Rozrzutnik Obornika: Budowa, Zasada Działania i Aparat Rozrzucający

Rozrzutnik obornika, nazywany również roztrząsaczem obornika, to maszyna rolnicza kluczowa dla nawożenia i użyźniania ziemi. Jego podstawowym zadaniem jest rozdrabnianie, rozwożenie oraz równomierne rozrzucanie obornika, a także innych nawozów naturalnych, takich jak torf, kompost czy świeża masa roślinna, na polu. Odgrywa on niezwykle istotną rolę w nowoczesnym rolnictwie, usprawniając pracę, oszczędzając czas i wysiłek, co jest nieocenione w gospodarstwach, gdzie brakuje rąk do pracy. Co więcej, jego wykorzystanie przyczynia się do poprawy jakości gleby i zwiększenia plonów, wspierając zrównoważone praktyki rolnicze i redukując potrzebę stosowania nawozów chemicznych.

W przeszłości ręczne roztrząsanie obornika należało do jednych z najcięższych prac i nie zapewniało równomiernego rozłożenia nawozu. W Polsce rozrzutniki obornika powszechnie weszły w użycie dopiero po II wojnie światowej. Pierwszą polską konstrukcją był roztrząsacz RT-1, którego produkcja została uruchomiona na początku lat pięćdziesiątych w Czarnej Białostockiej. Składał się z ramy opartej na dwukołowym podwoziu, z drewnianą (później metalową) skrzynią ładunkową. Na podłodze skrzyni znajdował się przenośnik listwowy, który przesuwał obornik do adaptera roztrząsającego. Mechanizmy rozrzutnika uzyskiwały napęd od wału przekaźnikowego ciągnika, wyposażonego w sprzęgło przeciążeniowe. Przenośnik listwowy z napędem mimośrodowym umożliwiał regulację dawki obornika, która zależała również od prędkości jazdy. Czas rozrzucania ładunku skrzyni (około 2 ton) wynosił 7-10 minut, a nierównomierna gęstość pokrycia wymagała nakładania się sąsiadujących pasów. Przed epoką rozsiewaczy do wapna typu RCW, rozrzutniki RT były również stosowane do wapnowania.

Obecnie, producenci, zarówno zagraniczni (np. Joskin) jak i krajowi (Metaltech, Unia Group, Sipma, Metal-Fach, Pronar, A-Lima-Bis, Brochard), wprowadzają innowacyjne rozwiązania, aby sprostać rosnącym wymaganiom gospodarstw. Na rynku dostępne są rozrzutniki różnej wielkości, od mniejszych, które może pociągnąć nawet traktorek ogrodowy, po duże maszyny o ładowności przekraczającej 20 ton.

Budowa rozrzutnika obornika

Większość rozrzutników obornika charakteryzuje się prostą i nieskomplikowaną budową, co przekłada się na ich niezawodność i łatwość obsługi. Kluczowe elementy to układ jezdny, skrzynia ładunkowa oraz aparat rozrzucający.

Układ jezdny: Podstawa stabilności i manewrowości

Jednym z najważniejszych elementów rozrzutników obornika jest układ jezdny. Maszyny te przede wszystkim przewożą bardzo duże ilości obornika, a czasami także innych materiałów. Obciążenie i przebiegi rozrzutników często przekraczają wartości spotykane przy wykorzystaniu przyczep, dlatego układ jezdny musi być solidny i niezawodny.

Oś pojedyncza a układ tandemowy

W najnowszych konstrukcjach widać wyraźną tendencję do ograniczania liczby osi. Do niedawna rozrzutniki o średniej ładowności (10-12 t) dostępne były prawie wyłącznie z układem jezdnym typu tandem. Dziś nadal część producentów oferuje takie maszyny, ale wśród największych firm zdecydowanie króluje oś pojedyncza połączona z kołami o dużej średnicy. Koła takie wyposażone są w opony z bieżnikiem rolniczym, podobnym do stosowanego w oponach ciągnikowych. Rozwiązanie z dużymi kołami możemy spotkać w rozrzutnikach większości producentów, z wyjątkiem Pronaru, który oferuje wyłącznie tradycyjne układy jezdne.

Zastosowanie dużych, pojedynczych kół ma dwie zasadnicze zalety:

• Mniejsze zapotrzebowanie na moc: Wynika to z niższych oporów toczenia. Według deklaracji producentów, do współpracy z rozrzutnikami wyposażonymi w pojedynczą oś wystarczy ciągnik o 10 do 20 proc. mniejszej mocy w porównaniu z osią tandemową.
• Znacznie poprawiona manewrowość maszyny: Brak spychania podłoża podczas skręcania, co ma miejsce przy układzie tandemowym.

Mimo to układy jezdne typu tandem mają jednak swoich zwolenników, a ich właściwości ulegają znacznej poprawie po zastosowaniu skrętnych osi. Przykładem jest Joskin, który oferuje zarówno układy jezdne z pojedynczą osią w rozrzutnikach Siroko czy Tornado, jak i 2- i 3-osiowe podwozia w maszynach Ferti-Cap i Ferti-Space o ładownościach przekraczających 20 t.

Układ jezdny typu tandem ma jedną wyraźną przewagę nad osią pojedynczą z dużymi kołami - dzięki znacznie mniejszej średnicy kół mieści się on pod skrzynią ładunkową, dzięki czemu ta ostatnia nie ma ograniczonej szerokości. Ma to znaczenie przede wszystkim przy wykorzystaniu rozrzutnika do innych celów niż nawożenie organiczne. Kolejną zaletą układów tandemowych jest wysoka stabilność podczas jazdy, związana także z faktem, że układy tandemowe są zwykle resorowane, co wpływa na komfort i bezpieczeństwo transportu. Rozrzutniki jednoosiowe niestety zwykle pozbawione są amortyzacji kół, choć sytuację poprawiają powszechnie stosowane amortyzowane dyszle.

Dyszle i zaczepy

Niezależnie od innych szczegółów budowy rozrzutnika, oko dyszla spoczywa najczęściej na dolnym zaczepie ciągnika. Jednak kilku producentów, np. Unia Group czy Pronar, dopuszcza wybór rodzaju zaczepu między górnym a dolnym punktem zaczepienia. W ofercie opcjonalnej często dostępny jest także dyszel amortyzowany hydraulicznie, który zwiększa komfort jazdy.

Skrzynia ładunkowa: Serce rozrzutnika

Kluczowym elementem jest skrzynia załadunkowa, która musi być wytrzymała i odporna na korozję, aby pomieścić duże ilości obornika. Na rynku dostępne są urządzenia będące w stanie jednorazowo obsłużyć nawet 20 ton materiału.

Materiały i grubość blachy

W przypadku skrzyń ładunkowych panuje duże zróżnicowanie w zakresie zastosowanych materiałów i samego rodzaju skrzyni. Niektórzy producenci chwalą się wysoką jakością zastosowanej stali, inni natomiast większą grubością blachy. Oba te czynniki mają wpływ na trwałość maszyny. Przykładowo, w rozrzutnikach Metaltech RO 10 i 10+ zastosowano blachę o grubości 4 mm na ścianach i 6 mm na podłodze skrzyni ładunkowej, co stanowi bardzo dobre wartości. Dodatkowo producent deklaruje, że ściany skrzyni zostały wykonane z wysokogatunkowej stali Domex, a podłoga ze stali trudnościeralnej Hardox. Wykonanie skrzyni ładunkowej ze stali Domex w przypadku wszystkich modeli o ładowności 10-12 t deklaruje również Brochard, jednak w przypadku tych maszyn zastosowano cieńszą blachę - ściany mają grubość 3 mm, a podłoga 4 mm. Taką samą grubość ścian podaje Pronar w stosunku do rozrzutnika N 161/2 Heros oraz Metal-Fach w przypadku burtowego rozrzutnika N280/2. W przypadku tego ostatniego zastosowano ciekawe rozwiązanie dotyczące podłogi - jest ona wykonana z drewnianych desek, co w agresywnym środowisku nawozów naturalnych ma być nie mniej trwałym rozwiązaniem od blachy.

Rodzaje skrzyń i ich funkcjonalność

Tradycyjne skrzynie ładunkowe zapewniają oprócz przestrzeni na obornik także możliwość wykorzystania ich na potrzeby transportu innych materiałów. W modelach 10-tonowych spotykamy wszystkie rodzaje skrzyń ładunkowych. Jedynym modelem w tej klasie posiadającym otwierane burty jest Metal-Fach N280/2, co umożliwia jego wykorzystanie jako tradycyjnej przyczepy. Pozostałe modele tego producenta i innych firm wyposażone są w burty sztywne połączone za pomocą śrub lub skrzynie skorupowe, zyskujące na popularności zwłaszcza wśród nabywców maszyn o większej ładowności. Wynika to przede wszystkim ze zwiększonej wytrzymałości takiego rozwiązania. Kolejną zaletą skrzyni skorupowej jest wysoka szczelność, przydatna przy przewożeniu materiałów sypkich oraz bardzo wilgotnych, z których mogłoby coś wyciekać. Producenci nie tylko dopuszczają, ale nawet zachęcają do wykorzystywania rozrzutników do rozmaitych zadań poza nawożeniem organicznym. Standardem jest zdejmowany adapter i często możliwość dokupienia fabrycznych nadstawek przydatnych przy transporcie materiałów objętościowych.

Innowacje w konstrukcji skrzyni: Obniżony środek ciężkości i krawędź załadunku

W przypadku najnowszego rozwiązania z pojedynczą osią wyposażoną w duże koła, kształt skrzyni ładunkowej został do niej odpowiednio dopasowany. Skrzynia jest zwężona i mieści się pomiędzy wysokimi kołami. Wąska skrzynia jest jednocześnie dość głęboka i długa, co pozwala na uzyskanie dużej objętości i dobrze współgra z dwuwalcowym adapterem rozrzutu. Umieszczenie platformy załadunkowej między kołami bezpośrednio nad osią daje dodatkowy pozytywny efekt w postaci obniżenia środka ciężkości, co zapewnia lepszą stabilność maszyny.

Niestety, w większości przypadków, pomimo obniżenia poziomu podłogi w skrzyni ładunkowej, krawędź załadunku pozostaje na podobnym poziomie jak w przypadku tradycyjnego układu jezdnego. Jest to efektem wspomnianej wcześniej dużej głębokości samej skrzyni. Producentem, który poszedł krok dalej w zakresie obniżania krawędzi załadunku, jest A-Lima-Bis. W rozrzutnikach tej firmy, dzięki zastosowaniu skrzyni ładunkowej samonośnej, koła przymocowane są do jej boków. Dzięki temu skrzynia znalazła się jeszcze niżej, a co za tym idzie - jej krawędź załadunku również. W modelu Evo Spreader 10 o ładowności 10 t próg załadunku znajduje się na wysokości 2,1 m, w modelu Evo Spreader 12 - na 2,15 m. W większości modeli innych marek krawędź załadunku znajduje się na poziomie 2,6-2,7 m. Niska krawędź załadunku pozwala na wykorzystanie do napełniania rozrzutnika miniładowarek bądź małych ciągników z ładowaczem czołowym.

Jednocześnie trzeba też pamiętać, że duże koła znajdujące się na zewnątrz skrzyni ładunkowej ograniczają miejsce podjazdu do niej. Podczas załadunku istnieje ryzyko, że operator maszyny ładującej zawadzi o krawędź skrzyni ładunkowej, uszkadzając ją. Coraz więcej producentów zaczyna jednak przeciwdziałać temu zjawisku, wykańczając górną krawędź skrzyni drewnianą listwą. Takie rozwiązania można spotkać w maszynach Sipmy i Pronaru.

Mechanizmy wewnętrzne skrzyni ładunkowej

Przenośnik łańcuchowy

Jednym z najważniejszym elementów wyposażenia skrzyni ładunkowej jest przenośnik łańcuchowy. W rozrzutnikach o średniej ładowności zwykle stosowany jest przenośnik podwójny złożony z dwóch przenośników obejmujących połowę szerokości przestrzeni ładunkowej - na każdy z nich przypadają dwa łańcuchy połączone poprzecznymi listwami. Standardem jest napęd hydrauliczny łańcuchów, który pozwala na bezstopniową regulację prędkości przesuwu. Napinanie łańcucha odbywa się poprzez przesuwanie wałka z łożyskiem samonastawnym w bocznych prowadnicach, z podwójnym mocowaniem śrub, co zapewnia niezawodność i długowieczność.

Zasuwy i osłony adaptera

Ważne jest zabezpieczenie przewożonego materiału podczas transportu. Do tego celu służą zasuwy i osłony adaptera, które zwykle wymagają dopłaty. Zasuwy najczęściej mają postać płyty wsuwanej między walce adaptera a skrzynię ładunkową. Ich zadaniem jest zabezpieczenie adaptera przed naporem nawozu naturalnego podczas transportu i uruchamiania walców. Element ten ma bardzo duże znaczenie dla trwałości maszyny ze względu na silne przeciążenia, na które narażony jest cały mechanizm przeniesienia napędu podczas uruchamiania adaptera bezpośrednio obciążonego obornikiem. Przy w pełni załadowanym rozrzutniku i braku zasuwy nierzadko dochodzi do uruchomienia mechanizmów przeciwprzeciążeniowych. Gdy maszyna jest wyposażona w sprzęgło, nie stanowi to dużego problemu, choć i tutaj może dojść do przyspieszonego zużycia sprzęgła. Jednak gdy zabezpieczeniem jest jedynie śruba ścinana, bezpośredni napór obornika na walce potrafi być kłopotliwy i generować niepotrzebne straty czasu na wymianę zabezpieczeń.

Głównym zadaniem zasuwy jest jednak zabezpieczenie przewożonego materiału przed jego gubieniem podczas transportu. Producenci starają się możliwie najdokładniej uszczelnić tę przegrodę; przykładowo, w rozrzutnikach Metal-Fachu jest ona wyposażona w gumowe pióro, które ma chronić przewożony materiał przed wyciekaniem lub wysypywaniem. Dzięki temu, że w czasie pracy zasuwa jest wysunięta do góry, stanowi ona także ochronę dla ciągnika przed odpryskami obornika podczas jego roztrząsania. Zewnętrzna osłona adaptera przeciwdziała z kolei gubieniu resztek obornika znajdujących się na adapterze i chroni osoby postronne przed kontaktem z jego zębami. Niektóre firmy stosują jednak osłony, które spełniają tylko tę drugą rolę, np. w maszynach Metal-Fachu nie są stosowane pełne osłony, ale siatki ochronne, które na dodatek nie osłaniają szczelnie całego adaptera, a tylko jego tylną część. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku rozrzutników Tytan z Unii Group, z tą różnicą, że stosowane są w nich osłony z blachy pełnej.

Aparat rozrzucający (Adapter): Klucz do efektywnego nawożenia

Kluczowym elementem każdego rozrzutnika obornika, wpływającym na jakość jego pracy oraz wydajność, jest adapter rozrzutu. Jest to zespół noży obracających się na specjalnych wałkach, odpowiedzialny za rozdrabnianie i rozrzucanie nawozu. Moment obrotowy na wałku adaptera jest przenoszony dzięki zasilaniu ciągnika, za pośrednictwem wału odbioru mocy (WOM) lub silnika hydraulicznego napędzanego z hydrauliki pojazdu. Wyróżnić można dwie główne kategorie adapterów - adaptery poziome i pionowe - z dużym zróżnicowaniem w ich obrębie.

Adaptery poziome

Podstawowym urządzeniem do rozrzucania obornika jest adapter wyposażony w dwa poziome walce, ale w przypadku maszyn średniej wielkości nie spotkamy go w tradycyjnej formie. W rozrzutnikach o ładowności 10-12 t walce poziome są wykorzystywane w połączeniu z tarczami rozrzucającymi. W tym wypadku walce są odpowiednio osłonięte, z otwartą jedynie dolną częścią zabudowy. Ich zadaniem w tym rozwiązaniu nie jest rozrzucanie, a jedynie rozluźnienie nawozu i podanie go na tarcze rozrzucające. Taki zespół dozowania pozwala na stosowanie oprócz obornika także wapna, kompostu, pozostałości z biogazowni itp. Trzeba pamiętać, że w tym przypadku obornik nie może być jednak zbyt słomiasty. Ogromną zaletą takiego zespołu rozrzucającego jest szerokość pracy, która dochodzi w przypadku niektórych materiałów do 25 m. Taką szerokość roboczą osiąga rozrzutnik N262 Herkules 12 z Pronaru. Niewiele mniejszą szerokością pracy może pochwalić się Apollo 14 w barwach Unii Group, gdzie producent określa zakres szerokości roboczej na 12 do 24 m. Opcjonalnie w rozrzutnikach Metal-Fach N276 Falcon dostępny jest adapter poziomy ZENI z dwiema tarczami i poziomymi ostrzami, idealny do rozdrabniania przefermentowanego obornika, zapewniający szerokość rozrzutu do 12 metrów.

Adaptery pionowe

Najpopularniejsze adaptery pionowe mogą mieć dwa lub cztery walce. Te ostatnie zazwyczaj rozrzucają obornik na szerokość od 4 do 8 m. Adaptery dwuwalcowe osiągają pod tym względem dwa razy lepsze wyniki. Wśród zespołów czterowalcowych wyróżniają się urządzenia Sipmy. Mają one zróżnicowaną średnicę walców, dzięki czemu rozrzucają nawóz na szerokość nawet 10 m. W powyższym adapterze wewnętrzne walce posiadają średnicę równą 30 cm, zewnętrzne są o 10 cm większe. Dodatkowo ich rozmiary zwiększają noże, które wystają 16 cm poza średnicę walców. Duża szerokość robocza uzyskiwana przez adaptery dwuwalcowe wynika z wysokiej prędkości obwodowej walców, a to z kolei bezpośrednio wynika z ich większej średnicy. W 10 i 12-tonowych rozrzutnikach Brochard serii EV 2000, w przypadku adaptera dwuwalcowego, walce wraz z nożami mają aż 100 cm średnicy. Z kolei w maszynach Joskin Ferti-CAP jest ona jeszcze o 8 cm większa.

Adapter czterowalcowy sprawdzi się przy szerokopasmowym rozrzucaniu każdego rodzaju obornika, zwłaszcza tego z dużą ilością słomy. Natomiast adapter dwuwalcowy jest bardziej uniwersalny i za jego pomocą można rozrzucać także kompost i torf, a nawet wapno. Standardowo rozrzutnik N276 Falcon wyposażony jest w pionowy adapter rozrzucający o szerokości 1,5 metra, z dwoma wirnikami i wymiennymi ostrzami ze stali HARDOX 450. Zapewnia to wysoką trwałość i odporność na zużycie, a szerokość rozrzutu wynosi do 12 metrów. Dolne talerze z łopatkami zapewniają równomierne rozprowadzanie materiału, a udoskonalona konstrukcja zmniejsza ryzyko zapychania.

Wymagania dotyczące ciągników współpracujących

Rozrzutniki o ładowności 10-12 ton potrzebują zwykle ciągnika o mocy co najmniej 100 KM. Taką wartość trzeba uznać za niezbędne minimum. Najmniejsze zapotrzebowanie mocy deklaruje Metal-Fach w stosunku do swojego 10-tonowego modelu N280/2 wyposażonego w 4-walcowy adapter pionowy. Joskin podaje dla 12-tonowego Tornado 3 minimalne zapotrzebowanie mocy na poziomie 120 KM. Ciągnik o największej mocy równej co najmniej 130 KM potrzebny jest do współpracy z rozrzutnikiem Metaltechu RO 12 o ładowności 12 t, który przewożony materiał rozrzuca za pomocą 2 pionowych walców. Jego 10-tonowa odmiana potrzebuje o 10 KM mniej. Wiele oczywiście będzie zależało od warunków panujących na danym polu oraz rodzaju stosowanego adaptera.

Dodatkowe wyposażenie i wszechstronność zastosowań

Przydatne dodatki i opcje

Przy wyborze rozrzutnika obornika trzeba koniecznie zwrócić uwagę na jego dokładną specyfikację, ponieważ wiele elementów znajduje się na listach wyposażenia dodatkowego i to niezależnie od marki. Przede wszystkim warto dopłacić za zasuwę, nazywaną też ścianą grodziową, oddzielającą adapter od przestrzeni ładunkowej. Warto zwrócić także uwagę na takie drobiazgi jak osłona lamp tylnych, zamykana w chwili, gdy otwierana jest wspomniana powyżej zasuwa. Dzięki temu nie będziemy musieli za każdym razem, gdy wyjeżdżamy z pola na drogę, czyścić lamp. Wszyscy producenci oferują również możliwość założenia innych niż standardowe kół - zwykle szerszych i niestety najczęściej znacznie droższych. Przydatne będą również błotniki, które również często nie znajdują się w wyposażeniu standardowym. Modele N276 Falcon Premium (10t, 12t, 14t) posiadają wskaźnik podnoszenia zasuwy oraz robocze oświetlenie (jeden szperacz wewnątrz skorupy, dwa z tyłu przy adapterze), zapewniające widoczność podczas załadunku i rozładunku. Opcjonalne boczne nadstawy siatkowe (400 mm lub 600 mm) zwiększają pojemność skrzyni.

Nowoczesne systemy sterowania

Współczesne rozrzutniki obornika są często wyposażone w zaawansowane systemy sterowania. Rozrzutniki N276 Falcon posiadają hydrauliczną zasuwę skrzyni ładunkowej, a także standardowo montowaną siatkową osłonę adaptera i boczne blachy ograniczające wyrzut boczny. Modele Falcon (6t i 8t) oferują elektroniczne sterowanie podłogą za pomocą panelu w kabinie ciągnika, z przyciskami „+/-” do regulacji prędkości przenośnika. W standardzie znajduje się również system sterowania podłogą za pomocą pokrętła, zapewniający płynne dostosowanie prędkości przenośnika.

Bardziej zaawansowane systemy obejmują:

• System MF-S-Control w wersji DigiDevice: Umożliwia precyzyjne nawożenie, optymalizację kosztów, oraz tworzenie i analizę danych dotyczących plonów.
• System MF-S-Control w wersji ISOBUS: Jest to zaawansowane narzędzie Rolnictwa 4.0, umożliwiające zmienne dawkowanie nawozów z uwzględnieniem przestrzennej zmienności gleby. Zapewnia dwukierunkową wymianę danych w czasie rzeczywistym, monitorowanie i kontrolę dawki, automatyczne wyłączanie taśmy oraz dostosowanie pracy do prędkości maszyny. Posiada certyfikat zgodności AEF.

Uniwersalność zastosowań rozrzutników

Choć podstawowym zastosowaniem rozrzutników obornika jest nawożenie pól, ich funkcjonalność jest szersza. Odbywa się to za pośrednictwem obracających się noży, które tną i rozrzucają nawóz podawany przez przenośnik. Wałek i noże mogą być umieszczone pionowo lub poziowo, w zależności od wykorzystanego nawozu. Rozdrobniony obornik opuszcza skrzynię przez tylną lub boczną burtę. Wyróżniamy rozrzutniki z wyrzutem tylnym, przednim i bocznym, co pozwala dopasować maszynę do specyfiki pracy na danym polu.

Zastosowania Rolnicze:

• Rozprowadzanie obornika: Klasyczne i najważniejsze zastosowanie, zapewniające naturalne użyźnienie gleby.
• Roztrząsanie kompostu: Rozrzutniki mogą być z powodzeniem wykorzystywane do dystrybucji kompostu, co jest ekologicznym sposobem nawożenia.
• Rozrzucanie świeżej masy roślinnej: Pozwala na szybkie wprowadzenie zielonej masy do gleby, wzbogacając ją w materię organiczną.
• Rozrzucanie torfu: Stosowany w celu poprawy struktury gleby i zwiększenia jej zdolności do zatrzymywania wody.

Zastosowania Pozarolnicze:

Niewiele osób wie o tym, że rozrzutniki obornika znajdują wiele zastosowań nie tylko w rolnictwie, ale również w leśnictwie (do nawożenia młodych drzewek czy rekultywacji terenów leśnych) oraz nowoczesnym budownictwie (do transportu i dystrybucji specyficznych materiałów). Część rolników wykorzystuje również rozrzutniki jako zwykłe przyczepy, demontując adapter i montując w jego miejsce burtę, co zwiększa ich uniwersalność.

Utrzymanie i konserwacja

Rozrzutniki obornika są z reguły maszynami mało awaryjnymi, co skutkuje niskimi kosztami ich utrzymania. Dodatkowym atutem jest łatwa dostępność części zamiennych. Dzięki temu naprawy mogą być wykonywane przez samego rolnika w sposób szybki i prosty.

tags: #rozrzutnik #obornika #aparat #rozrzucajacy