25 lutego, pracownicy fabryki samochodów w Kopřivnicach uroczyście pożegnali ostatni samochód Tatra 815-2 Terra wyprodukowany przez Tatra Trucks. Model Terra, dostarczany klientom od 2018 roku, jest najnowszą ewolucją legendarnej serii Tatra 815, której seryjna produkcja rozpoczęła się w 1983 roku.
Historia i znaczenie serii Tatra 815
„Samochody T 815 stały się legendą; w ramach tej serii modeli powstało wiele wyjątkowych i słynnych samochodów, które zapisały się w historii czeskiej motoryzacji” - podkreślają przedstawiciele firmy. Z samochodami T 815 wiążą się początki marki Tatra w wyścigach samochodów dalekobieżnych i jej największe sukcesy. Przez wiele lat stanowiły one trzon czeskiej armii, a także służyły i nadal służą w dużych ilościach u strażaków, na placach budowy, w przemyśle i innych sektorach. Są one również związane z pierwszymi dużymi zamówieniami eksportowymi na nowe rynki po 1989 roku. Historycznie, spośród wszystkich linii modeli Tatry, samochody T 815 były produkowane w największej liczbie egzemplarzy.
„T 815 to po prostu kultowa seria, która od wielu lat jest symbolem marki Tatra” - powiedział podczas uroczystości Radomír Smolka, członek zarządu Tatra Trucks odpowiedzialny za badania i rozwój, który od lat 90. Trzy z kultowych samochodów tej serii towarzyszyły nawet ostatniemu modelowi Tatra Terra, opuszczającemu bramy fabryki. Były to unikatowe eksponaty, które można obejrzeć w Muzeum Ciężarówek Tatra w Kopřivnicy.
Wśród nich znalazły się:
- Model specjalny rajdu Dakar Tatra 815 VE 6x6 "Ostrý" II nr. 635 w składzie Kahánek, Kalina i Gumulec, która w 1986 roku jako jedna z dwóch pierwszych Tatr wystartowała w Rajdzie Paryż-Dakar.
- Słynna Tatra 815 GTC, która pod koniec lat 80.
„Chciałbym podziękować wszystkim, którzy przez dziesięciolecia brali udział w rozwoju i produkcji serii T 815, ponieważ wykonali naprawdę dobrą robotę. Ta seria modeli pomogła Tatrze przetrwać najbardziej krytyczne momenty pod względem ekonomicznym i operacyjnym po 1989 roku” - dodał Radomír Smolka. W latach 90. Tatra produkowała i dostarczała klientom wyłącznie pojazdy z tej serii, gdyż jej zamierzeni następcy pozostali jedynie w fazie prototypów i nigdy nie weszły do produkcji. W pierwszej dekadzie tego stulecia dodano do oferty nowe linie modeli Force i T 810, ale pod względem sprzedaży podstawą Tatry nadal był model T 815. Dopiero w ostatniej dekadzie serie Phoenix i Force zaczęły stopniowo przejmować pałeczkę.
Producent samochodów Tatra wyprodukował łącznie 158 065 pojazdów wszystkich wersji serii Tatra 815, liczba ta obejmuje również egzemplarze przedseryjne wyprodukowane w latach 1977-1982. Przez ponad cztery dekady Tatra 815 i jej podzespoły były nieprzerwanie rozwijane i przechodziły liczne modernizacje, w tym na przykład Tatra 815-2, Tatra 815-2 Armax, Tatra 815-6 Force, Tatra 815-2 TERRN°1, Tatra 163 Jamal i najnowsza ewolucja, Tatra 815-2 Terra. Tradycje i rozwiązania techniczne stosowane przez dziesięciolecia w serii Tatra 815 są nadal kontynuowane w obecnej generacji pojazdów Tatra.
Kluczowe etapy rozwoju serii Tatra 815
- 1970: Powstały pierwsze prototypy serii Tatra 815; początkowo wersje cywilne opracowano pod oznaczeniem Tatra 157, natomiast wersje wojskowe oznaczono jako Tatra 815.
- 1973: Zbudowano pierwszy silnik serii T3, który stał się standardem dla samochodów Tatra 815. Silniki były produkowane w wersjach V8, V10 i V12.
- 1996: Powstały pierwsze pojazdy, znane jako Tatra 815-6, przeznaczone dla klientów zagranicznych i będące pochodną serii 815-2. Były one wyposażone w chłodzone cieczą silniki produkcji zachodniej i automatyczne skrzynie biegów Twin Disc. W 1999 roku zaczęto używać także nazwy handlowej Force.
- 1997: Pojazdy o nowym oznaczeniu handlowym Tatra 815-2 TERRN°1 po kolejnej modernizacji zaczęły zjeżdżać z linii produkcyjnej w Kopřivnicy.
- 1999: Tatra rozpoczęła dostawy samochodów Tatra 163 Jamal i Tatra 815-2 Armax do klientów. W pierwszym przypadku był to model cywilny z silnikiem umieszczonym pod maską przed kabiną, przeznaczony przede wszystkim dla przemysłu budowlanego i górniczego.
- 2010: Zmodernizowane pojazdy Tatra 815-2 TERRN°1 ze znacząco zmodernizowaną i udoskonaloną kabiną zaczęły zjeżdżać z linii produkcyjnej.
- 2016: Drugi lifting modelu Tatra 815-2 TERRN°1 stał się dostępny.
- 2018: Rozpoczęcie produkcji i dostaw najnowszego modelu, oznaczonego Tatra 815-2 Terra. Otrzymała ona szereg elementów ujednoliconych z serią Tatra Force.
Firma Tatra Trucks - historia i współczesność
W 2013 roku spółka akcyjna Tatra Trucks przejęła znaną na całym świecie markę i producenta samochodów z Kopřivnic, który po zmianie struktury właścicielskiej przeszedł udaną restrukturyzację. Oprócz standardowych modeli produkuje również specjalne ciężarówki dostosowane do wymagań klienta. Bardzo ważny jest rynek krajowy w Czechach i na Słowacji, a duża część produkcji koncernu samochodowego przeznaczona jest na eksport do kilkudziesięciu krajów na całym świecie. Spółka Tatra Trucks a.s. zatrudnia ponad 1800 osób, a kolejne 500 pracuje w spółce zależnej Tatra Metalurgie a.s. skupiająca się głównie na odlewnictwie i kuciu. Czeskie zakłady Tatry są obecnie jedną z najstarszych firm branży motoryzacyjnej.
Historia firmy rozpoczęła się w 1850 roku w Kopřivnicach na Morawach, kiedy to Ignácy Šustala rozpoczął produkcję bryczek konnych, by od 1897 roku stać się jedną z pierwszych w Europie firm produkujących samochody. Punktem zwrotnym w historii firmy był 1923 rok, kiedy to wprowadzono do produkcji Tatrę 11 - samochód, w którym po raz pierwszy zastosowano układ z centralną rurą nośną projektu Hansa Ledwinki. Zakłady Tatry (posiadające m.in. własną kuźnię i odlewnię) pozostają jednymi z niewielu, gdzie w jednym miejscu powstają praktycznie wszystkie zasadnicze elementy pojazdów. Produkowane są silniki, skrzynie biegów i rozdzielczo-redukcyjne, wały oraz mosty przenoszące napęd (w przypadku modeli w klasycznym układzie Tatry - centralna rura nośna), ramy drabinkowe, kabiny (zarówno „miękkie”, jak i w wersjach opancerzonych) oraz skrzynie ładunkowe i skrzynie wywrotek.
Współczesna oferta Tatry
Czeska Tatra posiada obecnie szeroką ofertę ciężarówek. Do zastosowań wojskowych oferowane są:
- Średnia Tatra 810.
- Typowo militarna, ciężka Tatra 815-7.
- Oparta na elementach komercyjnych (jako „rozwiązanie z półki”) Tatra Phoenix.
Tatra 815-7 - flagowy produkt wojskowy
Tatra 815-7 to obecny flagowy produkt Tatry, produkowana od 2005 roku typowo militarna linia ciężarówek dostępnych w układach od 4×4 do 12×12. Modele te używają typowego układu Tatry z centralną rurą nośną, która jednocześnie pełni funkcję elementu nośnego (w typowych konstrukcjach wypełnianego przez ramę drabinkową) oraz ochronną dla ukrytych w niej wałów przenoszących napęd. Do wałów dołączone są niezależne półosie osadzone na resorach pneumatycznych. Niezależne zawieszenie kół zapewnia lepszy kontakt kół z podłożem w trudnym terenie oraz mniejsze przechylenia konstrukcji, co zwiększa komfort i zmniejsza narażenie ładunku na uszkodzenia oraz pozwala na regulację prześwitu. Pierwszym pojazdem z centralną rurą nośną była produkowana od 1923 roku Tatra 11, od tego czasu konstrukcja była rozwijana i udoskonalana. Rura nośna w wielu zastosowaniach nie wymaga dodatkowych elementów wzmacniających, jednak w linii 815-7 uzupełniona jest ramą pomocniczą zamocowaną do rury za pomocą belek poprzecznych.
Wyposażenie i opcje Tatra 815-7
Standardowym wyposażeniem w wojskowych Tatrach jest:
- System centralnego pompowania kół.
- Blokady mechanizmu różnicowego dla każdej osi.
- Odłączenie napędu na przednie osie.
- Zgodna ze standardami NATO 24 V instalacja elektryczna.
- Punkty montażowe pozwalające na zastosowanie wyciągarki (zarówno elektrycznej, jak i hydraulicznej).
Kabiny dostępne są w wersjach nieopancerzonej (ale wyposażonej w punkty montażowe pozwalające na zastosowanie opancerzenia dodatkowego) i opancerzonych do poziomu 1 lub 2 wg. STANAG 4569. Standardowa kabina dostępna jest w konfiguracji dla 3 lub 4 żołnierzy, dostępna jest również kabina podwójna dla 6 żołnierzy (obecnie tylko w wersji nieopancerzonej, jednak wersja opancerzona może zostać opracowana na prośbę klienta). Zastosowanie kabiny opancerzonej do poziomu 2 zmniejsza masę płatna wozu o ok. 2 tony. Dodatkową zaletą może być fakt, iż kabina opancerzona tylko minimalnie różni się wizualnie od nieopancerzonej. Wszystkie kabiny są odchylane hydraulicznie, w zależności od wymagań zamawiającego ręcznie lub automatycznie. Mogą one również być wyposażone w system chroniący przed bronią ABC.
Linia obejmuje pojazdy z szerokim wyborem jednostek napędowych spełniających różne poziomy ograniczenia emisji spalin do Euro 5 włącznie (konfiguracja zależy od wymagań zamawiającego). Proponowane kombinacje napędu to:
- Chłodzony powietrzem silnik Tatra zestawiony z półautomatyczną skrzynią biegów Tatra.
- Silnik Tatra zestawiony z automatyczną skrzynią biegów Allison.
- Chłodzony cieczą silnik Cummins zestawiony ze skrzynią Allison.
Tatra 810 - następca Pragi V3S
W latach 90. czeskie Ministerstwo Obrony Narodowej rozpoczęło poszukiwania nowej średniej ciężarówki, która zastąpiłaby produkowane od 1953 roku wysłużone Pragi V3S. Jako dostawcę wybrano Roudnické slévárny a strojírny z ciężarówką ROSS 210. Od 1996 roku dostarczono armii czeskiej 15 ciężarówek R 210, które posłużyły do testów, jednak w 1998 roku wojsko zrezygnowało z zakupów, co doprowadziło niewielkiego producenta do bankructwa. W 2002 roku Tatra, zajmująca się do tego czasu jedynie produkcją pojazdów kategorii ciężkiej, odkupiła dokumentację oraz prawa do produkcji. Co interesujące, zmiana producenta wozu wymusiła ponowne przeprowadzenie prób wozu, z tego też powodu wóz „przy okazji” przeszedł modernizację. W 2005 roku Czeski MON wreszcie zamówił Tatrę 810.
Tatra 810 odbiega konstrukcyjnie od większości ciężarówek tego producenta. Oparty jest na tradycyjnej ramie drabinkowej oraz osiach wyposażonych w zwolnice. Zwolnice są to przekładnie zębate montowane przy kołach napędowych w celu zwiększenia prześwitu pod pojazdem oraz zwiększenia momentu obrotowego. Podczas konstrukcji pojazdu ROSS w dużej mierze oparł się na elementach „z półki” pochodzących od Renault. Tatra 810 napędzana jest silnikiem Renault DXi7 oraz wyposażona w zmodyfikowaną, cywilną kabinę Renault. Alternatywnie dostępna jest przygotowana przez Tatrę kabina opancerzona. Obie kabiny mieszczą do 3 żołnierzy i wyposażone są w duży centralnie umieszczony właz dachowy, który może pełnić funkcję obrotnicy dla karabinu maszynowego Uk vz. 59.
Tatra Phoenix - komercyjne wsparcie logistyczne
Feniks to najnowszy model Tatry znajdujący się w produkcji od 2010 roku. Powstał on na rynek komercyjny, jako efekt współpracy z Paccarem i DAFem. Od 2012 roku oferowana jest również wersja wojskowa pozycjonowana w kategorii pojazdów „komercyjnych z półki”. Wozy mogą być używane do wsparcia logistycznego wyższego szczebla - gdzie bardziej niż zdolności terenowe liczy się ekonomia zarówno zakupu, jak i eksploatacji. Model wykorzystuje silnik produkcji amerykańskiej firmy Paccar oraz kabiny holenderskiego DAFa (DAF jest częścią koncernu Paccar). Pokazany w 2012 roku model militarny wyposażony jest w uniwersalną skrzynię ładunkową wyposażoną w składane ławki dla 28 żołnierzy.
Zastosowanie ciężarówek Tatra
W Polsce ciężarówki Tatra wykorzystywane były głównie jako nośniki systemów radiolokacyjnych. W takiej konfiguracji wymaganiem wojska jest nie tylko zapewnienie zdolności przemieszczania się, ale także zdolność do osiągnięcia najwyższego punktu w terenie, co pozwala na wydatne zwiększenie skuteczności przewożonej stacji radiolokacyjnej. Inne zastosowania to nośniki systemów artyleryjskich produkcji czechosłowackiej, takich jak 122 mm wyrzutnia rakietowa RM-70 i 152 mm armatohaubica Dana. Na świecie ciężarówki Tatra stanowią wyposażenie m.in. armii Czeskiej, Brazylijskiej, Indyjskiej i Słowackiej, popularne są również w specjalnych zastosowaniach cywilnych (np. jako wywrotki).
Współpraca z polskimi firmami
Wynikiem współpracy Tatry z polską firmą Pojazdy Specjalistyczne Zbigniew Szczęśniak jest wóz zabezpieczenia technicznego Mamut. Obecnie Tatra i MAW Telecom (polski partner Tatry) gotowe są zarówno do zaspokojenia potrzeb na niewielkie ilości specjalistycznych pojazdów, jak i na duże zamówienie na pojazdy ogólnego przeznaczenia, które mogłyby zastąpić wysłużone Stary 266.
Wyjątkowa wytrzymałość i długowieczność wywrotek Tatra
Spotkanie wywrotki marki Tatra, która od ponad ćwierć wieku nieustannie pracuje, to właściwie nic nadzwyczajnego. Mowa przecież o prostym, trwałym i długowiecznym sprzęcie, zwykle jeżdżącym na bardzo krótkich trasach. W przypadku egzemplarza widocznego na zdjęciu mamy jednak do czynienia z czymś naprawdę niezwykłym. Prezentowane zdjęcie zostało wykonane na początku września, w autoryzowanym warsztacie firmy Offroad Trucks Australia, oficjalnego importera marki Tatra na rynek australijski. Klasyczna, ponad 25-letnia wywrotka z serii 815 zjechała tam na wymianę sprzęgła, w ramach przerwy od codziennej, bardzo ciężkiej pracy. Pojazd zaparkował w otoczeniu najnowszych modeli czeskiej marki, pochodzących z takich serii, jak Force oraz Phoenix.
Początki Offroad Trucks Australia
Cała ta sprawa zaczęła się w 1998 roku. Australijczyk Larry Gill - przedsiębiorca, miłośnik ciężarówek, a także ich kierowca - przeczytał wówczas branżowy artykuł na temat wyjątkowych pojazdów produkowanych w Czechach. Chłodzone powietrzem silniki, niezależne zawieszenia oraz rurowe ramy zrobiły na nim olbrzymie wrażenie i od razu podsunęły pewien pomysł. Za tą myślą szybko poszły działania. Najpierw Australijczyk odbył kilka rozmów telefonicznych z czeskimi przedstawicielami Tatry. Następnie wybrał się w podróż do Czech, odwiedzając zakład produkcyjny, aż w końcu zdecydował się na zakup swojej pierwszej Tatry, chcąc uczynić z niej egzemplarz demonstracyjny. Wybrał przy tym właśnie trzyosiową wywrotkę ze słynnej serii 815, wyposażoną w napęd 6×6, dzienną kabinę, zabudowę czeskiej produkcji, manualną skrzynię biegów oraz 347-konny silnik. Mowa oczywiście o jednostce chłodzonej powietrzem, mającej układ V8, 12,7-litra pojemności i turbodoładowanie. Co też ciekawe, w przypadku tego pierwszego egzemplarza Australijczyk przystał na kabinę z kierownicą po lewej stronie, co znacznie uprościło Czechom zrealizowanie dostawy.
Demonstracyjna wywrotka faktycznie zdołała przekonać australijskich klientów. Zainteresowanie wyraziły zwłaszcza firmy działające w branży kopalnianej, przy bardzo wysokich temperaturach i w trudno dostępnym terenie. Larry Gill nawiązał więc stałą współpracę z czeskim producentem i tak powstała firma Offroad Trucks Australia. Po dziś dzień sprowadza ona Tatry na drugi koniec świata i ma już za sobą dostarczenie ponad pół tysiąca egzemplarzy. Ponadto firma zajmuje się serwisowaniem czeskich ciężarówek oraz importem części zamiennych.
Legendarne ciężarówki Tatra 111
Tatra 111 to rodzina samochodów ciężarowych wysokiej ładowności produkowanych w latach 1942-1962 przez czechosłowacką firmę Tatra. Pojazdy tej serii wykorzystują tradycyjną dla producenta koncepcję sztywnej ramy szkieletowej i wahliwych półosi zapewniających niezależne zawieszenie. Tatra 111 powstała w czasie II wojny światowej na zlecenie Wehrmachtu. Stanowiła rozwinięcie małoseryjnego (220 sztuk) modelu Tatra 81, produkowanego w latach 1939-1942. Prototypy nowego pojazdu, wyposażone w drewnianą kabinę i ładowności wynoszącej 6,5 tony (Tatra 6500/111) powstały w 1941 roku, a kilka miesięcy później przystąpiono do produkcji seryjnej nowego modelu. Wehrmacht pierwsze ciężarówki Tatra 111 otrzymał w 1943 roku, trafiły one do oddziałów sanitarnych i transportowych. W tym samym czasie dokonano pierwszej poważniejszej modernizacji pojazdu - zmianie uległa konstrukcja kabiny, szkielet drewniany został obity blachą stalową, poprawiano ergonomię i widoczność z miejsca kierowcy oraz zwiększono ładowność do 8 ton (Tatra 8000/111).
W czasie II wojny światowej koprzywnickie zakłady wyprodukowały około 900 sztuk modelu 111, większość z nich trafiła do armii niemieckiej. W 1945 roku kilkanaście gotowych ciężarówek zostało zarekwirowanych przez Armię Czerwoną. Pierwsza powojenna modernizacja samochodu miała miejsce w 1947 roku i polegała na zwiększeniu ładowności pojazdu z 8,5 na 10 ton. Kolejną większą modernizację Tatra 111 przeszła w 1950 roku. Zmianie uległa wówczas kabina - przy jej budowie zastosowano konstrukcję całkowicie stalową, z uchylanymi przednimi szybami i rozkładanymi fotelami, umożliwiającymi utworzenie dwuosobowego łóżka. Ponadto przeprojektowano deskę rozdzielczą, która została wyposażona w kilka dodatkowych wskaźników i zegarów. Ostatnia modernizacja pojazdu miała miejsce w 1952 roku i dotyczyła głównie silnika, w którym zastosowano nowe aluminiowe głowice, zmieniono kształt komory spalania w tłokach i ulepszono wentylatory. Nowy silnik o obniżonych obrotach i mocy 180 KM otrzymał oznaczenie T111A.
Tatra 111 dzięki swojej wytrzymałości i łatwości obsługi znalazła szerokie zastosowanie w armiach Układu Warszawskiego, a także wśród cywilnych użytkowników krajów RWPG. Samochody te świetnie sprawdzały się w chłodnym klimacie np. Syberii, gdzie pomimo ładowności wynoszącej 10 ton Tatry 111 były często wykorzystywane do ciągnięcia przyczep o łącznej masie nawet 60 ton. Trzeba przy tym zaznaczyć, że ich praca odbywała się na trasach o długości nawet 4 tys. kilometrów, w warunkach złej infrastruktury drogowej i w temperaturze sięgającej często -50 °C. W tak ekstremalnych warunkach przewóz ładunku mógł trwać aż 20 dni i odbywał się z prędkością zaledwie 25 km/h. Największym odbiorcą zagranicznym pojazdu był ZSRR, który w latach 1948-1962 otrzymał około 8500 pojazdów. W Polsce Tatry 111 były używane m.in. w leśnictwie, a najczęściej spotykanymi wersjami był dźwig (Tatra 111R) oraz ciężki ciągnik balastowy Tatra 141.
Pochodne modelu Tatra 111
- T111HSC-4: Produkowany od 1955 roku żuraw samochodowy o udźwigu 4 ton, osadzony na podwoziu Tatry 111R.
- Tatra 128: Dwuosiowa, terenowa ciężarówka wojskowa produkowana w latach 1951-1952, o ładowności 5 ton na drodze i 3 ton w terenie. Produkcję zakończono ze względu na niewystarczające właściwości terenowe i duże zużycie paliwa.
- Tatra 147-DC5: Produkowana w latach 1957-1961 krótka wersja podwozia T111R, zabudowana jednostronną wywrotką do tyłu, przystosowana do pracy w kopalniach i kamieniołomach.
- Tatra 141: Ciągnik balastowy przystosowany do ciągnięcia 100-tonowej przyczepy, stosowany powszechnie we wszystkich krajach RWPG. W stosunku do standardowej Tatry 111 wprowadzono wiele zmian konstrukcyjnych, m.in. zastosowano podwójną kabinę, reduktory w mostach, wyciągarkę oraz dwuobwodowy system hamulcowy. Produkcja odbywała się w latach 1957-1970 w Zakładach im. Woroszyłowa w Bánovcach nad Bebravou.
- Tatra 111 BUS: 52-miejscowy autobus produkowany w 1953 roku przez przedsiębiorstwo ČKD Tatra Smíchov.
Tatra 111 w kulturze i historii
Tatra 111 wystąpiła w filmie Baza ludzi umarłych w reżyserii Czesława Patelskiego, opowiadającym o losie kilku kierowców ciężarówek, którzy na zalesionym odludziu w Bieszczadach trudnią się przewożeniem drewna. Pojazdem tym poruszał się filmowy Partyzant, grany przez Tadeusza Łomnickiego. W celu upamiętnienia zasług pojazdu dla rozwoju Syberii, w 1973 roku w Magadanie stanął pomnik poświęcony Tatrze 111. Samochód Tatra 111 został upamiętniony na czechosłowackim znaczku pocztowym z 1958 roku o nominale 1,25 Kčs. Znaczek powstał w nakładzie 885 tys. sztuk.