W historii techniki rolniczej siewniki konne stanowią ważny, choć dziś już niemal zapomniany, element. Przez wiele dekad koń był główną siłą pociągową w mniejszych gospodarstwach rolnych, nawet po pojawieniu się pierwszych ciągników. W niniejszym artykule przyjrzymy się ewolucji, budowie i parametrom siewników konnych, bazując na dostępnych publikacjach i informatorach z lat 70. i 80. XX wieku.
Historia i Rozwój Siewników Konnych w Polsce
Historia siewników, maszyn rolniczych służących do wysiewu materiału siewnego, sięga w Europie XVIII wieku, kiedy to Brytyjczyk Jethro Tull w 1701 roku skonstruował pierwszą maszynę tego typu. W Polsce produkcję siewników rozpoczęto w XIX wieku, głównie na potrzeby folwarków.
Początki Produkcji Powojennej
Po II wojnie światowej, w powojennej Polsce z produkcją siewników jednoznacznie kojarzona była fabryka „Agromet-Kraj” w Kutnie. Pierwszymi siewnikami zbożowymi, których produkcję podjęto po wojnie, były modele Kutnowiak KR-15 oraz KR-25. Ich konstrukcję oparto na przedwojennym wzorze siewników Unia Ventzki, wyposażonych w trybikowe aparaty wysiewne systemu Hosiera. W początkowym okresie Kutnowska fabryka „Kraj” skupiła się na dostarczeniu tych dwóch modeli. Od 1957 roku do oferty dołączył KR-11 o szerokości 1,1 metra. Dostarczano również konną odmianę siewnika KR-25, wyposażoną w przodek.
Rozwój Konstrukcji i Nomenklatury
W 1960 roku produkcję siewników rozszerzono o model SZK-1,3, zaopatrzony w 13 redlic. Następnie wprowadzono 17-redlicowy SZK-1,75, a w miejsce KR-25 pojawił się siewnik SZK-3S z wielostopniową przekładnią, umożliwiającą uzyskanie 72 kombinacji prędkości obrotowych aparatu wysiewającego. Zmieniono również oznaczenia siewników: symbol SZK oznaczał siewnik zbożowy konny, zaś SZC - ciągnikowy. Po 1968 roku, w ramach państwowego systemu oznaczania maszyn, symbole z SZK zostały zmienione na S0.
W 1965 roku przygotowano siewnik SZK-1,8, który wszedł do produkcji dopiero w 1971 roku jako S023. Jego odmiana górska (S038) zaopatrzona była w koła ogumione, hamulec ręczny i przegrody skrzyni. S023 stanowił najnowocześniejszą konstrukcję wśród krajowych siewników konnych. W latach 70. XX wieku w Polsce pojawiły się również precyzyjne siewniki do buraków i kukurydzy.
Budowa i Zasada Działania Siewnika Konnego
Wszystkie typy konnych siewników składały się z tzw. siewnika właściwego oraz przodka z rozstawnymi kołami, którymi za pomocą steru kierowano siewnikiem. Kluczowym elementem były wałeczkowate przyrządy wysiewające systemu Hosiera, które umożliwiały wysiew dolny lub górny.
Wysiew dolny polegał na tym, że wałki, obracając się, wygarniały nasiona ze skrzyni przez otwór w jej dnie do przewodów nasiennych. Wygarnięte nasiona trafiały do gniazd, a następnie przewodem do redlic stopkowych, ustawionych w dwóch rzędach. Redlice te mocowano na ruchomych ramionach, co pozwalało im dostosowywać się do nierówności pola. W zależności od wymaganej szerokości rzędów, za pomocą zasuwek można było zamykać pojedyncze redlice lub kilka naraz. Przewody nasienne zazwyczaj były wykonane ze spiralnie skręconej blaszki.
Regulacja Wysiewu i Próba Kręcona
Ustawianie ilości wysiewu odbywało się zazwyczaj według tabeli, poprzez przestawienie rączki regulatora na skali. Należy jednak pamiętać, że uzyskane wartości mogły się różnić od tych wskazanych w tabeli, stąd zalecano przeprowadzanie prób kręconych, które do dziś są uznawane za najlepszą metodę sprawdzenia siewnika.
Dawniej, przed wykonaniem próby kręconej, należało unieść siewnik i podłożyć płachtę pod redlice. Współczesne siewniki są wyposażone w specjalne korytka, eliminujące tę potrzebę. Do prawidłowego przeprowadzenia próby należało wiedzieć, ile razy koło siewnika obróci się przy zasianiu 1 hektara. Ta liczba była podana w tabeli, lecz w razie jej zgubienia, można było ją obliczyć. Na przykład, dla siewnika KR-15, obwód koła wynosił 3,9 m, a szerokość robocza 1,65 m. Aby zasiać 1 ha (10 000 m²), koło siewnika musiało obrócić się taką liczbę razy, ile 6,435 m² (3,9 m * 1,65 m) mieści się w 10 000 m², co daje około 1554 obrotów. Ponieważ kręcenie kołem 1554 razy byłoby zbyt czasochłonne, przyjęto, że do próby kręconej wystarczy 30 obrotów. Po wykonaniu 30 obrotów kołem, zebrane nasiona należało zważyć, a otrzymany wynik pomnożyć razy 52.
Dopuszczalne różnice w tamtym czasie wynosiły 2-3 kg, gdyż występowały one naturalnie wskutek poślizgu i oblepiania kół ziemią. Próba kręcona do dziś nie straciła na swojej aktualności i jest najlepszą metodą przeprowadzania regulacji siewnika. Interesujące jest, jak w latach pięćdziesiątych prosty chłop był w stanie przeprowadzać te obliczenia, co potwierdza poradnik z 1955 roku. Jakość siewu w dużym stopniu zależała również od odpowiedniego przygotowania pola. Przed siewem zaleca się wykonanie próby kręconej lub próby wysiewu, gdzie w próbie wysiewu wyznacza się masę nasion wysianych na określonym obszarze.
Modele Siewników Konnych Dostępnych w Agromie (PRL)
Choć przed nacjonalizacją i podziałem produkcji było wielu producentów siewników, w powojennej Polsce to Fabryka Maszyn Rolniczych „Kraj” w Kutnie stała się synonimem tych maszyn. Oferowała szeroką gamę, od „Juhasa” o szerokości 90 cm, przystosowanego do siewu na stromych górskich zboczach w zaprzęgu jednokonnym, po ciągnikowy „Polanin” o szerokości 6 metrów, przeznaczony dla Państwowych Gospodarstw Rolnych. Poniżej przedstawiamy wybrane modele siewników konnych oferowanych w Agromie, bazując na „Informatorze Agromy” z 1970 i 1979 roku oraz „Danych techniczno-eksploatacyjnych maszyn i ciągników rolniczych” z 1985 roku.
Siewnik S025 „Ślązak”
Produkowany w FMR „Kraj” w Kutnie, „Ślązak” był w 1970 roku największym siewnikiem konnym oferowanym w Agromie. Jego szerokość robocza wynosiła równe 2 metry, co zapewniało wydajność rzędu 0,8 ha/godz. Siewnik był wyposażony w przodek z regulowanym rozstawem kół (1,75 do 2,24 m, wobec 2,24 m na osi tylnej). Skrzynia nasienna miała pojemność 105 litrów, a przekładnia umożliwiała wybór 72 różnych dawek wysiewu.
W 1970 roku taki siewnik kosztował 7100 złotych. Dla porównania, pszenica była wówczas skupowana średnio po 3500 zł/t, żyto po około 2400 zł/t, jęczmień 3100 zł/t, a owies około 2200 zł/t.
Siewnik S015 „Opole”
Kolejnym siewnikiem z FMR „Kraj” w Kutnie, oferowanym w „Informatorze Agromy” z 1970 roku, był S015 „Opole”. Przy szerokości roboczej 1,75 m producent określił wydajność na 0,6 ha/godz. Był to jeden z wydajniejszych siewników konnych tamtych lat. Przodek miał regulowany rozstaw kół w zakresie 1,52 - 2,02 m, wobec 1,96 m na osi tylnej.
W 1970 roku taki siewnik kosztował 4600 zł. Jest to w przeliczeniu, na podstawie danych GUS, równowartość około 1,3 tony pszenicy, 1,9 tony żyta, 1,5 tony jęczmienia lub 2,1 tony owsa.
Siewnik S015 „Kaszub”
Popularnym i oferowanym w Agromie przez wiele lat siewnikiem konnym był S015 „Kaszub”, również z FMR „Kraj” w Kutnie. Miał szerokość roboczą wynoszącą 1,5 m i skrzynię nasienną o pojemności 76 litrów. Producent szacował wydajność na 0,5 ha/godz. Podobnie jak inne siewniki konne, był wyposażony w przodek o regulowanym rozstawie kół, choć zakres ten nie był podany w „Informatorze Agromy”.
Według „Informatora Agromy” z 1970 roku cena takiej maszyny wynosiła 3600 złotych, co było równowartością około tony pszenicy. Warto pamiętać, że wydajności w rolnictwie były wówczas znacznie niższe; około 1970 roku 3,5 t/ha pszenicy uzyskiwano niemal wyłącznie w doświadczalnictwie. „Kaszub” był dostępny również w „Informatorze Agromy” w 1979 roku, gdzie kosztował 5800 zł (wobec 5200 zł/t pszenicy), oraz w „Danych techniczno-eksploatacyjnych maszyn i ciągników rolniczych” z 1985 roku, gdzie cena wynosiła 30650 zł (wobec 24,6 tys. zł/t pszenicy).
Siewnik S012 „Góral”
Innym popularnym modelem z FMR „Kraj” w Kutnie, również oferowanym przez długie lata, był S012 „Góral”. Siewnik ten o szerokości roboczej 1,25 m i skrzyni nasiennej o pojemności 60 litrów oferował, według producenta, wydajność 0,4 ha/godz. Podobnie jak w przypadku „Kaszuba”, zakres regulacji rozstawu kół przedniej osi nie został podany w „Informatorze Agromy”, choć zaznaczono, że taka regulacja występuje.
W 1970 roku taki siewnik kosztował 3400 zł, co było porównywalne do ceny tony pszenicy w skupie. Podobnie było w 1979 roku, gdy „Góral” kosztował 5200 złotych, dokładnie tyle, ile, według GUS, wynosiła średnia cena skupu pszenicy. Różnica była natomiast wyraźnie widoczna w 1985 roku, kiedy to siewnik był wyceniany na nieco ponad 40 tys. zł, a więc równowartość 1,65 t pszenicy.
Siewnik S040 „Juhas”
Ostatnim siewnikiem konnym wymienionym w „Informatorze Agromy” z 1970 roku był S040 „Juhas”, również produkowany w FMR „Kraj” w Kutnie. Była to maszyna z założenia przystosowana do pracy w trudnych górskich warunkach, co oznaczało, że do napędu wystarczał jeden koń. Miał szerokość roboczą wynoszącą 0,9 m, skrzynię nasienną o pojemności 45 litrów i wydajność szacowaną na 0,3 ha/godz. Siewnik ważył 250 kg.
Według „Informatora Agromy” z 1970 roku cena takiej maszyny wynosiła 3550 zł. Jest to nieco więcej niż w przypadku szerszego i wydajniejszego „Górala”, ale nadal porównywalne z ceną tony pszenicy.
Części Zamienne do Siewników Konnych
Choć siewnik konny jest maszyną coraz rzadziej używaną w rolnictwie, jego zaletą jest prostota wykonania i stosunkowo niski koszt eksploatacji. Do jego prawidłowego funkcjonowania niezbędne są jednak odpowiednie części, które pomogą wydłużyć czas jego żywotności.
Dostępne są różnorodne podzespoły, takie jak koło zmiany kierunku siewnika konnego, lejek redlicy, zawias redlicy, koło zębate podwójne czy skrzydło redlicy. Wysokiej jakości części zamienne, pochodzące od sprawdzonych producentów, cechują się wytrzymałością i solidnością, co pozwala przedłużyć żywotność siewników konnych oraz poprawić ich parametry eksploatacyjne.