Zainteresowanie uprawą lucerny na zielonkę jest coraz większe w związku ze stałym wzrostem zapotrzebowania na wysokowydajną, wysokobiałkową paszę. Lucerna jest jednym z najlepszych przedplonów pod inne rośliny, a taki przedplon, przy dużym udziale zbóż w skali województwa i w poszczególnych gospodarstwach, jest szczególnie cenny. Niestety, oprócz wielu zalet, lucerna ma bardzo duże wymagania klimatyczne, glebowe i technologiczne, które ograniczają możliwość jej uprawy w niektórych regionach.
W polskich warunkach znaczenie gospodarcze ma lucerna siewna i lucerna mieszańcowa w uprawie na zielonkę. Lucerna mieszańcowa cechuje się lepszą zimotrwałością, większą wytrzymałością na okresowe posuchy oraz mniejszymi wymaganiami glebowymi i uprawowymi.
Wymagania glebowe i środowiskowe lucerny
Odpowiednimi glebami dla lucerny są te zaliczane do kompleksów pszennych i żytniego bardzo dobrego, o dobrej zasobności w przyswajalne formy P, K i Mg. Najlepiej udaje się ona na madach, głębokich lessach, czarnoziemach i głębokich rędzinach próchnicznych. Znacznie słabiej plonuje na ciężkich glebach gliniastych i ilastych, zbyt zwięzłych, podmokłych i zakwaszonych.
Najlepsze do uprawy lucerny są gleby o głębokiej warstwie ornej, średnio zwięzłe, zasobne w składniki pokarmowe, z uregulowanymi stosunkami wodnymi i powietrznymi, pochodzące z kompleksów pszennych, żytniego bardzo dobrego i dobrego, czyli klasy bonitacyjne I-III. Optymalny odczyn gleby to pH od 6,5 do 7,0. Nie należy uprawiać lucerny na glebach kwaśnych, torfowych, piaszczystych lub bardzo zwięzłych, a także o wysokim poziomie wód gruntowych lub źle wykonanej melioracji.
Lucerna jest rośliną ciepłolubną i długiego dnia. Wyższa temperatura oraz dostatek wody bardzo poprawiają plonowanie, poprzez szybsze przyrosty i wcześniejsze kwitnienie. Mrozy wynoszące około minus 25 °C bez okrywy śnieżnej uszkadzają rośliny, a wiatry przy bezśnieżnej zimie są przyczyną wysmalania. O intensywności produkcji pasz z lucerny w każdym roku decydują warunki pogodowe, co wymaga od rolnika elastyczności w zarządzaniu uprawą.
Mieszanki lucerny z trawami
Uprawa mieszanek lucerny z trawami dostarcza większych plonów zielonki niż uprawa oddzielnie lucerny lub traw. Mieszanki mają korzystniejszy z punktu widzenia potrzeb żywieniowych zwierząt stosunek zawartości wapnia do fosforu niż czysta lucerna. Trawy towarzyszące lucernie mogą pośrednio zwiększyć jej trwałość, ponieważ węzły krzewienia traw umieszczone tuż przy powierzchni gleby osłaniają delikatne szyjki korzeniowe lucerny.
Mieszane zasiewy łagodzą wrażliwość na nieprzewidywalne warunki pogodowe. W przypadku suszy na plantacji dominuje lucerna, natomiast podczas deszczowej i pochmurnej pogody przeważają trawy. Obecność traw gwarantuje również lepsze zakiszanie i stabilizację kiszonki.
Na glebach suchych najkorzystniejszy jest wysiew lucerny (12-14 kg/ha) z rajgrasem francuskim (20-25 kg/ha) lub z kupkówką pospolitą (12-16 kg/ha). Uprawiając lucernę z tymotką lub z kupkówką pospolitą można uzyskać, przy nawożeniu 120 kg/ha N rocznie, taki sam plon zielonej masy jak z uprawy samej tymotki nawożonej dawką 360 kg N/ha lub samej kupkówki dawką 240 kg N/ha.
Przygotowanie pola i siew
Przedplon dla lucerny
Najlepszym przedplonem dla lucerny są okopowe nawożone obornikiem, dobrze odchwaszczone i zasobne w składniki pokarmowe. Można też uprawiać lucernę po rzepaku i zbożach, pod warunkiem wysokiej zasobności gleby w składniki pokarmowe i obojętnym odczynie gleby.
Rozpatrując przedplon, należy mieć szczegółową informację o herbicydach stosowanych w tych przedplonach, terminach ich stosowania i dawkach, a także znać przebieg pogody w poprzednim roku. Lucerna jest bardzo wrażliwa na pozostałości atrazyny lub symazyny (stosowanej zazwyczaj w kukurydzy, w preparatach np. Azoprim 50 WP, Azotop 50 WP), a także na inne środki stosowane w przedplonach, zwłaszcza gdy rok poprzedzający siew lucerny był suchy. Jeśli w zbożach ozimych stosowany był np. preparat Glean 75 WG, lucernę na takim stanowisku można posiać dopiero po 2 latach.
Zwalczanie chwastów przed siewem
Lato i jesień roku poprzedzającego siew lucerny należy przeznaczyć na staranne przygotowanie roli. W przypadku występowania chwastów wieloletnich, np. perzu, na polu przeznaczonym pod uprawę lucerny należy zastosować Roundup w dawce 4 l na hektar przed żniwami na dojrzewające zboże lub 5-6 l na ściernisko. Dawkę Roundupu można zmniejszyć do 3 l, stosując tak zwane wspomagacze.
Terminy i metody siewu
Obecnie nie ma jednego, dobrego i zalecanego terminu siewu traw i lucerny. Wyróżnia się termin wiosenny i jesienny, a oba terminy są dobre, każdy ma swoje wady i zalety. Ważne jest, aby wiedzieć, co chcemy osiągnąć. Możliwy jest też siew letni lucerny, lecz braki wody w tym terminie mogą utrudnić wschody nasion, a ponadto opóźnienie siewu poza lipiec może powodować w naszych warunkach wypadnięcia młodych roślin lucerny zimą. Należy również wziąć pod uwagę zmieniające się warunki pogodowe, które decydują o pracy rolnika. Ostatnie lata pokazują, że warto zweryfikować swoje przyzwyczajenia, gdyż na przykład późne siewy lucerny w październiku, przy sprzyjających warunkach (wilgoć, wysoka temperatura, brak srogiej zimy), okazały się sukcesem.
DRUGIE PODEJŚCIE DO LUCERNY - JAK ZACZĄĆ Z PRODUKCJĄ NAJTAŃSZEGO BIAŁKA ?
Siew z rośliną ochronną
Wsiewka lucerny w roślinę ochronną daje dodatkowy plon w postaci zielonki lub ziarna zbóż oraz chroni glebę przed erozją i ogranicza występowanie chwastów. Uprawiając w ten sposób, najpierw wysiewa się zboże, a następnie oddzielnym przejazdem siewnika lucernę.
Najlepszą rośliną ochronną dla lucerny jest jęczmień jary przeznaczony na ziarno. Rośliną ochronną z reguły jest jęczmień jary, a należy wybierać niższe odmiany, których rośliny są odporniejsze na wyleganie. Konieczne jest także zmniejszenie o 1/3 normy wysiewu jęczmienia.
Dobrą rośliną ochronną jest również owies zbierany na zielonkę. W takim przypadku norma wysiewu zbóż musi być zmniejszona ‒ jęczmienia na ziarno do 120 kg, a owsa na zielonkę do 160 kg na 1 hektar. Wsiewkę lucerny w zboże wykonujemy dodatkowym przejściem siewnika w poprzek rzędów, bezpośrednio po siewie rośliny ochronnej.
Inne zboża, takie jak pszenica i owies (pozostawiane na ziarno), nie są dobrymi roślinami ochronnymi, ponieważ mocno wysuszają glebę, silnie zacieniają siewki lucerny i późno schodzą z pola. Niezłe wyniki można uzyskać stosując jako roślinę ochronną grykę (45 kg/ha) lub gorczycę (6-8 kg/ha).
Lucernę z rośliną ochronną lepiej siać szerzej, w rzędy o szerokości minimum co 20 cm. W międzyrzędzia można wsiewać roślinę ochronną. Lucerna jest rośliną światłolubną, dlatego roślinę ochronną należy zbierać jak najwcześniej, natychmiast uprzątając słomę. W przypadku wylegnięcia rośliny ochronnej, należy ją wykosić, aby dać możliwość prawidłowego wzrostu wsiewki.
Przygotowanie nasion i normy wysiewu
Około 2-3 tygodnie przed siewem nasiona warto zaprawić preparatem grzybobójczym. Nasiona użyte do siewu o sprawdzonej sile kiełkowania, czystości i wilgotności muszą pochodzić z wiadomego źródła. To jedyny sposób, aby uzyskać odpowiednie wschody i ustrzec się przed kanianką i uciążliwymi chwastami. Konieczne jest zaprawianie nasion jedną z zalecanych zapraw przeciw zgorzeli siewek. Wskazane jest również zaprawianie nasion szczepionką bakteryjną zawierającą bakterie brodawkowe ‒ Nitraginą, bezpośrednio przed siewem.
Norma wysiewu lucerny zależy od warunków i wynosi od 10 do 20 kg na 1 ha. W korzystnych warunkach, w siewie czystym, wiosną może wystarczyć 10-12 kg na 1 ha dobrych nasion. Początkowo roślina rośnie wolno, co sprzyja rozwojowi chwastów na plantacji. Z tego względu pomocna jest uprawa w wysiewie w roślinę ochronną.
Nawożenie lucerny
Wapnowanie i regulacja pH
Ponieważ lucerna jest bardzo wrażliwa na zakwaszenie gleby, pierwszym zabiegiem nawozowym powinno być wapnowanie pola przeznaczonego pod jej uprawę, po wcześniejszym zbadaniu gleby. Regulacji odczynu należy dokonać jesienią, pod przedplon lub krótko po jego zbiorze. Na glebach lekkich, o małej pojemności wodnej, stosuje się wapno węglanowe, wymagające bardzo dokładnego wymieszania z glebą.
Nawożenie fosforem i potasem
Nawożenie fosforem i potasem powinno wynikać z analizy zasobności gleby i zaleceń Okręgowych Stacji Chemiczno-Rolniczych (OSChR). Roślina ma dość wysokie wymagania pokarmowe. Wielkości dawek nawożenia fosforowego i potasowego zależą przede wszystkim od zasobności gleb w te składniki.
Jesienią pod orkę przy średniej zasobności w glebie należy zastosować co najmniej 20 kg fosforu i 70 kg potasu. Jeżeli planujemy wysiewać lucernę jako wsiewkę w zboże, dawkę fosforu zwiększamy o co najmniej 10 kg, a potasu o 30 kg czystego składnika na 1 ha.
Przy pełnym użytkowaniu lucerny w danym roku zaleca się aplikację całej dawki nawozów fosforowych jesienią lub wiosną. Dawki nawozów potasowych należy dzielić, a pierwszą stosuje się wczesną wiosną, tuż przed ruszeniem wegetacji.
W przypadku wysiewu lucerny z trawami, nawozy fosforowe aplikuje się tak, jak dla siewu czystego. Nawożenie potasowe wymaga nowych podziałów dawek na tyle, ile pokosów przewiduje rolnik w swoim gospodarstwie; ważne, aby stosować je przed każdym odrostem. Ustalając wielkości dawek składnika pod lucernę z trawami, należy oszacować wielkość oczekiwanego plonu, uwzględnić gatunek traw oraz udział traw w mieszance. Pierwszą dawkę, stanowiącą 40% wartości ogólnej, wysiewa się przed ruszeniem wegetacji.
W dalszych latach uprawy lucerna potrzebuje głównie nawożenia fosforem i potasem. Zalecane dawki przy średniej zawartości tych składników w glebie wynoszą w czystym składniku ‒ około 90 kg fosforu i 140 kg potasu na 1 hektar. Dawkę potasu należy podzielić na dwie części ‒ pierwszą zastosować przed ruszeniem wegetacji, a drugą po pierwszym pokosie.
Nawożenie azotem, wapniem i magnezem
Głównym źródłem azotu dla lucerny jest ten dostarczany przez bakterie brodawkowe. Na ogół jego ilość pokrywa zapotrzebowanie rośliny. W niekorzystnych warunkach rozwój bakterii brodawkowych może być zbyt słaby. Występują wtedy niedobory azotu, co objawia się jasną barwą, chlorozą i żółknięciem liści oraz słabym wzrostem roślin. W takim przypadku nawożenie azotem jest konieczne.
W przypadku stwierdzenia niedoborów wapnia i magnezu można stosować nawożenie pogłówne wapnem (dolomitem), w dawce do 2 ton na hektar, oraz siarczanem magnezu w dawce do 50 kg na ha.
Zbiór i użytkowanie lucerny
Pierwszy rok uprawy
W tym samym roku, w którym została wysiana lucerna w siewie czystym, można wykonać jedno- lub dwukrotne koszenie. W przypadku wysiania lucerny w jęczmień na ziarno, po jego zbiorze nie wykonuje się koszenia, ponieważ lucerna słabo odrasta, a plony uzyskane z takiego koszenia są niewielkie.
Technika koszenia
Lucernę należy użytkować wyłącznie kośnie na wysokość 4-6 cm powyżej szyjki korzeniowej. Do koszenia lepiej jest używać kosiarki palcowej, gdyż kosiarka rotacyjna powoduje mniejszą ilość pędów i słabsze odrastanie lucerny po pokosie. Nie wolno kosić maszynami typu Orkan. Chodzi o to, aby nie uszkadzać szyjki korzeniowej, która jest organem spichrzowym rośliny.
Jesienią w szyjce korzeniowej powstają zawiązki pączków, z których wiosną wyrastają nowe pędy. Stan szyjki korzeniowej decyduje o przezimowaniu, trwałości i plonowaniu plantacji. Z tego względu zaleca się, aby zbiór co najmniej jednego pokosu w roku był opóźniony do momentu kwitnienia.
Liczba i termin pokosów
W latach pełnego użytkowania w polskich warunkach zbieramy 3 lub 4 pokosy. Przy zbiorze trzech pokosów, lucernę kosimy w fazie początku kwitnienia. Gwarantuje to lepszą zimotrwałość plantacji i wysoki plon zielonki, lecz i słabszą jakość.
Przy zbiorze czterech pokosów, pierwszy należy zebrać w fazie przed lub na początku pąkowania, drugi pokos do początku kwitnienia, a pokos trzeci i czwarty po około 40 dniach odrostu ‒ w fazie przed pąkowaniem. Zielonka zbierana w ten sposób ma lepszą jakość i może być stosowana w żywieniu trzody, drobiu, bardzo wydajnych krów i młodego bydła. Intensywność odrostów poszczególnych pokosów zależy od wielu czynników.
Utrzymanie plantacji i trwałość
W uprawie intensywnej utrzymujemy lucernę na stanowisku przez 2-3 lata, a w uprawie tradycyjnej przez 3-4 lata. W miarę ewentualnego wypadania z łanu lucerny, w puste miejsca należy wsiewać natychmiast koniczynę lub trawy, aby nie dopuścić do rozprzestrzeniania się chwastów, które obniżają plony zielonki i jej wartość. Im intensywniejsze jest użytkowanie lucerny, tym krótszy jest okres wysokiej produkcyjności.
Formy użytkowania paszy z lucerny
Lucernę można produkować na zielonkę, siano, sianokiszonkę, susz i koncentrat białkowo-ksantofilowy (PX). Najniższe straty składników występują przy zbiorze lucerny na bezpośrednie skarmianie, a najwyższe na siano. W czasie przewracania pokosów kruszą się liście lucerny, które zawierają 22-23% białka, gdy łodygi tylko 10-15%.
Siano i kiszonki z lucerny stosowane są jedynie w żywieniu przeżuwaczy i nie mogą być wykorzystywane w przypadku gatunków monogastrycznych, ze względu na mniejszą rolę bakterii celulolitycznych. Karmienie drobiu i świń pewną ilością paszy, zawierającej świeże części lucerny, jest możliwe jedynie latem; nie ma możliwości ich bezpiecznego stosowania zimą. Produktem spełniającym wymagania paszy wysokobiałkowej jest koncentrat białkowy z lucerny.
Nowoczesne rozwiązania w pielęgnacji użytków zielonych
Sprzęt niezawodny w pielęgnacji użytków zielonych i uprawie roli to klucz do sukcesu. Firma Güttler GmbH oferuje doskonały system do pielęgnacji użytków zielonych, którego zasadniczą częścią jest wał decydujący o skuteczności zabiegów polowych. Wał pierścieniowy Güttler jest opatentowanym urządzeniem, tzw. "Prizmenwalze", uznawanym za najskuteczniejszy wał polowy, dający efekt kopyta owczego, czyli działanie 305 wierzchołków pryzmatycznych na metr kwadratowy.
System GreenMaster składa się z brony, wału Güttler i siewnika pneumatycznego. Każdy z elementów można stosować oddzielnie lub w zestawie. W jednym cyklu roboczym urządzenie zapewnia: bronowanie, dosiew lub wysiew nowej trawy i wałowanie. W efekcie czego następuje wyjątkowe pobudzanie zagęszczenia traw, likwidacja chwastów szerokolistnych, prawidłowe wciskanie nasion trawy w darń, usunięcie obumarłych resztek traw, wyrównanie kretowin i ubytków po dzikach. Kolejnym ważnym zastosowaniem GreenMastera jest zwalczanie omocnicy prosowianki.