Uprawa łubinu w Polsce, a w szczególności siew, to kluczowy etap technologii uprawy, mający istotny wpływ na przyszłe plony. Łubin jest ceniony za swoje właściwości, takie jak poprawa struktury gleby i wzbogacenie jej w azot. Jest to roślina, która w ostatnich latach zyskuje na popularności w polskim rolnictwie, co wynika m.in. z programów rolno-środowiskowych promujących wykorzystanie roślin białkowych w zmianowaniu i międzyplonach. W dzisiejszym artykule skupimy się na kompleksowym poradniku dotyczącym siewu łubinu w warunkach polskich, obejmującym dobór gatunku, przygotowanie gleby, terminy, głębokość oraz normy siewu.
Charakterystyka i znaczenie łubinów w rolnictwie
Łubiny charakteryzują się rozmaitością cech morfologicznych, wielokierunkowością użytkowania, a także zróżnicowanymi wymaganiami siedliskowymi. Są jednymi z najczęściej wybieranych roślin bobowatych w Polsce, co wynika przede wszystkim z ich przystosowania do gleb średnich i słabych, które dominują w kraju. Łubiny, ze względu na swoje właściwości, posiadają istotne znaczenie gospodarcze oraz szerokie możliwości wykorzystania. Te gatunki są bogatym źródłem białka roślinnego, wykorzystywanym w produkcji pasz oraz skutecznym komponentem w systemach opartych o międzyplony. Ze względu na ilość zielonej masy poprawiają strukturę gleby, a także działają fitosanitarnie. Jedną z najważniejszych cech łubinów jest ich zdolność do wiązania azotu atmosferycznego poprzez symbiotyczną relację z bakteriami brodawkowymi. Nasiona mogą być wykorzystywane do produkcji mąki, a także w przemyśle cukierniczym i piekarniczym do wzbogacania różnego rodzaju produktów. Nasiona łubinu są sprzedawane w soli jako przekąska w krajach takich jak Brazylia, Egipt czy kraje śródziemnomorskie. Jest również ceniony w diecie bezglutenowej, a także przez miłośników kuchni wegetariańskiej i wegańskiej. Do celów spożywczych zaleca się wybieranie odmian „słodkich”.
Gatunki łubinu uprawiane w Polsce
Spośród 626 zweryfikowanych gatunków wyodrębniono trzy, które są pospolicie wykorzystywane w rolnictwie: łubin żółty, łubin wąskolistny i łubin biały. Różnic między nimi jest wiele.
- Łubin żółty jest najbardziej tolerancyjny i najlepiej czuje się na glebach lekkich, piaszczystych, o pH w zakresie 5-6. Dedykowany jest m.in. do upraw ekologicznych, a jego rynkowa cena jest bardzo wysoka.
- Łubin wąskolistny preferuje gleby nieco lepsze, zaliczane do klasy IVa-V, z odczynem pH powyżej 5,5. Jest szczególnie popularny jako komponent do mieszanek międzyplonowych, wybierany najczęściej z powodu stosunkowo niskiej ceny i wysokiej podaży nasion.
- Łubin biały, choć mało popularny w Polsce, jest coraz bardziej poszukiwany przez plantatorów polskich i zagranicznych. Wzrost zainteresowania jest podyktowany m.in. jego potencjałem.
Wszystkie łubiny mają liście dłoniasto palczaste, różnic należy jednak doszukiwać się w listkach. Najszersze ma łubin biały, nieco mniejsze żółty, natomiast najwęższe, jak sama nazwa wskazuje, wąskolistny. Łubin żółty i biały przybierają ubarwienie zgodnie z nazwami, o tyle w wąskolistnym możemy doszukać się barw m.in. niebieskich. Wśród łubinów występują odmiany samokończące i niesamokończące. Ta predyspozycja jest szczególnie przydatna w miejscach żerowania zwierzyny oraz po innych fizycznych uszkodzeniach, np. wskutek gradobicia.
Wybór odmiany
Wybierając odmianę, należy zwrócić uwagę na stanowisko, na jakim będziemy uprawiać łubiny. W przypadku uprawy w rejonach, gdzie istnieje ryzyko uszkodzeń przez sarny i jelenie, powinno się wybierać odmiany gorzkie lub zaniechać wysiewu tych gatunków, gdyż zwierzyna może w niemal 100% zniszczyć plantacje. W krajowym rejestrze form gorzkich jest niewiele. W praktyce są to dwie kreacje - Karo oraz Oskar. Obecnie trendy hodowlane podążają w kierunku obniżania zawartości alkaloidów w nasionach. Coraz więcej odmian schodzi z zawartością alkaloidów poniżej 0,02% w suchej masie. Dla odmian wąskolistnych słodkich są to wartości mieszczące się w przedziale od 0,009% (SM Tales) do 0,026% (Samba). Dla porównania formy gorzkie zawierają ich od 0,957% (Oskar) do 1,17% (Karo). W praktyce można je rozpoznać w łatwy sposób - po przegryzieniu nasiona poczujemy silną gorycz. W łubinach żółtych zawartość alkaloidów oscyluje w granicach 0,01%, najmniej ma ich odmiana Diament.
W krajowym rejestrze wpisane są 32 odmiany łubinu wąskolistnego, 8 odmian łubinu żółtego oraz 3 odmiany łubinu białego, które są dziełami rodzimej hodowli. Prym wiedzie Poznańska Hodowla Roślin oraz Hodowla Roślin Smolice, które odpowiadają za topowe i znane kreacje uprawiane powszechnie w kraju. Wśród łubinów wąskolistnych to m.in. Karo, Tango, Regent czy Swing, a wśród łubinów żółtych Baryt i Mister. Hodowcy pracują nieustannie nad kolejnymi nowościami cechującymi się wyższym plonowaniem i zdrowotnością. Dr inż. Jacek Rajewski, dyrektor ds. Poznańskiej Hodowli Roślin, zaznacza: „W naszej ofercie znajduje się 11 odmian łubinu wąskolistnego słodkiego, jedna odmiana łubinu wąskolistnego gorzkiego, 6 odmian łubinu żółtego i jedna łubinu białego. Naszym najnowszym osiągnięciem hodowlanym jest łubin biały Kulig - Złoty Medalista 2024. Kulig to wczesna odmiana o tradycyjnym typie wzrostu, która plonuje wysoko i stabilnie, co potwierdziły badania rejestrowe (w COBORU 111% wzorca). Dzięki wysokiej zawartości białka w nasionach plon białka ogólnego możliwy do osiągnięcia z hektara wynosi do 15 dt. Kolejną odmianą wartą uwagi jest łubin wąskolistny Pogo o tradycyjnym typie wzrostu, który wyróżnia się bardzo wysokim i powtarzalnym potencjałem plonowania, do 25-30 dt/ha. Z łubinów żółtych wyróżnia się natomiast odmiana Goldeneye - jedna z najsłodszych odmian na rynku. Nagrodzona Złotym Medalem Targów Agrotech Kielce 2020. Jest to odmiana o wczesnym terminie kwitnienia i średnim terminie dojrzewania oraz bardzo wysokim potencjale plonowania (do 112% wzorca w badaniach COBORU)”.
Przygotowanie gleby i stanowiska pod siew
Odpowiednie przygotowanie gleby jest absolutnie kluczowe dla sukcesu uprawy łubinu. Każdy z gatunków ma swoje specyficzne preferencje, które musimy wziąć pod uwagę, aby zapewnić roślinom optymalne warunki do wzrostu. Łubin preferuje gleby lekko kwaśne do neutralnych (pH 6,0-7,0). Najlepiej rośnie na glebach lżejszych, dobrze przepuszczalnych, które nie mają tendencji do zaskorupiania się. Należy unikać gleb ciężkich, wilgotnych, które mogą powodować stagnację wody, co negatywnie wpływa na rozwój korzeni.
Płodozmian i przedplony
Łubiny sprawdzają się najlepiej na glebach, na których już je uprawiano, jednak nie wcześniej niż przed pięcioma laty. Wynika to z obecności w glebie bakterii brodawkowych. Zalecany odstęp należy zachować, jednak przede wszystkim przez kwestie sanitarne i presję agrofagów, takich jak np. antraknoza. Uwzględnić należy nie tylko choroby grzybowe, ale i chwasty. Łubiny w płodozmianie zaleca się umieścić po wszelkich zbożach i kukurydzy. Dobrymi przedplonami są zboża i trawy. Warto unikać jako przedplonu kukurydzy (fuzariozy) czy ziemniaka (rizoktonioza). Ważne jest, aby usunąć słomę z pola lub bardzo dobrze ją przyorać albo wymieszać z glebą za pomocą agregatu uprawowego. W innym wypadku istnieje spore ryzyko, że proces wschodów będzie wydłużony przez wysoką presję chorób grzybowych. Warto unikać także stanowisk, gdzie występuje wysoka podaż azotu mineralnego czy przedplonów pozostawiających duże ilości tego pierwiastka.
Nawożenie
Łubin, jako roślina motylkowa, ma tę wspaniałą cechę, że nie wymaga nawożenia azotowego, pod warunkiem, że nasiona zostały zaprawione odpowiednią szczepionką bakteryjną. Kluczowe jest natomiast dostarczenie mu fosforu i potasu. Nawozy fosforowo-potasowe najlepiej zastosować jesienią pod orkę zimową lub bardzo wczesną wiosną, przed siewem. Zalecane dawki to zazwyczaj 50-70 kg/ha P2O5 i 80-100 kg/ha K2O, choć zawsze warto przeprowadzić analizę gleby, aby precyzyjnie dopasować dawkę do potrzeb pola. Nie stosujemy również obornika czy gnojowicy, gdyż obornik rozrzucony pod uprawę łubinu jest jedynie źródłem chorób fuzaryjnych i nie stanowi czynnika stymulującego wzrost i rozwój roślin. Oprócz tego łubiny bardzo dobrze reagują na mikroelementowe nawożenie nalistne z użyciem magnezu, boru, molibdenu i manganu.
Groch, soja, a może łubin? Czy warto siać strączkowe? Prof. Piechota radzi!
Termin siewu łubinu
Siew łubinów należy wykonywać wiosną tak wcześnie, jak warunki pozwalają. Najczęściej możliwe jest to od początku marca. Optymalny termin siewu łubinu na nasiona przypada na wczesną wiosnę, gdy gleba jest już wystarczająco ciepła, a ryzyko przymrozków minęło. Najlepszy czas na wysiew to zazwyczaj okres od końca marca do połowy kwietnia. Ważne, aby gleba osiągnęła temperaturę 5-8°C na głębokości 5 cm. Wcześniejszy termin siewu sprzyja procesowi jarowizacji i równomiernym wschodom roślin, a co za tym idzie - umożliwia uzyskanie obfitego plonu nasion. Wcześnie wysiany łubin lepiej wykorzystuje wodę z gleby oraz bardzo dobrze się zakorzenia. Dodatkowo jest również bardziej odporny na zakażenie chorobami wirusowymi. Zbyt wczesny siew, przed 20 marca, może być ryzykowny, gdyż młode siewki są wtedy narażone na przymrozki, które mogą uszkodzić rośliny i opóźnić ich rozwój. Z kolei opóźnienie siewu, czyli wykonanie go po połowie kwietnia, znacząco obniża potencjał plonowania. Rośliny mają wtedy mniej czasu na wegetację, są bardziej narażone na susze w późniejszym okresie lata, a także na choroby i szkodniki, które w cieplejszych warunkach szybciej się rozwijają. Późny termin siewu wpływa na zmianę wyglądu roślin, które wyżej rosną, wytwarzają dużo zielonej masy i zawiązują mniej strąków. Jednak zbyt wczesne wykonanie siewu prowadzi do wymarzania roślin, a zbyt późne powoduje ograniczone kiełkowanie roślin, ponieważ wilgotność gleby jest mniejsza. Siewy mieszanek łubinu ze zbożami można wykonywać od 25 marca do 10 kwietnia.
Przygotowanie nasion i technika siewu
Do wysiewu łubinu należy przeznaczać zdrowe, nieuszkodzone nasiona, które odznaczają się dużą zdolnością kiełkowania. Wybierając odmianę i nasiona do siewu, warto wybrać kwalifikowany materiał siewny, bowiem tylko wtedy rolnik zna takie parametry, jak masa tysiąca nasion oraz procentowa zdolność kiełkowania, które z kolei są niezbędne do obliczenia normy wysiewu.
Zaprawianie nasion
Prawidłowo przygotowany materiał siewny powinien być zaprawiony zaprawą fungicydową oraz szczepionką bakteryjną. Przed wysiewem nasiona należy zaprawić zaprawą grzybobójczą oraz ewentualnie owadobójczą, a przeciwko zgorzeli siewek można stosować Sarfun T 65 DS czy Vitavax 200 FS. Dodatkowo nasiona można zaprawić środkiem służącym do zwalczania oprzędzika szarego - Mesurolem 500 FS. Jeśli na polu nie były uprawiane łubiny lub dawno nie występowały w płodozmianie, to nasiona można zaprawić bakteriami brodawkowymi żyjącymi w symbiozie z łubinem. Kluczowym zabiegiem, który decyduje o sukcesie uprawy, jest zaprawienie nasion specjalną szczepionką bakteryjną, taką jak popularna Nitragina. Nitragina zawiera żywe bakterie brodawkowe z rodzaju Bradyrhizobium, które wchodzą w symbiozę z korzeniami łubinu. Dzięki tej symbiozie rośliny łubinu są w stanie wiązać azot bezpośrednio z powietrza, co jest nie tylko ekologiczne, ale także ekonomiczne. Pominięcie tego zabiegu może skutkować niskimi plonami i brakiem efektu użyźniania gleby, ponieważ roślina nie będzie w stanie efektywnie korzystać z azotu atmosferycznego. Prawidłowe zaprawienie nasion Nitraginą jest proste, ale wymaga precyzji. Zaprawianie można przeprowadzić na mokro lub na sucho. Odmierzoną ilość Nitraginy należy wymieszać z niewielką ilością wody (np. 0,5 litra wody na 100 kg nasion), tworząc gęstą zawiesinę. Nasiona należy równomiernie pokryć przygotowaną zawiesiną. Można to zrobić w betoniarce, na płachcie lub w specjalnych zaprawiarkach. Po zaprawieniu nasiona powinny lekko przeschnąć w cieniu. Następnie należy je jak najszybciej wysiać, najlepiej tego samego dnia. Uważa się, że jeśli na danym polu uprawiano w przeszłości roślinę bobowatą, to nie ma potrzeby szczepienia nasion. Nic bardziej mylnego! Nie zawsze szczepy bakterii brodawkowych znajdujące się w glebie są aktywne, tym bardziej na stanowiskach o pH poniżej 5,0, a na takich przecież zaleca się siać łubin. Jeżeli osobiście chcemy zaprawić nasiona zaprawą fungicydową, wówczas zaprawianie należy wykonać co najmniej dzień przed siewem, szczepienie natomiast w dniu siewu. W przypadku, gdy producent nasion dostarczył nam nasiona zaprawione, naszym obowiązkiem jest jedynie zaszczepienie nasion tak jak w przypadku pierwszym - bezpośrednio przed siewem.
Norma wysiewu
Obliczenie normy siewu łubinów jest takie samo, jak większości innych gatunków. Wynika ono ze wzoru, w którym ilość nasion jest wynikiem mnożenia zakładanej obsady przez masę tysiąca nasion, który dzielimy przez zdolność kiełkowania. Wartość masy tysiąca (MTN) nasion odczytamy z etykiety nasion lub obliczymy 1000 nasion i je ważymy. Przykładowo dla łubinu żółtego wynosi ona 120-140 g, dla wąskolistnego 115-145 g, a dla białego bywa to 250-300 g. Natomiast obsada to kwestia gatunku, szerokości rzędów i odmiany. Z podanych wyżej zakresów niższą obsadę stosujemy w przypadku siewu w szerokie międzyrzędzia (ponad 16-20 cm), a wyższą w wąskie. Przykładowe normy wysiewu na hektar to około 180 kg dla łubinu żółtego, około 200 kg dla łubinu wąskolistnego, a dla łubinu białego, zwłaszcza w przypadku siewu na poplon, może to być nawet około 250 kg/ha. Jeśli chodzi o obsadę, to odmiany tradycyjne łubinu żółtego mają tendencję do rozgałęziania się. Należy wysiewać je w obsadzie 100 sztuk/m², w dobrych warunkach można ją obniżyć do 90 roślin/m². Odmiany samokończące łubinów wysiewamy w obsadzie 110-120 nasion/m². Łubin wąskolistny wysiewamy w obsadzie 90-100 nasion/m² dla form tradycyjnych, natomiast przy samokończących jest to 120-130 nasion/m². Wśród odmian łubinów wąskolistnych wyróżniamy też odmiany krótkopędne, budujące plon przez wysoką obsadę roślin. Wymagają one obsady wynoszącej 120 roślin/m², a jeśli są jeszcze samokończące, jak np. Agat, norma ta wzrasta do 150 sztuk/m². W przypadku gorszych warunków klimatycznych czy siedliskowych można zwiększyć normę wysiewu o 15%. Odmiany samokończące łubinu również należy wysiewać w większym zagęszczeniu, ponieważ nie wytwarzają one pędów bocznych.
Głębokość i rozstawa siewu
Precyzyjna technika siewu jest równie ważna jak przygotowanie nasion i gleby. Głębokość siewu łubinu jest ściśle uzależniona od gatunku i wielkości nasion. Drobniejsze nasiona wymagają płytszego siewu, natomiast te większe głębszego. Łubiny należy siać stosunkowo płytko, co wynika z epigeicznego typu kiełkowania - oznacza to, że najpierw rozwijana jest łodyżka podliścieniowa (hipokotyl), a dopiero później liścienie wypychane są na powierzchnię gleby. Łubin wyciąga liścienie nad powierzchnię gleby i wysiew powinien być wykonywany na ok. 3 cm. Na luźniejszych glebach można obniżyć głębokość siewu do 4 cm. Drugi element związany z głębokością siewu to głębokość pracy narzędzia spulchniającego agregatu siewnego. Tutaj powinna oba być ustawiona idealnie na głębokość siewu nasion + 0,5-1 cm. Warto pamiętać, że na glebach bardziej zwięzłych nasiona należy siać nieco płycej, podczas gdy na glebach lżejszych można je posadzić głębiej. Zbyt głęboki siew może opóźnić wschody, a zbyt płytki może skutkować przesuszeniem nasion.
Łubin na nasiona powinien być wysiewany w rzędy w odstępach 25-35 cm od siebie. Standardowo podczas siewu łubinu stosuje się rozstawę 15-20 cm. Jest to optymalna odległość, która zapewnia roślinom wystarczającą przestrzeń do rozwoju, a jednocześnie pozwala na efektywne wykorzystanie powierzchni pola. Łubin biały, jeżeli jest uprawiany na glebach zwięzłych, można wysiewać w szerszej rozstawie rzędów, czyli 25-30 cm. Łubiny w formach dobrze rozgałęziających się można wysiewać w szerokie rzędy oraz punktowo. Wielkość międzyrzędzi, w jakie wysiewamy łubiny, coraz częściej jest szersza niż standardowo sieje się zboża. Wynosi ona obecnie często 24-35 cm, a w technologiach strip-till nawet 37-45 cm. Pozwala to na uzyskanie większej liczby rozgałęzień oraz oszczędność na nasionach. Ponadto w szerokich rzędach rośliny są lepiej doświetlone z boków oraz łan jest bardziej przewiewny, a przez to mniej porażany przez choroby. Jednak jest i wada szerokich międzyrzędzi - szkodniki mają łatwiejszy dostęp do głębiej położonych w łanie części roślin. Dlatego łubiny dobrze znoszą międzyrzędzia 24-30 cm. Szersze międzyrzędzia powodują, że nasiona w rzędzie przypadają gęsiej. Dlatego należy tu stosować niższą obsadę z zakresu zalecanych.
Siewniki
Siew można wykonywać za pomocą punktowego siewnika. Można również do tego wykorzystywać siewniki zbożowe z kołeczkowym zespołem wysiewającym, przeznaczonym do wysiewu grubych nasion.
Pielęgnacja łubinu po siewie
Po siewie łubinu pierwsze tygodnie są okresem krytycznym, który wymaga naszej uwagi. Należy bacznie obserwować wschody roślin, oceniając ich równomierność i wigor. Potencjalne zagrożenia dla młodych roślin są liczne: od przymrozków, które mogą uszkodzić delikatne siewki, przez susze, które utrudniają kiełkowanie i rozwój, po szkodniki (np. oprzędziki) i choroby (np. zgorzel siewek), które potrafią zdziesiątkować młode uprawy. Regularne lustracje pola pozwalają na szybką reakcję i podjęcie ewentualnych działań ochronnych. W początkowej fazie wzrostu łubin jest szczególnie wrażliwy na konkurencję ze strony chwastów. Dlatego odpowiednie i terminowe zwalczanie chwastów jest niezwykle ważne. W zależności od skali problemu i przyjętego systemu uprawy, można zastosować metody mechaniczne (np. bronowanie chwastowników) lub chemiczne (herbicydy selektywne).
Zbiory nasion łubinu odbywają się zazwyczaj w drugiej połowie sierpnia lub na początku września, kiedy strąki są w pełni dojrzałe, a nasiona mają odpowiednią twardość. Najlepiej przeprowadzić zbiory w słoneczne dni, kiedy nasiona są suche. Jeśli strąki są jeszcze zielone, należy poczekać, aż dojrzeją, aby uniknąć problemów z przechowywaniem.
Uprawa mieszanek z łubinem
Łubin żółty w północno-wschodniej części Polski można wysiewać razem z żytem jarym czy owsem, w stosunku 1:1. Wysiew takiej mieszanki sprzyja wcześniejszemu i równomiernemu dojrzewaniu łubinu. W związku z tym taka mieszanka dojrzewa nawet 2 tygodnie wcześniej niż łubin wysiany w czystym zasiewie. Łubin wąskolistny można wysiewać razem z pszenżytem jarym. Pozwala to uzyskać większą ilość białka z hektara i stabilizuje plon. Taką mieszankę można uprawiać na gruntach ornych średnich i słabych, a przed siewem można zastosować nawożenie azotowe w dawce 40-50 kg N/ha. Ilość wysiewu takich mieszanek powinna wynosić 180-220 kg nasion i przykładowo powinna zawierać 60% nasion łubinu i 40% pszenżyta.