W historii techniki rolniczej istnieje wiele zapomnianych już nisz rynkowych. Jedną z nich były maszyny konne, a w szczególności siewniki konne. Choć pierwsze ciągniki pojawiły się na polskich polach już sto lat temu, w wielu mniejszych gospodarstwach koń przez długie dekady pozostawał główną siłą pociągową. Niniejszy artykuł, bazując na publikacjach z lat 70. i 80. XX wieku, przybliży parametry techniczne oraz ceny, jakie oferowano wówczas na tego typu maszyny.
Geneza i rozwój siewników
Choć za wynalazcę siewnika powszechnie uważa się Brytyjczyka Jethro Tulla, który skonstruował swoją maszynę w 1701 roku na potrzeby rodzinnego majątku, podobne, choć o nieco innej konstrukcji, urządzenia znane były w Chinach już kilkaset lat wcześniej. W powojennej Polsce kluczowym producentem siewników była fabryka „Agromet-Kraj” w Kutnie. Fabryka ta oferowała szeroką gamę maszyn, od wąskich, 90-centymetrowych siewników „Juhas”, przystosowanych do pracy w zaprzęgu jednokonnym na stromych zboczach górskich, po 6-metrowe maszyny „Polanin”, przeznaczone dla największych Państwowych Gospodarstw Rolnych.
Warto zaznaczyć, że przed nacjonalizacją i odgórnym podziałem produkcji, na terenie Polski działało znacznie więcej producentów siewników, od drobnych lokalnych manufaktur po większe przedsiębiorstwa.
Przegląd oferty siewników konnych w Agromie
Analiza „Informatora Agromy” z 1970 roku, a także późniejszych wydawnictw z lat 1979 i 1985, pozwala na szczegółowe przyjrzenie się ofercie siewników konnych dostępnych w tamtym okresie.
Siewnik S025 „Ślązak”
Produkowany w Fabryce Maszyn Rolniczych „Kraj” w Kutnie, „Ślązak” był w 1970 roku największym siewnikiem konnym oferowanym w Agromie. Posiadał szerokość roboczą 2 metry, co według producenta zapewniało wydajność na poziomie 0,8 ha/godz. Maszyna wyposażona była w przodek z regulowanym rozstawem kół, mieszczącym się w zakresie od 1,75 do 2,24 m, podczas gdy tylna oś miała rozstaw 2,24 m. Pojemność skrzyni nasiennej wynosiła 105 litrów, a przekładnia umożliwiała wybór 72 różnych dawek wysiewu.
W 1970 roku cena tego 2-metrowego siewnika wynosiła 7100 złotych. Dla porównania, w tym samym okresie ceny skupu pszenicy wynosiły średnio 3500 zł/t, żyta około 2400 zł/t, jęczmienia 3100 zł/t, a owsa około 2200 zł/t.
Siewnik S015 „Opole”
Kolejny model z FMR „Kraj” w Kutnie, „Opole”, oferował szerokość roboczą 1,75 m, przy szacowanej wydajności 0,6 ha/godz. Był to jeden z wydajniejszych siewników konnych tamtych lat. Przodek tego modelu również posiadał regulowany rozstaw kół, w zakresie 1,52-2,02 m, a tylna oś miała rozstaw 1,96 m.
W 1970 roku cena siewnika „Opole” wynosiła 4600 zł. W przeliczeniu na ceny skupu zbóż, było to równowartość około 1,3 tony pszenicy, 1,9 tony żyta, 1,5 tony jęczmienia lub 2,1 tony owsa.
Siewnik S014 „Kaszub”
„Kaszub” był popularnym i długo oferowanym modelem siewnika konnego z FMR „Kraj”. Jego szerokość robocza wynosiła 1,5 m, a skrzynia nasienna miała pojemność 76 litrów. Wydajność szacowano na 0,5 ha/godz. Podobnie jak inne siewniki konne, wyposażony był w przodek o regulowanym rozstawie kół.
Cena „Kaszuba” w 1970 roku wynosiła 3600 złotych, co odpowiadało mniej więcej wadze tony pszenicy. Warto jednak pamiętać, że średnie plony pszenicy w tamtym okresie wynosiły około 3,5 t/ha, osiągane głównie w warunkach doświadczalnych. W 1979 roku cena „Kaszuba” wzrosła do 5800 zł, a w 1985 roku wynosiła już 30650 zł.
Siewnik S012 „Góral”
„Góral” to kolejny popularny model FMR „Kraj”, charakteryzujący się szerokością roboczą 1,25 m i pojemnością skrzyni nasiennej 60 litrów. Deklarowana wydajność wynosiła 0,4 ha/godz. Siewnik posiadał regulację rozstawu kół przedniej osi.
W 1970 roku „Góral” kosztował 3400 zł, co było ceną porównywalną do tony pszenicy. W 1979 roku cena wynosiła 5200 zł, a w 1985 roku wzrosła do ponad 40 tys. zł, co odpowiadało około 1,65 tony pszenicy.
Siewnik S040 „Juhas”
„Juhas”, produkowany również w FMR „Kraj”, był maszyną specjalnie przystosowaną do pracy w trudnych, górskich warunkach. Posiadał szerokość roboczą 0,9 m, skrzynię nasienną o pojemności 45 l i wydajność szacowaną na 0,3 ha/godz. Siewnik ważył 250 kg i wymagał napędu jednego konia.
Cena „Juhasa” w 1970 roku wynosiła 3550 zł, co było nieco wyższą ceną niż za „Górala”, ale nadal porównywalną do tony pszenicy.
Konstrukcja i zasada działania siewników konnych
Pierwszymi siewnikami zbożowymi produkowanymi po wojnie w Kutnie były modele KR-15 i KR-25, oparte na przedwojennych wzorach siewników Unia Ventzki z trybikowymi aparatami wysiewającymi systemu Hosiera. Wszystkie konne siewniki składały się z siewnika właściwego oraz przodka z rozstawionymi kołami, który służył do kierowania maszyną.
Aparaty wysiewające systemu Hosiera, oparte na wałkach, umożliwiały wysiew dolny lub górny. W wysiewie dolnym wałki wygarniały nasiona ze skrzyni przez otwór w dnie do przewodów nasiennych, a następnie do redlic stopkowych. Redlice te, zamocowane na ruchomych ramionach, dostosowywały się do nierówności terenu. Przewody nasienne wykonane były ze spiralnie skręconej blaszki.
Regulacja wysiewu i próba kręcona
Ilość wysiewu regulowano za pomocą przestawienia rączki regulatora na skali, według tabeli. Ze względu na możliwość wystąpienia różnic, zalecano przeprowadzanie prób kręconych, które do dziś są najlepszą metodą sprawdzania siewnika. Dawniej, przed wykonaniem próby, należało unieść siewnik i podłożyć płachtę pod redlice, aby zebrać wysiane nasiona. Obecnie siewniki wyposażone są w specjalne korytka.
Metoda polega na obliczeniu, ile obrotów wykonać musi koło siewnika, aby obsiać 1 hektar pola. Następnie, po wykonaniu ustalonej liczby obrotów (np. 30), zebrane nasiona waży się, a wynik mnoży przez odpowiedni współczynnik. Dopuszczalne różnice w tamtym okresie wynosiły 2-3 kg. Obliczenia te, mimo pozornej złożoności, były dostępne dla ówczesnych rolników, często dzięki poradnikom.
Ewolucja oznaczeń i konstrukcji
W 1960 roku oferta siewników została rozszerzona o modele SZK-1,3 (13 redlic), SZK-1,75 (17 redlic) oraz SZK-3S z wielostopniową przekładnią, która umożliwiała uzyskanie 72 kombinacji prędkości obrotowych aparatu wysiewającego. Symbol SZK oznaczał siewnik zbożowy konny, a SZC - ciągnikowy.
Po 1968 roku, w ramach państwowego systemu oznaczania maszyn, symbole SZK zmieniono na S0. W 1965 roku opracowano siewnik SZK-1,8, który wszedł do produkcji w 1971 roku jako S023. Jego górska odmiana (S038) była najnowocześniejszą konstrukcją wśród krajowych siewników konnych, wyposażona w koła ogumione, hamulec ręczny i przegrody skrzyni.