Uprawa soi w Polsce cieszy się dynamicznie rosnącą popularnością, a producenci rolni coraz częściej decydują się na wprowadzenie jej do swojego płodozmianu. Soja ceniona jest zarówno jako roślina bobowata, która wzbogaca glebę w azot, jak i jako cenne źródło białka do produkcji żywności i pasz. W ciągu ostatnich lat zaobserwowano znaczący wzrost areału upraw soi w Polsce - z 18,4 tys. ha w 2017 roku do 44,6 tys. ha w 2023 roku.
Znaczenie soi w płodozmianie
Resztki pożniwne soi pozostawione na polu poprawiają strukturę i żyzność gleby poprzez zwiększenie zawartości materii organicznej. Soja, dzięki bakteriom brodawkowym, wiąże azot z powietrza, co znacząco ogranicza potrzebę nawożenia azotowego. Zużywa również mniej wody w porównaniu do zbóż, co czyni ją atrakcyjną alternatywą, zwłaszcza w okresach suszy. Stanowi również doskonały przedplon dla wielu gatunków roślin uprawnych.
Soi nie powinno uprawiać się na stanowiskach nadmiernie zasobnych w azot, ponieważ wysoki poziom tego składnika w glebie utrudnia roślinom tworzenie symbiozy z bakteriami brodawkowymi i może przyczyniać się do ich wylegania. Jako przedplon dla soi dobrze sprawdzają się rośliny zbożowe, które pozostawiają glebę ze zmniejszoną zawartością azotu.
Przygotowanie pola pod uprawę soi
Kluczowe dla sukcesu w uprawie soi jest staranne przygotowanie pola. Wskazane jest wykonanie orki przedzimowej na głębokość około 30 cm, co pozwala na dobre przemarznięcie gleby, sprzyjając tworzeniu struktury gruzełkowej i lepszemu zatrzymywaniu wody zimą. Należy unikać wiosennej orki, która wiąże się ze znacznymi stratami wody glebowej.
Przygotowanie gleby powinno obejmować również wyrównanie powierzchni pola, co przerywa parowanie i umożliwia szybsze nagrzewanie się gleby. W przypadku tradycyjnego siewu zbożowego, pole powinno być przygotowane do niskiego koszenia podczas zbioru.
Termin i parametry siewu soi
Soja jest rośliną ciepłolubną o krótkim dniu wegetacji, dlatego kluczowe jest wysiewanie jej w optymalnym terminie, do dobrze nagrzanej gleby. Minimalna temperatura gleby na głębokości siewu powinna wynosić 8°C, a optymalnie 10°C. Agrotechniczny termin siewu w Polsce przypada zazwyczaj na ostatnią dekadę kwietnia i pierwszą dekadę maja. Wskazówką informującą o możliwości rozpoczęcia siewu może być kwitnienie klonu zwyczajnego lub koniec kwitnienia wiśni.
Nie należy opóźniać terminu siewu, ponieważ skraca to okres budowania biomasy wegetatywnej, co negatywnie wpływa na wielkość plonu i może uniemożliwić osiągnięcie dojrzałości zbiorczej w odpowiednim czasie. Opóźnienie siewu może również wiązać się ze zmniejszoną dostępnością wody glebowej.
Głębokość i rozstawa siewu
Nasiona soi należy wysiewać na głębokość 3-4 cm. Zbyt głęboki siew utrudnia wschody, ponieważ soja kiełkuje epigeicznie, wynosząc liścienie ponad glebę. Siew na zbyt dużą głębokość, zwłaszcza na glebach zwięzłych i mających tendencję do zaskorupiania się, może prowadzić do słabszych, wolniejszych i nierównomiernych wschodów. Kluczowe jest utrzymanie stałej głębokości siewu.
Rozstawa rzędów przy użyciu siewnika zbożowego powinna wynosić 15-25 cm. Coraz popularniejsze stają się również siewy punktowe, wykonywane siewnikami do buraków lub kukurydzy, z rozstawem rzędów 45 cm. W przypadku siewu punktowego, odległość między nasionami w rzędzie powinna wynosić od 3 do 5 cm. Zwiększanie szerokości międzyrzędzi może sprzyjać większej presji chwastów.
Obsada roślin
Optymalna obsada roślin na plantacji soi powinna wynosić około 50-60 roślin na metr kwadratowy. Aby osiągnąć taką obsadę, zaleca się wysiew 600 000 - 675 000 nasion na hektar. Należy uwzględnić zdolność kiełkowania nasion oraz masę tysiąca nasion, podawaną przez hodowcę na etykiecie materiału siewnego.
Od 2026 roku w Polsce obowiązują nowe normy dotyczące dopłat do materiału siewnego, które obniżają minimalną normę wysiewu soi ze 120 kg/ha do 100 kg/ha.
Szczepienie nasion soi
Ze względu na niewielką ilość naturalnie występujących w glebie bakterii brodawkowych, przed siewem roślin motylkowych, w tym soi, zaleca się ich szczepienie. Zabieg ten jest szczególnie istotny, gdy poprzednia roślina motylkowa była uprawiana więcej niż 4 lata przed planowanym siewem soi. Nasiona soi powinny być zaprawione szczepionką zawierającą bakterie Bradyrhizobium japonicum.
W przypadku zakupu nasion w wariancie standardowym, można dokupić szczepionkę bakteryjną, np. HiStick Soy, do samodzielnego zastosowania. Wersje premium nasion często zawierają już dodatkiem szczepionki bakteryjnej.
Ochrona i pielęgnacja soi
Zwalczanie chwastów
Powolny wzrost soi w początkowym okresie wegetacji sprawia, że jest ona szczególnie podatna na konkurencję ze strony chwastów przez pierwsze cztery tygodnie po wschodach. Zintegrowana ochrona roślin przed chwastami polega na połączeniu metod prewencyjnych i zabiegów agrotechnicznych. Stosuje się przede wszystkim zabiegi herbicydowe bezpośrednio po siewie, np. preparaty zawierające petoksamid i chlomazon.
Ochrona przed szkodnikami i chorobami
Wraz ze wzrostem areału upraw soi, wzrasta presja ze strony szkodników. Obecnie największe zagrożenie stanowią oprzędziki, mszyce oraz gąsienice rusałkowatych. Prognozuje się wzrost znaczenia tych szkodników w przyszłości. Na rynku dostępnych jest ograniczona liczba środków owadobójczych do stosowania w uprawie soi, często zawierających acetamipryd lub cypermetrynę.
Soja nie jest również wolna od chorób. Największe zagrożenie dla plonów stanowią antraknoza, askochytoza, chwościk, fuzarioza, rdza oraz septorioza. Średnie straty spowodowane tymi chorobami wynoszą około 5-10%, ale w niektórych latach mogą sięgać nawet 20-30%. Dostępne fungicydy często opierają swoje działanie na ograniczonym zestawie substancji czynnych.
Zbiór soi
Termin zbioru soi w Polsce jest zmienny i zależy od odmiany, regionu uprawy oraz warunków pogodowych. Zazwyczaj zbiory rozpoczynają się na początku września. Zbiór powinien być prowadzony przy wilgotności ziarna w strąkach wynoszącej 15-16%.
Ze względu na niskie osadzanie strąków, heder kombajnu powinien być ustawiony jak najbliżej podłoża. Prędkość robocza kombajnu podczas zbioru powinna wynosić 3-4 km/h. Prędkość bębna młócącego zależy od wilgotności ziarna - przy wilgotności około 15% zaleca się 380-500 obrotów na minutę.
Zaleca się wałowanie gleby po siewie, co ułatwia późniejszy zbiór i ogranicza straty najniżej osadzonych strąków, jednak na glebach ciężkich i silnie uwilgotnionych może utrudnić wschody.
Właściwości i zastosowanie nasion soi
Nasiona soi i produkty na ich bazie są źródłem wysokiej jakości białka, błonnika, minerałów, kwasu foliowego, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, E, K) oraz potasu i fosforu. Dostarczają również witaminy B i żelaza.
Dzięki swoim właściwościom leczniczym, wartościom odżywczym i walorom smakowym, nasiona soi znajdują zastosowanie w kuchni, medycynie oraz są cennym składnikiem pasz dla zwierząt hodowlanych. Regularne spożywanie soi dostarcza składników niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu, zawiera silny antyoksydant - genisteinę, która chroni przed wolnymi rodnikami i może zapobiegać powstawaniu nowotworów. Izoflawony zawarte w nasionach soi pozytywnie wpływają na pracę serca i układu krążenia, zapobiegając miażdżycy i nadciśnieniu.
Soja jest szczególnie polecana osobom narażonym na osteoporozę, ponieważ przyczynia się do zwiększania gęstości kości. Kobiety w średnim wieku często włączają nasiona soi do diety, aby łagodzić objawy menopauzy, takie jak nerwowość, nadpotliwość, problemy ze snem czy nietrzymanie moczu.
Dobór materiału siewnego
W Polsce do siewu można wykorzystywać wyłącznie nasiona niemodyfikowane genetycznie (non-GMO). Dobór odpowiedniego materiału siewnego ma kluczowe znaczenie dla sukcesu uprawy. Dostępne są odmiany wyhodowane i zarejestrowane w Polsce oraz zarejestrowane w Unii Europejskiej i dopuszczone do sprzedaży na terenie kraju. Nasiona można nabyć głównie w firmach hodowlano-nasiennych.
Przy wyborze konkretnych nasion soi należy wziąć pod uwagę zalecenia uprawowe, warunki atmosferyczne w regionie uprawy oraz długość okresu wegetacji danej odmiany. Odmiany klasyfikuje się według wczesności, np. systemem 0000 (bardzo wczesne i wczesne), 000 (średnio wczesne i średnio późne), 00 i 0 (późne i bardzo późne).