Sprzęgło w ciągnikach Fortschritt ZT: Budowa, Działanie i Regulacja

Wprowadzenie do działania sprzęgła

Dokładne zrozumienie zasady działania sprzęgła w ciągniku Fortschritt jest kluczowe dla jego prawidłowej obsługi, regulacji i efektywnego diagnozowania usterek. Znajomość mechanizmów pracy sprzęgła pozwala na lepsze wizualizowanie jego funkcji podczas jazdy, co znacznie ułatwia szybkie i skuteczne naprawy.

Budowa i zasada działania sprzęgła podwójnego

Sprzęgło w traktorach Fortschritt ZT 320, 323, 325 i podobnych modelach jest sprzęgłem podwójnym (dwustopniowym). Oznacza to, że łączy w sobie dwa stopnie sprzęgania, włączane kolejno po sobie. Do prawidłowego i bezpiecznego działania sprzęgła, zarówno dla otoczenia, jak i użytkownika, wymagane jest, aby było ono sprawne, właściwie wyregulowane, a także niezbędna jest sprawna instalacja elektryczna i pneumatyczna traktora.

Trzy stany pracy sprzęgła

Podczas pracy sprzęgła wyróżnia się trzy główne stany jego działania, zależne od sposobu aktywacji i wyboru trybu pracy wzmacniacza momentu.

1. Stan normalnej pracy sprzęgła (bez wybranego wzmacniacza momentu)

W stanie tym nie wybrano żadnego trybu pracy sprzęgła. Przednia tarcza sprzęgłowa, patrząc od strony silnika (tarcza pierwszego stopnia), przenosi moment obrotowy jazdy, a druga tarcza sprzęgłowa (tarcza drugiego stopnia) zapewnia napęd wałka odbiornika mocy (WOM) i wielotłoczkowej promieniowej pompy hydrauliki siłowej traktora. Wysprzęglenie pierwszego stopnia sprzęgła następuje przez wciśnięcie pedału sprzęgła, co powoduje wysunięcie hydraulicznego siłownika (wysprzęglika) i rozsprzęglenie pierwszej tarczy sprzęgła. Takiego wysprzęglania dokonuje się w celu zmiany biegu.

Dalsze dociśnięcie pedału sprzęgła do przedniej ściany kabiny traktora powoduje włączenie przycisku elektrycznego, który znajduje się na tej ścianie. Przycisk ten uruchamia elektrozawór pneumatyczny (czwarty od przodu), co powoduje wysunięcie siłownika (wysprzęglika) pneumatycznego sprzęgła i uwolnienie tarczy drugiego stopnia sprzęgła. Umożliwia to włączenie/wyłączenie lub zatrzymanie wałka odbiornika mocy i pompy hydrauliki traktora.

Czasami, po lekkiej modyfikacji instalacji elektrycznej, w celu zadziałania przycisku pod pedałem sprzęgła wymagane jest naciśnięcie klawisza wzmacniacza momentu (ULS/WM/żółw) oznaczonego symbolem żółwia lub innego dodatkowo zainstalowanego przełącznika. Modyfikacji takich używano głównie w traktorach pracujących w transporcie, co zapobiegało niepotrzebnemu włączaniu wysprzęglika/siłownika pneumatycznego, powodującego bezcelową utratę powietrza z instalacji pneumatycznej traktora.

2. Stan preselekcyjnego wyboru wzmacniacza momentu („Zając”)

Drugi stan pracy sprzęgła charakteryzuje się preselekcyjnie wybranym wzmacniaczem momentu traktora - wciśnięty klawisz oznaczony symbolem zająca. W tym stanie, za pomocą zaworu elektropneumatycznego (trzeci od przodu), zostaje automatycznie włączona przesuwka wzmacniacza momentu w skrzyni biegów (siłownik pneumatyczny pod podłogą przy skrzyni biegów, pod pedałem gazu). Skrzynia biegów zostaje napędzana również od strony tarczy drugiego stopnia, ale dzięki zastosowaniu odpowiedniego sprzęgła jednokierunkowego (analogicznego do wolnego koła w przystawce przedniego napędu) umieszczonego bezpośrednio w skrzyni biegów, napęd od strony tarczy drugiego stopnia nadal nie jest przekazywany na główny wałek skrzyni biegów. Skrzynia biegów zostaje jedynie „przygotowana” do użycia wzmacniacza momentu (WM/ULS/„żółw”), a prędkość traktora i moment napędowy nie ulegają zmianie.

W tym stanie szczególnie ważna jest sprawna instalacja elektryczna i pneumatyczna, gdyż w celu gwałtownego zatrzymania traktora lub przy zmianie biegu, podczas wciskania pedału sprzęgła, koniecznie musi nastąpić jednoczesne wysprzęglenie pierwszego i drugiego stopnia sprzęgła. Rozłączenie obu tarcz sprzęgła następuje wówczas przez wysprzęglik hydrauliczny (nogą przez pedał sprzęgła) i wysprzęglik pneumatyczny, uruchamiany czujnikiem zwiernym (czujnik STOP) umieszczonym w pompce sprzęgłowej, który aktywuje odpowiedni elektrozawór pneumatyczny (czwarty od przodu). W tym momencie wysprzęglik hydrauliczny i siłownik/wysprzęglik pneumatyczny muszą zadziałać jednocześnie, tak aby zwłoka w całkowitym wysprzęgleniu obu tarcz sprzęgła nie była większa niż przy wysprzęglaniu tylko jednej tarczy, jak ma to miejsce w stanie pierwszym pracy sprzęgła.

UWAGA! Zły stan sprzęgła, jego nieprawidłowa regulacja lub awaria, wadliwe połączenie instalacji elektrycznej i/lub pneumatycznej traktora może całkowicie uniemożliwić zatrzymanie traktora lub zmianę biegów w tym stanie pracy sprzęgła!

3. Stan pracy z włączonym wzmacniaczem momentu („Żółw”)

Stan trzeci pracy sprzęgła to stan, w którym za pomocą klawisza oznaczonego symbolem żółwia, po uprzednim włączeniu klawisza oznaczonego symbolem zająca (stan drugi pracy sprzęgła), wybrany został wzmacniacz momentu (WM/ULS). Taki stan pracy sprzęgła potocznie nazywany jest „żółwiem”.

W tym stanie, za pomocą wysprzęglika (siłownika) pneumatycznego sprzęgła (uruchamiany czwartym elektrozaworem pneumatycznym), wysprzęglony zostaje pierwszy stopień sprzęgła, a napęd do skrzyni biegów przekazany jest z tarczy drugiego stopnia sprzęgła. W wyniku tego prędkość jazdy zmniejszy się o około 23%, a moment obrotowy na kołach napędowych traktora wzrasta aż o 30%! W tym stanie, rolę sprzęgła jazdy przejmuje tarcza drugiego stopnia sprzęgła, a rozsprzęglenie jej w celu zatrzymania traktora lub zmiany biegów następuje przez siłownik (wysprzęglik) hydrauliczny, podobnie jak ma to miejsce w pierwszym (normalnym) stanie pracy sprzęgła. W tym stanie włącznik pod pedałem sprzęgła (na przedniej ścianie traktora) jest nieaktywny, a włączenie go pedałem sprzęgła nie powinno w tym stanie wywołać żadnej reakcji w układzie sprzęgłowym traktora.

Regulacja sprzęgła

W celu prawidłowego wyregulowania sprzęgła, niezbędne jest posiadanie dobrze odpowietrzonego i sprawnego hydraulicznego układu sprzęgła. Przy odpowietrzaniu tego układu, najpierw należy odpowietrzyć wysprzęglik sprzęgła, a następnie pompkę sprzęgłową.

Szczegółowe kroki regulacji:

1. Odległość od końca przycisku (na przedniej ścianie pod pedałem sprzęgła) do ściany czołowej kabiny powinna wynosić 6 mm. Wymiar ten ustawia się poprzez wkręcenie lub wykręcenie przycisku uruchamiającego II stopień sprzęgła. Natomiast odległość ogranicznika tego przycisku do ściany czołowej powinna wynieść 7 mm i ustawia się ją poprzez regulację śruby tego ogranicznika umieszczonej od strony pedału sprzęgła.
2. Odległość pomiędzy dolną krawędzią pedału a przednią ścianą kabiny kierowcy powinna wynosić 375 mm. Wymiar ten ustawia się za pomocą śruby regulacyjnej przy obsadzie pedału sprzęgła, po uprzednim odkręceniu nakrętki zabezpieczającej.
3. Odległość od środka sworznia w głowiczce widlastej popychacza wspomagania pompki sprzęgła (serwa) do powierzchni czołowej tego wspomagania (serwa) powinna wynosić 109,5 ± 0,5 mm. Wymiar ten reguluje się dolnym drążkiem odchylającym.
4. Luz pomiędzy popychaczem napędzającym wspomaganie pompki sprzęgła a sworzniem tego wspomagania powinien wynosić 1 mm. Nastawia się go poprzez wkręcanie/wykręcanie głowiczki popychacza do/z głowiczki widlastej.
5. Odległość od krawędzi łapek/dźwigienek sprzęgła (krawędzi atakującej łożysko oporowe/wycisku sprzęgła) do wieńca oprawy sprzęgła należy równomiernie nastawić za pomocą nakrętek przy wszystkich trzech śrubach dźwigienek sprzęgła na wymiar równy 30 mm.
6. Droga cofania tłoczyska siłownika/wysprzęglika pneumatycznego sprzęgła powinna wynosić 32 mm. Odległość tę należy sprawdzić i ewentualnie wyregulować na głowiczce widlastej tego siłownika.
7. Luz pomiędzy krawędzią łapek/dźwigienek sprzęgła (krawędzią atakującą łożysko oporowe/wycisku sprzęgła) a łożyskiem oporowym/wycisku sprzęgła powinien wynosić 5 mm. Odległość tę reguluje się za pomocą zespołu drążków połączeniowych pomiędzy hydraulicznym a pneumatycznym wysprzęglikiem sprzęgła. Zużycie okładzin ciernych tarczy sprzęgła powoduje zmniejszenie się tego luzu. Jeżeli zmniejszy się on poniżej 1 mm, należy ponownie wyregulować sprzęgło zarówno dla pierwszego, jak i drugiego stopnia wyłączania sprzęgła.
8. Luz pomiędzy śrubami wyciskowymi drugiego stopnia sprzęgła a tarczą dociskową drugiego stopnia sprzęgła powinien wynosić od 0,5 do 0,8 mm, jednakże luz ten powinien być jednakowy dla wszystkich trzech śrub. Dopuszczalna odchyłka wymiaru to 0,1 mm. Luzy na tych śrubach, po wcześniejszym odkręceniu nakrętek kontrujących, należy ustawić za pomocą szczelinomierza przy uprzednio wybranym i załączonym WM (Wzmacniaczu Momentu) / „żółwiu” - patrz punkt 1.3.

Elementy instalacji elektrycznej układu sprzęgłowego

Prawidłowe działanie układu sprzęgłowego w ciągnikach Fortschritt ZT jest ściśle powiązane ze sprawnością instalacji elektrycznej. Poniżej przedstawiono fragment schematu instalacji elektrycznej dotyczący układu sprzęgłowego, wraz z oznaczeniami kolorów przewodów i numerami kluczowych komponentów:

• Kolory przewodów:
• bl - niebieski
• br - brązowy
• ge - żółty
• gn - zielony
• gr - szary
• rt - czerwony
• sw - czarny
• ws - biały
• Elementy elektryczne:
• 9 - bezpiecznik 8A
• 48 - włącznik przedniej i tylnej blokady mechanizmu różnicowego
• 49 - zawór elektropneumatyczny załączania przedniej i tylnej blokady mechanizmu różnicowego
• 50 - włącznik załączania przedniego napędu
• 51 - zawór elektropneumatyczny załączania przedniego napędu
• 52 - włącznik preselekcyjnego wyboru Wzmacniacza Momentu („Zając”)
• 53 - zawór elektropneumatyczny załączania preselekcyjnego wyboru Wzmacniacza Momentu („Zająca”)
• 54 - włącznik Wzmacniacza Momentu / ULS / „Żółwia”
• 55 - zawór elektropneumatyczny załączania Wzmacniacza Momentu („Żółwia”)
• 82 - kontrolka sygnalizująca załączenie (tylko włącznikiem, nie automatycznie) przedniego napędu
• 83 - kontrolka sygnalizująca załączenie blokad mechanizmu różnicowego
• 84 - kontrolka sygnalizująca załączenie preselekcyjnego wyboru Wzmacniacza Momentu („Zając”)
• 85 - kontrolka sygnalizująca włączenie Wzmacniacza Momentu („Żółwia”)
• 90 - przekaźnik zadziałania sprzęgła
• 91 - przycisk zwierny (STOP) pompki sprzęgłowej
• 92 - przycisk zwierny pod pedałem sprzęgła, na przedniej ścianie kabiny
• 93 - zespół diod

Typowe problemy i diagnostyka sprzęgła

Właściciele ciągników Fortschritt ZT często zgłaszają problemy ze sprzęgłem, które mogą objawiać się na różne sposoby:

• Trudności ze zmianą biegów: Biegi mogą wchodzić z lekkim zgrzytem, a sprzęgło wymagać pełnego wciśnięcia, aż do zapalenia się kontrolki.
• Szarpnięcia przy ruszaniu: Ciągnik szarpie już przy lekkim puszczeniu pedału sprzęgła, co utrudnia precyzyjne manewrowanie.
• Nieszczelności układu pneumatycznego/hydraulicznego: Luźne nakrętki, brak gwintu w siłowniku pneumatycznym, czy wycieki z wysprzęglika hydraulicznego to częste przyczyny utraty ciśnienia i nieprawidłowej pracy sprzęgła.
• Nieprawidłowy luz pomiędzy łożyskiem a łapkami: Zbyt duży luz (np. 1 cm) może prowadzić do szarpania, natomiast zbyt mały luz lub jego całkowity brak może powodować obcieranie łożyska o łapki nawet na postoju, gdy silnik pracuje.
• Poślizg sprzęgła: Odczuwalny poślizg, szczególnie na wyższych biegach (np. z 2 na 3, a następnie 4), sugeruje zużycie okładzin ciernych lub nieprawidłową regulację.
• Niewracające łożysko oporowe: Po złożeniu sprzęgła łożysko oporowe może nie wracać do swojej pozycji, co wymaga weryfikacji ustawień i sprężyn powrotnych.
• Małe wysunięcie siłownika hydraulicznego: Może być spowodowane brudnym wnętrzem siłownika, uszkodzonymi uszczelniaczami we wspomaganiu hydraulicznym lub problemami z pompką sprzęgłową lub zaworem.
• Problemy z "oprogramowaniem" (elektrozaworami): Opóźnione lub brakujące załączanie przedniego napędu lub blokady mechanizmu różnicowego, wzajemne wyłączanie się funkcji, samoczynne włączanie/wyłączanie zaworów przy zgaszonym silniku, oraz niedziałający wzmacniacz momentu ("żółw") wskazują na problemy w instalacji elektrycznej lub pneumatycznej.

W przypadku wystąpienia któregokolwiek z tych objawów, zaleca się dokładną diagnostykę układu sprzęgłowego, w tym sprawdzenie stanu technicznego podzespołów, poprawność odpowietrzenia układu hydraulicznego oraz prawidłowość regulacji zgodnie z instrukcją. Próba przeróbki sprzęgła pneumatycznego na hydrauliczne w modelach takich jak ZT303 wiąże się z ryzykiem problemów ze zgrzytami i trudnościami w obsłudze drugiego stopnia, co sugeruje, że lepiej jest skupić się na regeneracji i utrzymaniu oryginalnego systemu.

tags: #sprzeglo #fortschritt #ciagnik