Star 1142 to polski samochód ciężarowy, produkowany przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych (FSC) Star w Starachowicach w latach 1986-2000. Był podstawowym modelem ciężarówki szosowej w ofercie FSC Star, zastępującym od 1975 roku Stara 200, który na początku lat osiemdziesiątych zaczął znacząco odstawać od konkurencji. Prace konstrukcyjno-badawcze nad nowym modelem rozpoczęto w 1982 roku, a w grudniu 1986 roku wprowadzono go do produkcji seryjnej.
Ewolucja i Geneza Stara 1142
Początki Stara 1142 sięgają wczesnych lat siedemdziesiątych. Ówczesny dyrektor Ośrodka Badawczo-Rozwojowego (OBR) Antoni Chmielnicki był zaniepokojony strukturą polskiej motoryzacji ciężarowej, gdzie modele średniotonażowe dominowały. Rząd nie dysponował środkami na nowe inwestycje, dlatego OBR podjął próbę wykorzystania rezerw konstrukcji 6-tonowego Stara 200, dążąc do modernizacji bez konieczności wymiany maszyn. W ten sposób pod koniec 1975 roku powstał 7-tonowy prototyp Star 1242.
Władze partyjno-rządowe miały wówczas inne, licencyjne pomysły na przyszłość starachowickiej Fabryki Samochodów Ciężarowych. Fabryka mogła powrócić do swoich planów w 1980 roku, gdy Węgrzy zasygnalizowali wycofanie się z dostaw odlewów aluminiowych kadłubów. Odpowiedzialny w OBR FSC za rozwój kabin, Piotr Błasiński, wspominał, że warunkiem powstania odchylanych szoferkowni była możliwość ich produkcji na tej samej linii co wersji przykręcanych. W grudniu 1982 roku prototypownia zmontowała cztery prototypy Stara 1142.
Kabina Kierowcy i Udogodnienia
Kabina kierowcy Stara 1142 była nowatorskim rozwiązaniem. Zaprojektowana od nowa jako wagonowa i odchylana ręcznie, stanowiła pierwszą w historii seryjnie produkowanych ciężarówek Star kabinę tego typu. Mimo zewnętrznego podobieństwa do poprzedniczki (co było wymuszone koniecznością produkcji na dotychczasowych liniach Stara 200), była znacznie ulepszona technologicznie. Posiadała mniej, a za to większych wytłoczek, mniej punktów zgrzewu (potencjalnych ognisk korozji) i lepsze zabezpieczenie antykorozyjne. Była to jednocześnie konstrukcja modułowa, co umożliwiało produkcję odmiany nieodchylanej tej kabiny (przeznaczonej dla Stara 200) na tych samych liniach.
W Stara 1142 wprowadzono szereg istotnych zmian w stosunku do modelu Star 200:
- Jednolite, tłoczone z blachy osłony silnika i chłodnicy (tzw. „atrapy”), które poprawiały estetykę i wyciszenie.
- Głębiej przetłoczony dach kabiny.
- Nowe osłony kół przednich z błotnikami.
- Skrócone drzwi kabiny z nowymi uszczelkami i niżej umieszczonymi klamkami zewnętrznymi, pochodzącymi z Polskiego Fiata 126.
- Nowe panoramiczne lusterka zewnętrzne.
- Nowy modułowy zespół zegarów, nowe fotele oraz wykonane z tworzyw sztucznych obicia wnętrza kabiny.
- Antypoślizgowe i wygłuszające wykładziny podłogi i silnika.
Zastosowano również nowoczesne okablowanie i układ elektryczny. Dzięki zastosowaniu trzech zamiast dwóch ramion wycieraczek znacznie powiększono oczyszczane pole szyby przedniej. W układzie pneumatycznym wprowadzono trzy osobne zbiorniki sprężonego powietrza zamiast jednego wielokomorowego, jak to miało miejsce w modelu 200.
Kabina Stara 1142 była trzyosobowa i odchylana do przodu, co ułatwiało dostęp do silnika. W porównaniu ze Starem 200, podnoszona kabina 1142 miała niższy tunel silnika, co zapewniało więcej miejsca dla dwóch pomocników i pozwalało na wygodne rozłożenie się do spania na trzech fotelach. Kabina była także cieplejsza i wyposażona w wodne ogrzewanie, co było istotne w mrozy. Użytkownicy podkreślali, że kabina 1142, zwłaszcza w wersjach z turbodoładowaniem i kompletnym wygłuszeniem (zabudowany filtr powietrza za i pod kabiną), była znacznie cichsza od kabiny Stara 200.
Modele po 1996 roku często posiadały inną podsufitkę, wzorowaną na rozwiązaniach MAN-a, z półeczkami i schowkami na górze, a bezpieczniki były montowane w miejscu starego schowka na wygodnej szufladzie z bezpiecznikami płytkowymi. Niektóre wersje miały pełne obicie kabiny bez widocznej blachy w środku.
Układ Napędowy
Silnik
Star 1142 był wyposażony w 6-cylindrowy rzędowy, zmodernizowany silnik Star S359M. Był to wysokoprężny silnik wolnossący z wtryskiem bezpośrednim, dysponujący momentem obrotowym wynoszącym 467 Nm (w Starze 200 było to 440 Nm). Kadłub silnika odlany był z żeliwa, kuty wał korbowy osadzony w 7 łożyskach, a tłoki aluminiowe z wewnętrzną toroidalną wirową komorą spalania. Głowica silnika składała się z trzech segmentów dwucylindrowych, wykonanych ze specjalnego żeliwa.
W wersji dla Stara 1142 obniżono mocowanie sprężarki powietrza, wprowadzono dzielony kolektor wylotowy, zmieniono system napinania paska klinowego i przeprojektowano awaryjny napęd alternatora, wprowadzając nieco inny odlew wspornika alternatora. Filtr powietrza umieszczono na stelażu centralnie za kabiną, z „kominkiem” zasysającym wyprowadzonym powyżej dachu kabiny. Zmodyfikowano również układ wydechowy, co przyczyniło się do obniżenia hałaśliwości samochodu.
W późniejszych modernizacjach wprowadzono turbodoładowany silnik. Wersje z silnikiem turbo różniły się od wolnossących kilkoma kluczowymi elementami: miały inne środkowe głowice z inaczej poprowadzonymi kanałami, zmieniony cały wydech, hamulec górski zamontowany w innym miejscu oraz inne średnice rur. Odmiennie zamontowany był również filtr powietrza i jego „kominek”. W 1992 roku fabryka wprowadziła turbodoładowany silnik o niezmienionej mocy 150 KM, ale momencie obrotowym zwiększonym o 22% i zmniejszonym zużyciu paliwa o 4%. W październiku tego samego roku jedynym silnikiem produkowanym w Starachowicach stał się turbodoładowany T359 E, spełniający normę czystości spalin Euro I.
Skrzynia Biegów
Skrzynia biegów była produkcji FPS Tczew, na licencji niemieckiego przedsiębiorstwa ZF, synchronizowana, typu S5-45, z 5 przełożeniami do jazdy w przód plus biegiem wstecznym. W prototypach testowano również 10-biegową wersję tej skrzyni, wyposażoną w multiplikator, lecz jej produkcja nie została uruchomiona. Wersje z silnikiem turbo posiadały zmienioną skrzynię biegów, która była postrzegana jako szybsza. Wprowadzenie silnika turbodoładowanego wymusiło modernizację skrzyni biegów. Skrzynie S5-45 i TS5-60 w podstawowych odmianach były prawie identyczne; S5-45 miała ciąg przełożeń 8,47-1,00 przy momencie wejściowym 440 Nm, natomiast TS5-60 miała ciąg 6,47-1,00 (lub 0,76) przy 600 Nm. Zwiększenie momentu wejściowego w TS5-60 nie powodowało istotnego wzrostu obciążenia układu przeniesienia mocy wewnątrz skrzyni biegów, dzięki czemu nie wymagało specjalnych materiałów.
Most Napędowy i Zawieszenie
Głęboko zmodernizowany most napędowy jednostopniowy produkcji FSC Star miał zwiększoną o 500 kg nośność, a jednocześnie zmniejszono jego masę przez odchudzenie odlewów. Zastosowano nową oś przednią o zwiększonej nośności i trwałości. Poprawiono również łożyskowanie, które w modelu 200 było awaryjne.
W samochodzie zastosowano nowy układ sterowania hamulcami hydraulicznymi bębnowymi na obydwu osiach, dwuobwodowe, sterowane za pomocą układu pneumatycznego. Nowe pompy hamulcowe ze sterowaniem umieszczono na zewnątrz podłużnicy ramy z lewej strony, przed osią tylną. Zawieszenie obydwu osi opierało się na wzdłużnych resorach piórowych półeliptycznych o długości 1,4 m. Na osi tylnej wprowadzono zmodyfikowane dodatkowe amortyzatory gumowe, a także, po raz pierwszy w szosowych ciężarówkach Star, amortyzatory hydrauliczne i stabilizator przechyłów, co znacząco poprawiało komfort kierowcy i ładunku. Na osi przedniej zastosowano amortyzatory teleskopowe FA Krosno.
Wymiary i Ładowność Stara 1142
Skrzynia Ładunkowa i Jej Modyfikacje
Wywrotka Star 1142 była wyposażona w stalową skrzynię ładunkową z drewnianą podłogą i nowymi, lżejszymi dzielonymi burtami bocznymi z wyjmowanymi słupkami. Standardowe wymiary powierzchni ładunkowej to 5250 x 2300 mm. W skrzyni tej można było przewozić ładunki o masie do 6500 kg. Długość skrzyni była odpowiednia dla kilku palet, np. z nawozem.
Użytkownicy poszukujący wywrotek często zwracali uwagę na potrzebę długiej paki, minimum 5 metrów, co było wyzwaniem dla ciężarówek o dopuszczalnej masie całkowitej (DMC) do 12 ton. Standardowe wywrotki często miały paki o długości około 4,5 metra. W przypadku Stara 1142, klasyczne wersje dysponowały skrzynią o długości nawet 6,2 metra, co czyniło je bardzo atrakcyjnymi do celów wywrotowych.
Wielu właścicieli modyfikowało system wywrotu. Początkowo niektóre wywrotki Star 1142 wyposażone były w jeden siłownik. Ze względu na fakt, że nierównomierne rozłożenie ciężaru mogło powodować skręcanie skrzyni podczas kiprowania, popularnym rozwiązaniem stało się zastosowanie dwóch siłowników, często adaptowanych z przyczep typu HL. Takie rozwiązanie okazywało się bardzo skuteczne, zwłaszcza gdy konieczne było kiprowanie na bok.
Dopuszczalna Masa Całkowita i Ładowność
Dopuszczalna masa całkowita (DMC) samochodu Star 1142 wynosiła:
- 11 700 kg przy stosowaniu ogumienia 9.00 R20.
- 11 500 kg przy ogumieniu 8.25 R20.
Odpowiednio ładowność wynosiła 6500 kg i 6350 kg. Wersje z turbodoładowanym silnikiem miały zwiększoną ładowność do 6,7 tony, a DMC do 12 ton. Samochód był przystosowany do holowania przyczepy o masie całkowitej 8500 kg. Użytkownicy często ładowali na Stary 1142 nawet do 8,5 tony towaru, co powodowało lekkie obciążenie tylnej osi; rozwiązaniem były dodatkowe pióra resorów, które w modelu 1142 były grubsze niż w Starze 200.
Wymiary zewnętrzne samochodu Star 1142 to: długość 7280 mm, szerokość 2380 mm, wysokość 3300 mm. Rozstaw osi wynosił 3900 mm. Samochód z pełnym obciążeniem osiągał prędkość maksymalną 98 km/h. Zużycie paliwa przy dopuszczalnej masie całkowitej wynosiło około 15,5 dm³/100 km przy prędkości 50 km/h, a przy 70 km/h - 18,5 dm³/100 km.
Proces Rozwoju i Produkcji
Na początku 1983 roku wykonano serię prototypów samochodów i zespołów do badań stanowiskowych. Na podstawie wyników badań kwalifikacyjnych pierwszego i drugiego stopnia podjęto w październiku 1983 roku decyzję o przystąpieniu do prac wdrożeniowych. Już w 1984 roku, mimo że Star 1142 był jeszcze w fazie badań, a przygotowania do produkcji we wczesnej fazie, prototypową ciężarówkę zaprezentowano na Międzynarodowych Targach Poznańskich, gdzie została bardzo dobrze przyjęta.
W IV kwartale 1986 roku Star 1142 trafił na listę zamówień rządowych. Zgodnie z podpisaną umową FSC została zobowiązana do osiągnięcia planowanej zdolności produkcyjnej 4000 sztuk samochodów rocznie w IV kwartale 1988 roku. W trakcie prac konstrukcyjno-badawczych wykonano i przebadano kilka wariantów Stara 1142, różniących się między innymi zakresem przełożeń w układzie napędowym, kompletacją układu hamulcowego, standardem wyposażenia kabiny, kołami jezdnymi i ogumieniem.
Uruchomienie produkcji nowego modelu przypadło na przewlekły kryzys gospodarczy PRL, co wiązało się z licznymi trudnościami w zaopatrzeniu i realizacji planów produkcyjnych. Jednak 26 listopada 1986 roku z taśmy zjechał pierwszy Star 1142 o numerze 00001, a 21 grudnia 1988 roku - tysięczny egzemplarz, co oznaczało wypełnienie całości zamówienia rządowego, choć niektóre podwozia były wówczas niekompletne.
Wersje Specjalne i Modernizacje
Oprócz podstawowej wersji szosowej z napędem na jedną oś (1142), opracowano również odmianę 4x4 tego modelu - Star 1144, która jednak pozostała prototypem. Bazując na zainteresowaniu ze strony Armii Węgierskiej, opracowano także wersję 6x6 - Star 1366 z turbodoładowanym silnikiem i poprawioną ładownością i parametrami w terenie, lecz jej produkcja również nie została uruchomiona. Drogowe samochody Star 1142 były również zamawiane w niewielkich ilościach przez Wojsko Polskie.
Jako uzupełnienie dla 11-tonowej ciężarówki Star 1142, zbudowano mniejszą, 7-tonową ciężarówkę, oznaczoną symbolem 742. Oba te modele produkowano w wersjach z napędem na jedną oś (xx42) oraz na dwie osie (xx44).
W 1992 roku wykonano prototypy i przygotowano do wdrożenia szereg odmian wyposażeniowych samochodów STAR 1142 i STAR 742. Opracowano również dokumentację i wykonano prototypy wersji takich jak:
- STAR 1142 E (ekologiczny).
- STAR C1142T (ciągnik siodłowy).
- UNISTAR-K (dla potrzeb ratownictwa kolejowego).
- STAR 744 (dla MON).
- STAR 742 LUZES (dla Lotnictwa).
- STAR 642 i Star 1342.
W czerwcu 1992 roku fabryka zmodernizowała kabinę, przenosząc światła i kierunkowskazy z kabiny do zderzaka. W październiku jedynym silnikiem produkowanym w Starachowicach stał się turbodoładowany T359 E, spełniający normę czystości spalin Euro I. Trafił on do zaprezentowanych wówczas nowych wersji: długiej 1142 L z rozstawem osi 5200 mm oraz ciągnika siodłowego C1142 T.
Późną wiosną 1999 roku z fabrycznej taśmy montażowej zjechał 15-tysięczny Star 1142. W tym samym roku fabryka przedstawiła jego następcę, Stara 12.155. W kolejnym roku wyprodukowano ostatnie cztery Stary 1142, których łącznie wypuszczono niecałe 15,4 tysiąca sztuk.
STAR - FIRMA KTÓRA ZMIENIŁA POLSKE?
Porównanie z Poprzednikami i Wrażenia Użytkowników
Różnica między Starem 1142 a Starem 200 była kolosalna. Oprócz wspomnianej wcześniej kabiny, modelu 1142 wyróżniało wiele udoskonaleń konstrukcyjnych. Wersje turbo Stara 1142 posiadały normalnie osuszacz Wabco z wymiennym filtrem powietrza oraz inne felgi, bez zatoczeń, z nakrętkami z kołnierzami, podobnie jak w większości współczesnych ciężarówek.
Mimo początkowych problemów produkcyjnych związanych z kryzysem gospodarczym, a także zgłaszanych usterek na początku eksploatacji (w 1989 roku usterkowość Stara 1142 była dwukrotnie wyższa niż Stara 200, a pracochłonność napraw gwarancyjnych trzykrotnie większa), 1142 był dla wielu kierowców dobrym samochodem. Komfort w kabinie, możliwość spania i wydajne ogrzewanie były doceniane, zwłaszcza na dłuższych trasach. Jeśli plastiki były dobrze utrzymane, a zderzak nieuszkodzony, samochód prezentował się atrakcyjnie.
Niemniej jednak, pod koniec produkcji, chętnych na nowy model ze Starachowic ubywało, ponieważ za podobne pieniądze na rynku można było kupić ciężarówki Liaza o większej ładowności. W 1992 roku z fabryki wyjechały zaledwie 441 sztuki "jedenastek".