Gdański Żuraw, znany również jako Brama Żuraw (niem. Krantor), to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta, obok Fontanny Neptuna, Bazyliki Mariackiej i Długiego Targu. Jest to zabytkowy dźwig portowy i jedna z bram wodnych Gdańska, usytuowana nad Motławą, na wschodnim wylocie ulicy Szerokiej.
Historia i Rozwój Konstrukcji
Początki i Pierwsze Wzmianki
Pierwsze wzmianki o dźwigu w tym miejscu pochodzą z XIV wieku. Brama o nieznanym wyglądzie istniała już w 1363 roku, a z 1367 roku zachowała się łacińska wzmianka o dźwigu caranum. Była to w 100% drewniana konstrukcja, która w wyniku pożaru w 1442 roku doszczętnie spłonęła.
Odbudowa i Rozbudowa
W tym samym roku, w latach 1442-1444, rozpoczęła się odbudowa dźwigu, ale już w nowej, murowano-drewnianej formie. Powstały wówczas dwie masywne, ceglane wieże oraz drewniany mechanizm dźwigowy, który w późniejszym okresie był podwyższany. Cała konstrukcja, mimo że elewacje bramy od strony Motławy i miasta wyglądają inaczej, utrzymana jest w stylu gotyku flamandzkiego.
Funkcje Żurawia na przestrzeni wieków
Urządzenie Portowe i Bramy Miejskiej
Przez kolejne stulecia, aż do XIX wieku, Żuraw był niezbędnym elementem gdańskiego portu. Od powstania służył przede wszystkim jako urządzenie portowe do załadunku towarów i balastu na statki oraz do stawiania masztów jednostek. Dźwigi bowiem służyły do przeładowywania towarów ze statków na nadbrzeże i na odwrót. Poza funkcją dźwigu, gdański Żuraw pełnił również funkcję bramy miejskiej.
Utrata Znaczenia Militarnego i Nowe Zastosowania
W początku XVII wieku Żuraw stracił swoje znaczenie militarne. Około 200 lat temu utracił również swoją główną funkcję dźwigową i był wykorzystywany m.in. do stawiania masztów czy jako podnośnik dla łodzi wymagających naprawy sterów i śrub. W XIX wieku we wnętrzach Żurawia znajdowały się m.in. pomieszczenia związane z działalnością portową.
Mechanizm Dźwigowy
Mechanizm dźwigu składa się z dwóch par kół deptakowych o średnicy około sześciu metrów każde. Jako siłę napędową wykorzystywano ludzi stąpających wewnątrz tych bębnów, co pozwalało na efektywne podnoszenie ciężarów.
Architektura i Konstrukcja
Charakterystyka Budowli
Brama usytuowana jest u wschodniego wylotu ulicy Szerokiej, lekko skośnie do osi ulicy, skierowana urządzeniem dźwigowym w stronę Motławy. Jest to obiekt gotycki, zbudowany na planie nieregularnego prostokąta, z dwiema narożnymi basztami wyokrąglonymi od strony wschodniej. Baszty są trójkondygnacyjne, ceglane, a między nimi znajduje się trójścienna część wieżowa mieszcząca konstrukcję dźwigową. Jej wschodnią nadwieszoną część podpierają dwie podpory. Obiekt jest ceglany, podpiwniczony, a w części wieżowej pięciokondygnacyjny. Konstrukcja dźwigu jest drewniana, szkieletowa i szalowana.
Dachy i Elewacje
Nad korpusem głównym znajduje się dwuspadowy dach kalenicowy z trójpołaciowym zamknięciem nad basztami. Środkowa część wieżowa nakryta jest poprzecznym dachem trójspadowym z naczółkiem (pokrycie ceramiczne, na kalenicy blaszany wiatrowskaz). Elewacja wschodnia jest trójczłonowa, w centrum ma drewnianą wieżową konstrukcję dźwigową, a po bokach cylindryczne baszty z otworami okiennymi umieszczonymi w miejscu dawnych otworów strzelniczych. Elewacja zachodnia jest dziewięcioosiowa z ostrołukowym otworem przejazdu na osi, a ściany rozczłonkowane są profilowanymi ostrołukowymi blendami. Na budynku Żurawia od strony Długiego Pobrzeża znajduje się zegar słoneczny.
Legenda o Zegarze Słonecznym
W dawnych czasach w Gdańsku żył murarz Muchel, który był "bówką", czyli portowym rozrabiaką. Nie lubił pracować i po pewnym czasie porzucił swoją pracę. Pewnego dnia, stojąc nad rzeką, stwierdził, że żaden diabeł nie odważy się po niego przyjść. Niespodziewanie ze starego kutra wyłonił się włochaty diabeł, zamierzający zabrać Muchela do piekła za lenistwo i pijaństwo. Jednak diabeł miał pecha, ponieważ Muchelowa, najbardziej energiczna i sprytna przekupka w Gdańsku, pojawiła się z tacą pachnących pączków. Poczęstowała diabła pączkiem, dziękując mu za zaprowadzenie porządku z mężem. Diabeł natychmiast wziął całego pączka do pyska, ale nie mógł go przełknąć, ponieważ Muchelowa nafaszerowała go pieprzem, sodą, gwoździami i szkłem. Na koniec dorzuciła mężowską kątownicę murarską. Diabeł zaczął się dusić i z całej siły wypluł pączka w stronę Żurawia. Pączek uderzył w budynek z taką siłą, jak armata. Z czasem pączek stwardniał, a kątownica w słoneczne dni rzucała na niego smugę cienia, tworząc zegar słoneczny.
LWY Z GDAŃSKIEGO RATUSZA [Bajanie na ścianie]
Zniszczenia, Odbudowa i Współczesność
II Wojna Światowa i Rekonstrukcja
W czasie walk podczas II wojny światowej, gdy miasto zdobyła Armia Czerwona w 1945 roku, Żuraw uległ znacznemu zniszczeniu - drewniana część spłonęła, a murowana zachowała się zaledwie w połowie. Bramę zrekonstruowano w końcu lat 50. XX wieku, a w latach 60. XX wieku budowlę odbudowano. 18 grudnia 1959 roku Żuraw został wpisany do rejestru zabytków.
Współczesne Zastosowanie i Modernizacja
Dziś we wnętrzach Żurawia mieści się Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku. Obiekt przeszedł kompleksową modernizację w latach 2022-2024. Żuraw jest udostępniony dla zwiedzających w środę w godzinach 13:00-18:00, a w pozostałe dni od 11:00 do 18:00. Bilet normalny kosztuje 12 zł, a ulgowy 8 zł (ceny z 2020 roku). W środę wstęp jest bezpłatny. Zwiedzający mają okazję poznać życie mistrza dźwigowego i zerknąć na Motławę z wysokości blisko 30 metrów.