Bez wątpienia, bez brony talerzowej trudno wyobrazić sobie dzisiaj gospodarstwo rolne. Okazuje się, że brona talerzowa ma znacznie szersze zastosowanie niż tylko uprawa pożniwna, stając się nieodzownym elementem wielu gospodarstw i skutecznie zastępując stare, mało efektywne pługi podorywkowe.
Zastosowanie i zalety brony talerzowej
Brona talerzowa to jedna z najbardziej powszechnych maszyn uprawowych. Jej zalety to przede wszystkim stosunkowo niewielkie zapotrzebowanie na moc ciągnika, niska podatność na zapychanie nawet przy dużej ilości resztek pożniwnych oraz skuteczne mieszanie gleby. Brona talerzowa składa się z dysków zamocowanych na osi, które obracają się podczas pracy ciągnika. Konstrukcja opiera się na dwóch belkach z zamocowanymi talerzami, które podczas pracy spulchniają i rozdrabniają ziemię. Zabieg ten jest szczególnie korzystny po orce, gdyż pomaga rozdrobnić zbite bryły gleby lub po zasiewach, aby pokryć materiał siewny odpowiednią warstwą ziemi.
Brony są również skuteczne w zwalczaniu chwastów podczas płytkiej orki (podorywki) oraz przy mieszaniu nawozów mineralnych lub obornika z glebą. Pracują na głębokości 5-15 cm, a intensywność pracy zależy od kąta ustawienia talerzy w stosunku do kierunku ruchu. Mały kąt jest stosowany do rozcinania skib po orce lub wyrównywania pola, średni do mieszania nawozów z glebą, a największy do uprawy ściernisk lub przykrywania nawozów zielonych.
Choć brona talerzowa wydaje się być uniwersalnym narzędziem, jej skuteczność zależy od wielu czynników. Jest wszechstronnie stosowana do płytkiej uprawy pożniwnej, mieszania obornika, likwidowania poplonów i przygotowania gleby przed siewem. Pomaga w eliminacji chwastów, poprawie jakości gleby, jej nawodnienia, dotlenienia i zwiększenia zawartości składników odżywczych. Doprowadzenie ziemi do tak dobrej kondycji za pomocą innych metod byłoby czasochłonne i kosztowne, a być może wymagałoby dodatkowej pracy ręcznej.
Dobór odpowiedniej brony talerzowej
Przy planowaniu zakupu brony talerzowej należy określić, do jakich zadań będzie najczęściej używana. Od tego zależy konfiguracja maszyny, w tym wybór amortyzacji, kąta pochylenia talerzy, rozstawu narzędzi roboczych, średnicy i kształtu talerzy. Na przykład, ciężka brona ścierniskowa U671 różni się od agregatu talerzowego U693.
Agregaty talerzowe dostępne są w różnych wariantach. Są to między innymi brony do płytkiej uprawy przedsiewnej i podorywkowej po żniwach, takie jak modele U693 i U652, które są bardzo uniwersalne. Istnieją brony specjalnie przeznaczone do uprawy ścierniskowej, jak model Rolmako U671 oraz brony uprawowo-siewne, takie jak model U693 z możliwością sprzężenia z siewnikiem.
Kluczowe różnice w konstrukcji
Na pierwszy rzut oka różnice między tymi maszynami mogą być trudne do zauważenia, ale są one istotne. Kluczową różnicą jest rozstaw między rzędami talerzy. W maszynach uprawowo-siewnych, gdzie brona ma za zadanie przygotować glebę do siewu, rozstaw ten jest mniejszy w porównaniu do maszyn przeznaczonych do uprawy ścierniska. Jest to związane z ilością resztek pożniwnych - w przypadku podorywki jest ich dużo, więc talerze muszą być rozmieszczone szerzej, najlepiej w odległości wynoszącej 90 cm, aby zapewnić swobodny przepływ masy i minimalizować ryzyko zapchania. W maszynach uprawowo-siewnych resztek pożniwnych jest mniej, dlatego rozstaw wynoszący 70 cm jest odpowiedni. Taka konstrukcja pozwala również na zbliżenie środka ciężkości agregatu do ciągnika, co zmniejsza obciążenie podnośnika.
Wybór szerokości roboczej i mocy
Jaką szerokość brony talerzowej wybrać? Dobierając bronę talerzową należy uwzględnić moc ciągnika. W zależności od rozmiaru i ciężaru maszyny zapotrzebowanie na moc może wynosić od 80 do 320 KM. Ważne są również warunki glebowe - ziemie ciężkie i mokre wymagają silniejszej brony talerzowej, natomiast na glebach lekkich wystarczy mniejsza moc. Jeśli zależy Ci na większym pokryciu pola przy jednym przejeździe, musisz liczyć się z potrzebą mocniejszego ciągnika.
Kąt pochylenia talerzy również wpływa na wymaganą moc, przy bardziej agresywnym kącie potrzeba więcej mocy. Rolmako oferuje talerzówki o szerokości od 1,25 do 8,0 metrów.
Rodzaje talerzy
Wybór odpowiednich talerzy jest kluczowy dla jakości pracy brony talerzowej. Talerze mniej uzębione lub gładkie o średnicy około 510 mm są bardziej specjalistyczne i najlepiej sprawdzają się przy płytkim zrywaniu ścierniska. Nie nadają się natomiast do głębszej uprawy. Bardziej uniwersalne są talerze mocniej uzębione o średnicy 560 mm lub większe, które sprawdzają się zarówno przy płytkiej uprawie przedsiewnej, jak i głębszej pracy, np. podczas mieszania obornika, niszczenia poplonów czy uprawy po kukurydzy. Talerze o średnicy powyżej 600 mm dostępne są w modelach Rolmako U652 oraz U671. Większa średnica oznacza grubszy materiał, co przekłada się na dłuższą żywotność.
Innowacyjne rozwiązania: talerze faliste
Kąt pochylenia talerzy ma również znaczenie. Brona talerzowa SpeedCutter wyróżnia się talerzami falistymi, które zastępują tradycyjne talerze. Nowy design słupicy pozwala na pełne wykorzystanie zalet talerzy falistych. Talerze faliste zaprojektowano do ultra-płytkiej uprawy na głębokość 2-5 cm z prędkością 20 km/h. Geometria tych talerzy została opracowana na podstawie licznych prób w różnych warunkach - od pól piaszczystych po gleby z dużą ilością resztek pożniwnych i ciężką, wilgotną ziemią.
Wybór wału doprawiającego
Ostatnim, lecz nie mniej istotnym aspektem jest dobór wału. W bronie talerzowej wał pełni funkcję regulacji głębokości pracy talerzy, a także wyrównuje i zagęszcza wierzchnią warstwę gleby. Dzięki temu wilgoć zostaje zatrzymana w ziemi, co tworzy korzystne warunki do kiełkowania nasion samosiewów i chwastów. Dobór wału jest kwestią indywidualną, uzależnioną od rodzaju gleby na polu. Eksperci zalecają stosowanie lżejszych wałów na ziemiach lekkich, aby zapewnić skuteczny przepływ gleby bez ograniczania prędkości pracy. Wały takie jak strunowe i pierścieniowe sprawdzą się doskonale. Natomiast na glebach ciężkich i zwięzłych, gdzie często występują bryły, warto zastosować cięższe wały o agresywnym profilu roboczym, takie jak wały gumowe, Packer czy blaszane. Takie wały skutecznie rozdrabniają bryły i wyrównują powierzchnię pola. Najbardziej uniwersalnym rozwiązaniem jest podwójny wał U-ring, który jest wszechstronny i daje bardzo dobre wyniki.
Historia i ewolucja brony talerzowej
Bronowanie to zabieg agrotechniczny, który wykonuje się na płytkiej głębokości gleby o mniej więcej 10-15 cm, dostosowując jednocześnie kąt działania i intensywność talerzy do indywidualnych potrzeb. Odgrywa istotną rolę w przygotowaniu pola pod przyszłe uprawy, gdyż idealnie wyrównuje powierzchnię, rozdrabnia bryły, spulchnia glebę, przykrywa resztki pożniwne, miesza górne warstwy podłoża z nawozem mineralnym, a także pomaga zwalczać chwasty. Jednak, by talerzowanie odbywało się bez żadnych problemów i przynosiło oczekiwane skutki, należy najpierw określić charakter gleby. Albowiem nie wszystkie rodzaje brony talerzowej są zalecane do każdego gospodarstwa rolnego.
Brony talerzowe dzielą się na dwa rodzaje: typu V lub X. Pierwszy rodzaj oznacza, że układ rzędów talerzy układa się trójpunktowo na ramię lub jest do niej równolegle zamontowany. Po wprowadzeniu maszyny w ruch talerze tworzą wgryzający kąt, który daje głębszą możliwość cięcia w ziemi, nawet poniżej 15 cm. To z kolei efektywnie wpływa na przykrycie resztek pożniwnych i wyrównanie powierzchni pola uprawnego bez bruzd. Natomiast czteropunktowy układ talerzy typu X pracuje ściśle z dodatkowymi elementami roboczymi, takimi jak wały i zgrzebła, aby zapobiec powstawaniu małych rowków na środku każdego przejazdu maszyny.
W przypadku wielkoobszarowych gospodarstw i ciężkich gleb nie bez znaczenia ma również szerokość robocza maszyny do bronowania. Im większy rozmiar brony talerzowej, tym więcej sekcji talerzy jest umieszczonych na dłuższych ramach, dzięki czemu można kroić spory obszar roli podczas przejazdu maszyny w jednym kierunku. Tym samym wpływa to na zapotrzebowanie mocy ciągnika i całkowitą masę sprzętu, przez co jego elementy robocze lepiej napierają na powierzchnię, gdzie panują trudne warunki. W dwóch słowach brona talerzowa o większej szerokości roboczej pozwala przeprowadzić prace zdecydowanie szybciej i efektywniej.
Zanim na dobre ciągniki pojawiły się na polach, do talerzowania stosowano tego typu brony. Po dociążeniu ich masa wynosiła około 200-250kg. Wymagało to zaprzęgu składającego się z dwóch koni. We wczesnych, konnych maszynach tego typu, problem stanowiła zbyt mała siła uciągu zaprzęgu konnego. Zazwyczaj takie maszyny składały się z jednego rzędu talerzy o małej 400mm średnicy i stosunkowo niedużej szerokości roboczej 140-150cm.
Jedną z pierwszych talerzówek zaprojektowanych w Polsce do współpracy z ciągnikami, była brona BTc-1. Symbol „BTc” pochodził od skrótu: brona talerzowa ciągnikowa. Maszyna ta przeznaczona została, początkowo do ciągnika Zetor 25. W późniejszych latach równie dobrze BTc-1 pracowała z Ursusem C-325. Pierwszą talerzówką polskiej produkcji, była ŁBD-4,5 o szerokości roboczej 4,5m. Szacunkowo można przyjąć, że budowę tych bron uruchomiono około 1956-57 roku, w Fabryce Narzędzi Rolniczych w Grudziądzu. Na podstawie aktualnych materiałów, trudno dokładnie określić kiedy ta talerzówka została wprowadzona do produkcji. Na marginesie warto wspomnieć, że pierwszą polską talerzówką traktorową, była ŁBD-4,5, przeznaczona do współpracy z Ursusem C-45 lub KD-35.
Część roboczą BTc-1, stanowiły talerze o średnicy 450mm, usytuowane w czterech sekcjach, przymocowanych zawiasowo do ramy. Talerze te wyrabiane były ze stali zlewnej o wytrzymałości na rozerwanie, wynoszącej 70-80kg/mm². W przeciwieństwie do współczesnych talerzówek, BTc-1 nie posiadała jednego rzędu talerzy ząbkowanych. Wszystkie talerze miały gładką powierzchnię. Z tego też powodu zdarzało się, że nie zapewniały one dostatecznego kruszenia i rozdrabniania. W procesie produkcyjnym krawędzie tnące talerzy poddawane były zabiegowi hartowania. Pierwszy rząd talerzy pracował wypukłościami do środka, drugi zaś odwrotnie.
Konstrukcja BTc-1 składała się z dwóch części, które stanowiły rama przednia i tylna. Dość ciekawe rozwiązanie przedstawiał mechanizm regulacji kąta natarcia talerzy, różniący się od współczesnych sposobów regulacji bron talerzowych. Regulację talerzy w BTc-1 przeprowadzano centralnie na tak zwanym suwadle, którego koniec połączony był bezpośrednio z hakiem pociągowym. W momencie gdy ustawiło się grzebień na odpowiednim ząbku nastawczym, ruszający do przodu traktor poruszał suwadło tak długo, aż oparło się ono zagiętym końcem o tylny koniec grzebienia. Równocześnie następowało przesunięcie do przodu za pomocą cięgieł wszystkich czterech sekcji. Ząbki nastawcze pozwalały uzyskać kąty natarcia talerzy: 8˚, 12˚, 16˚ lub 20˚. Przy największym kącie natarcia talerzy, wynoszącym 20˚, uzyskiwano największą głębokość pracy. Obrazowo mówiąc maszyna najlepiej „wchodziła w ziemię”. Podczas transportu po polu lub miękkim podłożu, wystarczyło ustawić sekcje na wprost, pod zerowym kątem wychylenia. Natomiast do transportu po drogach, zaprojektowane zostały, cztery dwukołowe wózki, podstawiane po jednym pod każdą sekcję.
Pod koniec lat pięćdziesiątych produkcja BTc-1 została przekazana do Słupskiej Fabryki Narzędzi Rolniczych. Gdzie kontynuowano jej wytwarzanie z małymi zmianami do około 1965 roku. Wprawdzie wtedy to jej montaż został zawieszony, lecz jak podawał producent w miarę wzrostu zapotrzebowania produkcja mogła być wznowiona.
Podsumowanie
Zakup brony talerzowej to inwestycja, która może znacząco poprawić efektywność gospodarstwa. Bez maszyn rolniczych praca na gospodarstwie byłaby niezwykle trudna i wymagająca. Współcześnie rolnicy mają do dyspozycji wiele narzędzi, a jednym z najważniejszych jest brona talerzowa. Wybór brony talerzowej powinien być dostosowany do mocy ciągnika oraz rodzaju gleby. Na twardych i suchych ziemiach najlepiej sprawdzą się maszyny o dużej sile nacisku na każdy element roboczy, takie jak Rolmako U652 i U671. Należy także uwzględnić rodzaj planowanych prac, specyfikę upraw i wielkość pola. Od tych czynników zależy rozmiar i rozstaw talerzy. Brony talerzowe nie nadają się do stosowania na glebach z dużą ilością perzu, ponieważ mogą prowadzić do większego zachwaszczenia. Średnica talerzy, kąt natarcia i nacisk na glebę mają kluczowe znaczenie dla uniwersalności brony talerzowej. Mniejsze talerze o średnicy około 510 mm są odpowiednie do płytkiej uprawy i zrywania ścierniska, podczas gdy większe lepiej radzą sobie z głębszą uprawą. Uniwersalne rozwiązanie stanowi talerz o średnicy 560 mm, stosowany w bronach U693 i U652. Talerze te nadają się zarówno do płytkiej uprawy, jak i głębszej pracy, np. mieszania obornika czy wapna.
tags: #talerzowka #stary #typ