Gładki jak stół stok z równiutkim „sztruksikiem” - świeżymi śladami ratraka, zawsze wzbudza pożądanie narciarzy. Aby miłośnicy sportów zimowych mogli szusować po idealnie przygotowanych trasach, operatorzy ratraków często pracują intensywnie przez całą noc, w ekstremalnych warunkach. Kluczową rolę w stworzeniu takich warunków odgrywają kierowcy ratraków, którzy dbają o idealną pokrywę śnieżną na trasach narciarskich. Dzięki ich precyzyjnej pracy, tysiące pasjonatów sportów zimowych mogą cieszyć się doskonałymi warunkami do jazdy na ośnieżonych stokach, dzień po dniu.
Ratrak - przyjęta w Polsce, Bułgarii i Rosji (rzadziej na Słowacji) nazwa pojazdu gąsienicowego służącego do przygotowywania tras narciarskich. Termin ten pochodzi od nazwy nieistniejącej już szwajcarskiej firmy Ratrac, której maszyny były sprowadzane w latach 70. ubiegłego wieku. W krajach niemieckojęzycznych powszechnie używa się określenia „Pistenraupe”, a także nazw marek, takich jak „PistenBully” (Kässbohrer) czy „Schneekatze” (bezpośrednie tłumaczenie z angielskiego „snow cat”).
Historia i Ewolucja Ratraków
Początki innowacji: Armand Bombardier
Za prekursora ratraków, które dziś są nieodłącznym elementem terenów narciarskich, uważa się Kanadyjczyka Armanda Bombardiera. Jego nazwisko jest nadal rozpoznawane w XXI wieku, a założona przez niego firma Bombardier do dziś produkuje pojazdy, pociągi i samoloty. W 1922 roku Bombardier zaprojektował pierwszy skuter śnieżny, a w 1935 roku wprowadził na rynek innowacyjny pojazd gąsienicowy. W surowych warunkach kanadyjskiej zimy SnowCoach stał się niezastąpionym środkiem transportu ludzi i materiałów. Pojazd ten był wyposażony w skrętne płozy z przodu oraz napęd łańcuchowy na tylnej osi.
Rozwój wraz z narciarstwem
Wraz ze wzrostem popularności narciarstwa w latach 50. XX wieku, tereny narciarskie musiały dostosować swoje stoki do rosnących oczekiwań entuzjastów sportów zimowych. Początkowo śnieg na stokach ubijano przy pomocy ręcznie ciągniętych walców, co było niezwykle pracochłonne. Aby ułatwić tę wymagającą fizycznie czynność, w Ameryce Północnej firma Bombardier oraz inne przedsiębiorstwa opracowały pojazdy gąsienicowe wyposażone w walce stokowe. W Europie, w latach 60., Kanadyjczycy nawiązali współpracę z austriacką firmą z Grazu, co zaowocowało wspólnym projektem i prezentacją modelu BS 01 - pierwszego europejskiego ratraka.
Charakterystyka Współczesnych Ratraków
Moc i osiągi
Współczesne ratraki to prawdziwe arcydzieła technologii. Mogą ważyć nawet 14 ton i są napędzane przez potężne silniki diesla, które, w zależności od modelu, oferują moc przekraczającą 500 koni mechanicznych (np. PistenBully 300 Polar z 6-cylindrowym silnikiem Mercedes Benz o mocy 455 KM, czy 13-litrowy silnik oferujący maksymalną wydajność). Przykładowo, na stokach Czarnej Góry pracują ratraki z niemal 12-litrowym, sześciocylindrowym silnikiem Diesla Cumminsa, generującym ponad 500 KM oraz 2400 Nm momentu obrotowego. Ta potężna moc pozwala ratrakom formować charakterystyczny „sztruks” i utrzymywać stoki w perfekcyjnym stanie. W pojeździe środek ciężkości przesunięto do przodu, co pozwala pokonywać bardzo strome wzniesienia.
Ze względu na swoją masę oraz strome zbocza, ratraki poruszają się z prędkością od 10 do 15 km/h (na płaskim terenie do 20 km/h). Zużycie paliwa wynosi natomiast od 27-30 do 40 litrów zimowego oleju napędowego na godzinę (producent podaje: „od 22 litrów”). Olej ten różni się od standardowego paliwa napędowego, gdyż zawiera specjalne dodatki chemiczne, które zapobiegają flokulacji oraz zamarzaniu w zbiorniku, nawet w ekstremalnych, górskich warunkach zimowych.
Wyciągarki i praca na stromych stokach
Aby ratraki mogły wykonywać swoją pracę w sposób maksymalnie efektywny i bezpieczny, muszą mieć możliwość wjazdu na każde zbocze, niezależnie od jego nachylenia. W tym celu na początku najbardziej stromych stoków instalowane są specjalne punkty kotwiczenia, do których można przymocować stalowe liny o długości do 1500 m. Liny te są zwijane na wciągarkach zamontowanych w pojazdach gąsienicowych. System linowy stanowi jeden z kluczowych elementów bezpieczeństwa, ponieważ umożliwia wspinaczkę i zapobiega poślizgnięciu się sprzętu. Wciągarki linowe charakteryzują się łączną siłą uciągu wynoszącą niemal 4,5 tony, co pozwala nowoczesnym ratrakom na wjazd na stoki o nachyleniu do 45 stopni, czyli 100%. Dla porównania: najbardziej stroma trasa Pucharu Świata w narciarstwie alpejskim, Kandahar w Garmisch-Partenkirchen, osiąga w najwyższym punkcie nachylenie wynoszące 92%.
Ratrak w wersji podstawowej z przodu jest zaopatrzony w lemiesz, a z tyłu pojazdu płytę dociskową wyrównującą stok narciarski, lub multifrez o szerokości nieco większej niż sam pojazd. Ratrak może być wyposażony w multifrez do śniegu o półkolistym kształcie służący do budowy fun parków dla snowboardzistów oraz do zwykłego zagładzania tras. Może również posiadać wirnik do przerzucania śniegu. Lemiesz w ratraku PistenBully 600 E+ posiada 12 możliwości odchylenia, co oczywiście ilustrują przeróżne ikonki i wykresy. Z lemieszem trzeba uważać, bo za bardzo go opuścisz - uszkodzisz stok.
Unikalna tylna rama osprzętu LEITWOLF z opatentowanym przesunięciem równoległym umożliwia przesunięcie freza do 45 cm w dowolną stronę od środka. Praca poza zakresem gąsienic przy jednoczesnym utrzymywaniu finiszera równolegle do kierunku jazdy ułatwia pracę i poprawia efekt końcowy. Możliwość przesunięcia zapewnia również większą stabilizację na bocznym wzniesieniu. Podjazd jest bardziej usprawniony, ponieważ operator jest w stanie przesunąć frez bliżej przeszkód lub nałożyć poprzednie przejazdy, oszczędzając zarówno czas jak i pieniądze. Podnoszenie lub opuszczanie zawieszenia w celu zwiększenia lub zmniejszenia nacisku na podłoże oraz zwiększenie lub zmniejszenie liczby poprzeczek gąsienic w śniegu może zwiększyć przyczepność, zwrotność i zmniejszyć obciążenie podzespołów pojazdu. Dzięki największemu frezowi operatorzy mogą przetwarzać więcej śniegu w krótszym czasie, co pozwala im na szybsze przygotowanie większej powierzchni przy mniejszym zużyciu paliwa.
Komfort i technologia w kabinie
Choć ratrak to potężna maszyna robocza, warunki pracy operatora są zaskakująco komfortowe. Operatorzy coraz rzadziej sięgają po klasyczny zestaw pedałów i kierownicę. Współczesne ratraki często wyposażone są w joysticki, które znajdują się w kabinie. A to nie koniec nowoczesności. Obsługa licznych funkcji ratraka odbywa się za pomocą ekranów dotykowych i setek przycisków. Kabina ratraka jest ogrzewana, a operator ma do dyspozycji m.in. podgrzewany fotel, co znacząco poprawia komfort podczas wielogodzinnej pracy w zimowych warunkach. Dobrze wyciszona kabina z obszerną przestrzenią na nogi zapewnia komfortowe miejsce pracy. Szyba przednia, szyby boczne i ogrzewanie przestrzeni na nogi są standardem, a zintegrowany szyberdach zapewnia dopływ świeżego powietrza. Opcjonalnie dostępna jest w pełni zautomatyzowana klimatyzacja. Wszechstronny widok, standardowy środkowo usytuowany fotel i odchylany ekran dotykowy zapewniają doskonałą widoczność horyzontalną i umożliwiają operatorowi wsiadanie i wysiadanie z maszyny z dowolnej stronie.
Dopasowana jednostka sterująca Prinoth jest wygodna i praktyczna. Każdy operator może dostosować interfejs użytkownika do swoich preferowanych skrótów i ustawień pojazdu. Odchylany ekran dotykowy o przekątnej 12 cali sprawia, że wszystko jest dobrze widoczne zarówno w nocy, jak i w dzień. Unikalna konstrukcja "joystick-in-joystick" zapewnia precyzyjną kontrolę i umożliwia jednoczesny ruch pługa. Ergonomiczne podparcie dłoni pozwala na wiele godzin płynnej i wygodnej pracy. Wszystkie pojazdy Stage V mają ten sam system operacyjny, co sprawia, że zmiana modelu nie wymaga dodatkowego szkolenia i zwiększa pewność operatora.
Rola Kierowcy Ratraka: Praca Nocnych Marków
Harmonogram pracy i wyzwania
Aby zostać kierowcą ratraka, nie trzeba być rannym ptaszkiem - ta praca z pewnością bardziej odpowiada nocnym markom. Ciężkie pojazdy gąsienicowe wychodzą z garaży dopiero wtedy, gdy ostatni narciarze i snowboardziści zjeżdżają z górskich tras. Zmiana kierowców ratraków zwykle rozpoczyna się około godziny 16:00 i trwa do 23:00, z przerwą na kolację. W przypadku opadów śniegu praca wydłuża się, obejmując również godziny poranne (od 4:00 do 9:00), aby na otwarcie wyciągów wszystko było przygotowane. W okresach intensywnego naśnieżania praca potrafi przeciągnąć się do rana - nawet do siódmej czy ósmej godziny. Mimo komfortowych warunków w kabinie, kierowca musi przez cały czas zachować pełne skupienie, by przygotować stok jak najbardziej równo i bezpiecznie. Nocne warunki pomagają w widoczności świeżego śniegu, ponieważ za dnia są za małe kontrasty.
Wymagania i szkolenie
Praca operatora ratraka nie jest zawodem wymagającym specjalnego wykształcenia. Pracownicy terenów narciarskich lub wyciągów, którzy chcą dołączyć do zespołów zajmujących się pielęgnacją tras, są szkoleni przez doświadczonych kolegów. Na początku intensywnie zapoznają się z obsługą sprzętu, a następnie, pod okiem mentora, wspólnie przygotowują stoki. Doświadczony kierowca przekazuje im wiedzę o tym, na co szczególnie zwracać uwagę na terenie narciarskim oraz jak bezpiecznie manewrować ratrakiem na stoku. Dodatkowo, ich umiejętności w zakresie przygotowywania tras są regularnie aktualizowane poprzez zaawansowane szkolenia, które pozwalają na ciągły rozwój zawodowy.
Oprócz zamiłowania do zimy, potencjalni kierowcy ratraków powinni posiadać prawo jazdy. Na szwajcarskich terenach narciarskich wymagane jest także prawo jazdy na ciężarówki. Do obsługi ciężkiego sprzętu, jakim jest ratrak, niezbędna jest również wiedza techniczna oraz umiejętności manualne - przynajmniej w podstawowym zakresie. Ponadto, przyszli kierowcy powinni mieć dobrą orientację w fizyce oraz interesować się meteorologią, aby móc zapewnić optymalne przygotowanie stoków, nawet w najbardziej zmiennych warunkach śniegowych.
Kierowca ratraka to przede wszystkim praca sezonowa, jednak zimą jest to pełnoetatowe zatrudnienie, obejmujące 40 godzin tygodniowo, z pracą również w weekendy i dni świąteczne. Średnio, miesięczne wynagrodzenie wynosi ponad 2100 euro brutto, a pensja może wzrosnąć w miarę zdobywania dodatkowych kwalifikacji i doświadczenia.
Kierowcy ratraków jako artyści na śniegu
W codziennej pracy na terenie narciarskim głównym zadaniem kierowców ratraków jest perfekcyjne przygotowanie tras. Jednak ich obowiązki wykraczają poza to. Niektórzy z nich stają się prawdziwymi „artystami” na śniegu, wykorzystując ciężkie pojazdy gąsienicowe do kształtowania przeszkód i kickerów w funparkach, a także do tworzenia half-pipe’ów dla narciarzy i snowboardzistów uprawiających freestyle. Dodatkowe „narzędzia”, takie jak metrowe, zakrzywione specjalne frezy śnieżne, mogą być montowane na ratrakach, aby precyzyjnie rzeźbić profile spektakularnych przeszkód, takich jak światowej sławy superpipe w Laax.
Ratraki są również nieocenionym narzędziem na większości terenów narciarskich, wykorzystywanym nie tylko do przygotowywania tras zjazdowych, ale także do utrzymywania zimowych szlaków turystycznych. Ponadto, dzięki swoim rozmiarom, są idealnym środkiem transportu ciężkich ładunków. Ich zadaniem jest dostarczanie do schronisk i górskich restauracji ton żywności oraz tysięcy litrów napojów rocznie, a także transportowanie sprzętu technicznego i materiałów budowlanych. Krótko mówiąc, ratraki zapewniają wszystko, czego potrzeba do utrzymania infrastruktury w górskich ośrodkach narciarskich.
LEITWOLF może być doskonałym wsparciem dla Nordic Center z szerokimi trasami biegowymi. W przypadku klasycznych tras, kompozycja freza POWER i NORDIC LINER zagwarantuje doskonałe wykończenia tras i torów biegowych spełniające standardy olimpijskie. Dwie lub cztery płyty NORDIC LINER i frez mogą być używane niezależnie. Finiszer SKATING ma mniejszy profil niż frez alpejski, co zapewnia drobniejsze, węższe wykończenie sztruksu - idealne dla płynnego ślizgu łyżwowego.
Producenci Ratraków i Zrównoważony Rozwój
Dwa wiodące przedsiębiorstwa w branży, Prinoth i Kässbohrer, idą jeszcze dalej w kwestii innowacyjnych rozwiązań napędowych, stawiając na zrównoważony rozwój. Przykładowo, Prinoth Connect to zaangażowanie firmy w poprawę codziennego życia osób obsługujących ratraki i innych pracowników ośrodków narciarskich. Kierując się filozofią Prinoth Clean Motion, firma dokonała rewolucji technologicznej swojej floty ratraków.
Innowacyjne napędy
Niemiecki producent Kässbohrer oferuje już swój flagowy model „Pistenbully 600 E+” z napędem spalinowo-elektrycznym, który pozwala na redukcję emisji CO₂ o 20-30% na pojazd w porównaniu do tradycyjnych silników. Ponadto, obie firmy wprowadziły do oferty mniejsze modele z napędem elektrycznym (o mocy około 250 KM), które obecnie są wykorzystywane w wybranych ośrodkach narciarskich do celów testowych.
W 2020 roku eksperci od ratraków z Południowego Tyrolu postawili na zupełnie inny kierunek w zakresie zrównoważonego rozwoju, prezentując prototyp napędzany ogniwem paliwowym na wodór (544 KM). Koncepcja ta została rozwinięta w 2022 roku, gdy zaprezentowano nowy model - LEITWOLF h2MOTION, również wyposażony w wodorowy silnik spalinowy (460 KM). Innowacyjne podejście do napędu wodorowego stanowi krok w stronę bardziej ekologicznych technologii, które mogą zrewolucjonizować branżę ratraków.
Niektóre ośrodki narciarskie, takie jak Kleinwalsertal, testują obecnie przejście na biopaliwa, w tym paliwa wytwarzane z odpadów roślinnych. Tamtejsze koleje górskie liczą na zmniejszenie emisji CO₂ przez ciężkie pojazdy gąsienicowe nawet o 90%. Nowoczesne ratraki spełniają najwyższe na świecie normy emisji spalin - EuroMot Stage V. Oprócz oleju napędowego mogą również pracować na HVO, GLT lub BLT bez konieczności modyfikacji silnika. Niska emisyjność to jeden z kluczowych aspektów ich rozwoju.
Koszty i Liczba Ratraków na Stoku
Ratraki XXI wieku to prawdziwe arcydzieła technologii, a ich ceny mogą sięgać nawet 350 000 euro za sztukę. Przykładowo, koszt PistenBully 300 Polar wynosi w przeliczeniu na złotówki około 1,4 mln zł, a maszyny na stokach Czarnej Góry kosztują około 2 milionów złotych.
Liczba ratraków używanych na terenie narciarskim zależy w dużej mierze od wielkości obszaru naśnieżania. Na przykład w Obergurgl w Ötztal na 112 km tras narciarskich codziennie używanych jest 7 ratraków. Z kolei w Serfaus-Fiss-Ladis (198 km tras narciarskich) flota obejmuje już 21 ciężkich pojazdów gąsienicowych. Na Czarnej Górze za idealne warunki odpowiadają cztery potężne ratraki. W szwajcarskim Leukerbad jest siedem takich maszyn.
Sprzęt roboczy i wyposażenie dodatkowe
W wersji podstawowej ratrak z przodu jest zaopatrzony w lemiesz, a z tyłu pojazdu w płytę dociskową wyrównującą stok narciarski lub multifrez o szerokości nieco większej niż sam pojazd. Ratrak może być wyposażony w multifrez do śniegu o półkolistym kształcie służący do budowy fun parków dla snowboardzistów oraz do zwykłego zagładzania tras. Może również posiadać wirnik do przerzucania śniegu. Wszystkie ratraki Prinoth są dostosowane do praktycznych codziennych potrzeb, a dzięki ich niestandardowej konfiguracji można spełnić najróżniejsze wymagania.
Oprócz wszechstronnej widoczności dzięki pośrodkowo usytuowanemu fotelowi operatora i kamerze cofania, LEITWOLF X posiada także funkcje specjalne dla snowparków. Ekstremalne zbocza nie stanowią problemu dla automatycznej windy PRINOTH, która jest niezawodna w każdych warunkach i na zróżnicowanym terenie. Pozwala to operatorowi skupić się bardziej na pługu i frezie tym samym wspomagając pracę nad doskonałym wykończeniem tras. Winda może pracować w trzech trybach (AUTO/ECO/MANUAL) z maksymalną siłą uciągu do 4,5 t. Operatorzy mogą nadać priorytet sile uciągu lub prędkości roboczej. Ze względu na duży promień bębna i kół linowych, lina jest mniej obciążona, co zwiększa jej żywotność. Dodatkowo, dla ułatwienia obsługi, dołączony system Roll-Out umożliwia operatorowi łatwe wyciągnięcie liny windy.
Ratrak na plac zabaw
Jako specjaliści od wyposażenia placów zabaw, producenci oferują również różne atrakcyjne dla dzieci konstrukcje. Do niezwykle ciekawych propozycji należy ratrak na plac zabaw, który jest zbiorem kilku uwielbianych przez najmłodszych rozwiązań. Został wyposażony m.in. w zjeżdżalnie, ścianki wspinaczkowe oraz tunele. Taka mnogość opcji sprawia, że oferowane urządzenie jest odpowiednie do zabawy dla kilkorga dzieci jednocześnie. Wszystkie propozycje, także ratrak na plac zabaw, wykonane są z wysokiej jakości materiałów.