Traktorek jednoczęściowy "Dzik" to polska konstrukcja, której historia sięga lat 50. XX wieku. Projekt maszyny powstał w odpowiedzi na rosnące potrzeby rozwoju gospodarstw leśnych i rolnych, które wymagały uniwersalnych narzędzi ułatwiających pracę i zwiększających jej wydajność.
Geneza i pierwsze prototypy
Konieczność stworzenia specjalistycznego sprzętu do pracy w leśnictwie zrodziła się w latach 50. XX wieku. Zlecenie na opracowanie uniwersalnego ciągnika do pracy w terenie leśnym trafiło do Wrocławskiego Biura Konstrukcyjnego Przemysłu Maszynowego Leśnictwa. Głównym projektantem był inż. Tomasz Pacyński, a nad projektem pracował również inż. Stanisław Goriaczko. W oparciu o dwusuwowy silnik spalinowy z Wytwórni Sprzętu Mechanicznego „Polmo” w Bielsku-Białej typu S-82 o mocy około 8 KM, opracowano pierwszą wersję ciągnika.
Silnik S-82, konstrukcji Fryderyka Bluemkego, był gaźnikowy, dwusuwowy, chłodzony powietrzem, o pojemności skokowej 343 cm³. Nowością w konstrukcji ciągnika była skrzynia biegów, oferująca trzy biegi do przodu (2,6; 4,1 i 14 km/h) oraz jeden bieg wsteczny (3 km/h). Przełączanie biegów odbywało się za pomocą sprzęgieł przesuwanych krzywkami. Koła zębate skrzyni biegów były starannie obrobione metodą wiórkowania i utwardzone przez cyjanowanie.
Konstrukcja ciągnika była pomyślana jako uniwersalna. Obroty wałka przekaźnika mocy były regulowane w zakresie od 200 do 1000 obr./min, co umożliwiało napędzanie maszyn stacjonarnych. Koła bieżne ciągnika osadzone były na półosiach ułożyskowanych w korpusie skrzyni biegów i mechanizmu różnicowego. Rozstaw kół można było łatwo regulować w granicach od 580 do 950 mm. Przy standardowych oponach o wymiarze 700 x 16, prześwit podwozia (odległość skrzyni biegów od ziemi) wynosił 300 mm.
Dodatkowe dociążniki, o łącznym ciężarze 100 kg, umieszczane były na kołach i przednim zderzaku. Rura wydechowa z możliwością zmiany kierunku wydalania spalin znajdowała się z przodu ciągnika. Instalacja świetlna i sygnał dźwiękowy były zasilane z prądnico-iskrownika. Zbiornik paliwa o pojemności 12 litrów umieszczony był u góry maszyny.
Na początku 1958 roku wykonano serię prototypową trzech sztuk ciągników, którym nadano nazwę "Dzik". Po przeprowadzeniu testów eksploatacyjnych i wyeliminowaniu niedomagań, w lutym 1959 roku ciągnik "Dzik" dopuszczono do seryjnej produkcji.
Ewolucja modelu: od "Dzik 1" do "Dzik 21"
"Dzik 1"
Pierwsza wersja produkcyjna, oznaczona jako "Dzik 1", była wyposażona w silnik S-82 o mocy około 8 KM. Pojazd zasilany był mieszanką benzyny samochodowej i oleju silnikowego w stosunku 1:20. W ciągu roku seryjnej produkcji wyprodukowano ponad 300 sztuk tych ciągników.
Jednocylindrowe silniki ciągnika "Dzik" miały pojemność 350 cm³, były chłodzone powietrzem i generowały moc około 8 KM. Maksymalna prędkość pojazdu wynosiła około 14 km/h, a jego masa - 400 kg.
Kierowanie odbywało się za pomocą teleskopowej kierownicy motocyklowej. Kierowca, siedzący na specjalnym siodełku zamontowanym do przyczepki lub maszyny, sterował pojazdem, skręcając całą osią, na której zamontowany był silnik. Ciągnik miał możliwość blokowania obu kół lub jednego z nich, a także korzystania z mechanizmu różnicowego.
Silniki zdemontowane z "Dzików" często wykorzystywano w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, co sprawia, że niewiele tych pojazdów zachowało się do czasów współczesnych w stanie nadającym się do użytku.
"Dzik-2"
Jeszcze w tym samym roku, w którym wstrzymano produkcję "Dzika 1", opracowano wersję całkowicie zmodernizowaną, oznaczoną marką "Dzik-2". Wprowadzono w niej zmiany mające na celu usunięcie usterek konstrukcyjnych, uproszczenie systemu przełączania biegów i blokad, aby ułatwić obsługę przez osoby bez specjalnych kwalifikacji.
"Dzik-2" wyposażono w silnik S-261C o mocy 8,5 KM, który był konstrukcją o prostszej i bardziej ekonomicznej budowie w porównaniu do wcześniejszej. Weszła ona do produkcji w roku 1960.
Nowa, uproszczona i odmykana maska zapewniała łatwy dostęp do silnika, a zmodernizowana nóżka zamykała się automatycznie po ruszeniu ciągnika do przodu. Zmiany te miały na celu polepszenie parametrów eksploatacyjnych ciągnika i ułatwienie obsługi. Konstrukcja była wykonywana przez Gorzowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa w latach 1958-1959, a następnie od 1960 roku przez Wytwórnię Sprzętu Mechanicznego w Andrychowie.
"Dzik-21"
Na przełomie lat 60. i 70. wprowadzono na rynek wersję ciągnika "Dzik-21". Wprowadzone zmiany nie były tak znaczące jak pomiędzy poprzednimi typami, jednak obejmowały modyfikacje, w tym zastosowanie silnika typu 160.03 o mocy 11 KM. Silnik ten został opracowany na podstawie doświadczeń zebranych podczas wieloletniej produkcji i eksploatacji silników gaźnikowych typu S-261.
Około roku 1980 wyprodukowano ostatnią serię ciągników "Dzik-21". Tym razem produkcją zajęła się Wytwórnia Urządzeń Komunalnych "WUKO" w Stąporkowie. Jednostkę napędową nadal stanowił silnik WSM typ 160.
W tej wersji zmieniono maskę silnika. Zamiast oryginalnej, charakterystycznej maski z jednym centralnym reflektorem, zastosowano maskę od ciągników "Ursus C-330", posiadającą dwa boczne reflektory. Taka maska wpłynęła na gabaryty ciągnika i łatwość omijania przeszkód, zwłaszcza przy pracy w sadzie. Zmieniono również profil przedniego zderzaka.
Ciągnik "Dzik-21" dostępny był z przeznaczonym do współpracy urządzeniem transportowym rolniczym PM-5, również produkcji "WUKO". Dzięki metalowej konstrukcji z dołączanymi burtami dodatkowymi, osadzonej na przedłużonej, kompletnej tylnej osi samochodu "Syrena", można było przewieźć ładunki o masie do 1000 kg.
Specyfikacja techniczna i cechy konstrukcyjne
Jednocylindrowe silniki ciągnika "Dzik" miały pojemność skokową około 350 cm³ i były chłodzone powietrzem. Moc silników wahała się od około 8 KM w pierwszych wersjach do 11 KM w późniejszych modelach.
Kluczowe cechy konstrukcyjne obejmowały:
- Napęd: Dwusuwowe silniki spalinowe.
- Skrzynia biegów: Oferowała kilka biegów do przodu (np. 2,6; 4,1; 14 km/h) i bieg wsteczny (np. 3 km/h).
- Układ kierowniczy: Teleskopowa kierownica motocyklowa, umożliwiająca skręt całej osi z silnikiem.
- Mechanizm różnicowy: Z możliwością blokowania jednego lub obu kół.
- Przystosowanie do pracy: Możliwość wyposażenia w specjalne narzędzia napędzane silnikiem mikrociągnika (w pierwotnej wersji 22 typy).
- Prędkość maksymalna: Około 14 km/h.
- Masa: Około 400 kg dla "Dzik 1", z możliwością zwiększenia z dociążnikami.
- Prześwit: 300 mm pod skrzynią biegów.
Zastosowanie i dziedzictwo
Podstawowym przeznaczeniem jednoosiowego ciągnika "Dzik" była praca w leśnictwie, sadownictwie oraz gospodarstwach rolnych. W kulturach leśnych sprawdzał się w trudnych warunkach, gdzie poszycie związane jest korzeniami drzew i porośnięte gęstą roślinnością.
Dzięki możliwości podłączenia pompy, "Dzik" mógł zasilać system deszczowni. Uniwersalność konstrukcji sprawiała, że znajdował zastosowanie w wielu pracach polowych i gospodarskich.
Historia polskiego ciągnika jednoosiowego "Dzik" kończy się na modelu "Dzik-21". Wielu z tych maszyn nie zachowało się do dziś ze względu na powszechne wykorzystywanie ich silników do napędu innych urządzeń w gospodarstwach rolnych.
Współczesne traktorki jednoosiowe
Choć produkcja ciągników "Dzik" zakończyła się, rynek oferuje współczesne alternatywy. Przykładem jest traktorek jednoosiowy Cedrus TJ02, wyposażony w silnik Loncin G420F o mocy 15 KM i rozrusznik elektryczny. Tego typu maszyny charakteryzują się kompaktową budową, możliwością współpracy z szeroką gamą osprzętu i uniwersalnością zastosowań.
Cedrus TJ02 oferuje trzy biegi do przodu i dwa biegi wsteczne, co ułatwia manewrowanie i dostosowanie prędkości do pracy. Regulowana wysokość i możliwość zmiany położenia kierownicy zwiększają komfort użytkowania.
Produkty marki Cedrus, dystrybuowane przez oficjalnych dealerów, objęte są gwarancją producenta, zazwyczaj 12 lub 24 miesiące w zależności od rodzaju zakupu i produktu.