Automatyczne skrzynie biegów typu CVT (Continuously Variable Transmission) są coraz powszechniej stosowane w maszynach rolniczych i ogrodniczych, w tym w traktorkach. Ich masowy montaż rozpoczął się pod koniec lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Choć posiadają wielu zwolenników i przeciwników, oferują szereg zalet, takich jak przyjemna i oszczędna jazda, a także prostsza konstrukcja w porównaniu do hydraulicznych skrzyń biegów. Obecnie, dzięki unijnym przepisom promującym samochody z napędem hybrydowym, skrzynie CVT przeżywają dużą popularność.
Zasada działania przekładni CVT
W uproszczeniu, podstawą konstrukcji skrzyni CVT są dwa koła stożkowe. Pierwsze koło stożkowe zamontowane jest na wałku wejściowym, połączonym ze sprzęgłem. Koła stożkowe są połączone łańcuchem albo pasem transmisyjnym. W trakcie pracy skrzyni koła zbliżają się do siebie albo oddalają od siebie, co powoduje płynną zmianę przełożenia.
Jedną z ciekawych i bardzo popularnych konstrukcji jest skrzynia CVT Multitronic, stosowana między innymi w samochodach Audi. Jest to skrzynia bezstopniowa, w której producent zastosował rozwiązanie zapamiętujące określone położenia łańcucha, łączącego koła stożkowe. W traktorkach, działanie skrzyni CVT, zwanej również wariatorem, jest podobne do skuterów: dwa talerze na kole pasowym odsuwają się lub zbliżają, zmieniając średnicę koła pasowego, a tym samym przełożenie przekładni pasowej.
Typowe objawy awarii skrzyni CVT
Awaria skrzyni CVT może objawiać się na różne sposoby. Do najczęstszych sygnałów wskazujących na problemy należą:
- Hałasowanie skrzyni
- Szarpnięcia podczas jazdy lub ruszania
- Nierówna praca
- Zanik dotychczasowego komfortu jazdy
- Pojawienie się komunikatów ostrzegawczych na desce rozdzielczej
- Przejście skrzyni w tryb awaryjny
Warto pamiętać, że skrzynia CVT, jak każdy automat, wymaga regularnej wymiany oleju przekładniowego, zazwyczaj co 40 lub 60 tysięcy kilometrów przebiegu. W przypadku traktorków, problem z włączaniem biegów przód/tył w modelach takich jak Mcculloch M145-97T z przekładnią CVT pojawia się sporadycznie.
Najczęstsze problemy i naprawa w warsztacie
Maciej Stachura, właściciel warsztatu ASB Zuzmat, specjalizującego się w naprawach automatycznych skrzyń biegów, wyjaśnia, że przekładnie typu CVT mają swoje specyficzne bolączki, przez co wielu mechaników unika ich napraw. Są one uważane za skomplikowane i delikatne.
Problemy ze skrzyniami Multitronic (Audi)
W warsztacie ASB Zuzmat najczęściej spotyka się skrzynie Multitronic, montowane głównie w Audi A4, Audi A6 i Audi A5. Marka Audi boryka się z niezliczoną ilością napraw komputerów TCM (Transmission Control Module). Te komputery, umieszczone wewnątrz skrzyni, są narażone na drastyczne zmiany temperatur i wibracje przenoszone przez silnik. Kolejną powtarzającą się usterką jest zużycie sprzęgła forward (odpowiedzialnego za jazdę do przodu). Nadmierny luz tarczek sprzęgłowych i ubytek ciśnienia oleju objawia się szarpaniem przy ruszaniu z miejsca. Ostatnim często psującym się elementem jest łańcuch napędowy, pracujący po stalowych kołach stożkowych.
Proces regeneracji sprzęgła forward w skrzyni Multitronic
Proces regeneracji sprzęgła forward w skrzyni Multitronic polega na całkowitym rozebraniu skrzyni, wyczyszczeniu jej i weryfikacji uszkodzeń. Następnie mechanicy przystępują do pomiaru zużycia frykcji, doboru odpowiedniej grubości przekładek, tarczek i precyzyjnego pomiaru luzu, który jest kluczowy dla prawidłowego działania sprzęgła.
Problemy ze skrzyniami Jatco
Skrzynie Jatco, czyli Japan Automatic Transmission Company, dostarczają innych problemów. Wrażliwym punktem w każdej skrzyni Jatco typu CVT jest zawór regulacji ciśnienia w pompie oleju. Drobny pył metaliczny zawarty w oleju, wytwarzany podczas normalnej eksploatacji skrzyni, doprowadza do stopniowego zużycia tego zaworu, a w konsekwencji jego zatarcia. Brak stabilnego ciśnienia, czyli nadmierny wzrost lub spadek, skutkuje uszkodzeniem wariatorów, łańcucha, sprzęgieł lub bloku hydraulicznego.
Niezawodność skrzyń CVT Toyoty
Ciekawostką są skrzynie Toyoty, które - według Macieja Stachury - najrzadziej trafiają na stół warsztatowy. Ich niezawodność wynika z zastosowania solidniejszych materiałów, dobrze zaprojektowanego układu smarowania i chłodzenia.
Skrzynie CVT w traktorkach ogrodowych
W traktorkach ogrodowych problem z włączaniem biegów przód/tył (jak w Mcculloch M145-97T) pojawia się sporadycznie. Skrzynia CVT jest często uznawana za awaryjną i nierozbieralną, co wyklucza naprawę - serwis zaleca wymianę całej skrzyni na nową, której koszt wynosi około 1200 zł. Części zamienne do takiej skrzyni są trudno dostępne, a naprawa nieopłacalna. Użytkownicy sugerują regularne czyszczenie tunelu wylotowego z trawy, aby zapobiegać blokadom cięgien i sprężyn wewnątrz skrzyni. Niektórzy użytkownicy jeżdżą na tej skrzyni trzeci rok, kosząc 6500 m² raz w tygodniu, i na razie daje radę bez problemów, co wskazuje na różną trwałość egzemplarzy lub wpływ regularnej konserwacji.
Problem z traktorkiem Mcculloch M145-97T, który nie chce włączyć biegu przód lub tył, jest dosyć często powtarzający się, jednak nie występuje za każdym razem. Skrzynie te są ogólnie uważane za awaryjne. W wielu przypadkach, jak w przytoczonym przykładzie, problem zakończył się wymianą skrzyni przez serwis w ramach gwarancji. Koszt nowej skrzyni to około 1200 zł, co często sprawia, że szukanie części zamiennych i próba naprawy na własną rękę są nieopłacalne. Serwisanci zalecają ściąganie tunelu wylotowego i wydmuchiwanie trawy z zakamarków, aby trawa nie blokowała cięgien i sprężynek.
Głośne kosisko w traktorku Husqvarna – diagnoza i naprawa!
W odniesieniu do konstrukcji, nowsze modele traktorków Mcculloch są już wyposażone w przekładnie CVT, podczas gdy starsze egzemplarze na wystawkach mogą mieć skrzynie hydrostatyczne. Użytkownicy zauważają, że skrzynie CVT w budżetowych traktorkach działają dość ospale, ale zapewniają wygodne wsiadanie i jazdę. Problemem może być zapychający się wylot trawy, gdy jest ona mokra lub soczysta, co skutkuje niedociętą grzywką trawy. Wymiana noży na takie z większymi łopatkami może poprawić wyrzucanie trawy. Traktorki z CVT są bardzo skrętne i oferują niską cenę, co czyni je atrakcyjnymi dla użytkowników, którzy cenią sobie komfort i kontrolę nad prędkością.
Porównanie przekładni CVT i hydrostatycznych w traktorkach
W kontekście traktorków do koszenia trawników, użytkownicy często zastanawiają się, jaka skrzynia jest lepsza: manualna, hydrostatyczna czy CVT. Skrzynia biegowa manualna zazwyczaj pozwala na jazdę w 5 prędkościach do przodu i jednej do tyłu, wymagając każdorazowego wciskania pedału hamulca przy zmianie biegów, co należy robić tylko na wysprzęglonej skrzyni. Skrzynie te nie są synchronizowane, dlatego nie należy zmieniać biegów podczas jazdy.
Skrzynia hydrostatyczna, funkcjonująca w motoryzacji od ponad pół wieku, charakteryzuje się płynną zmianą prędkości jazdy za pomocą jednego pedału i ruszaniem bez szarpnięcia. Jest to wygodniejsze i, zdaniem niektórych, trwalsze. W odróżnieniu od klasycznej, nie zawiera ruchomych elementów zmieniających przełożenie, lecz przepływający olej hydrauliczny, którego ruch wymusza pompa. Dzięki temu charakteryzuje się niskim zużyciem i długą żywotnością, a także nie wymaga od operatora zmiany biegów. Jej wady to nieco mniejszy zakres mocy w porównaniu do przekładni manualnych oraz potencjalne problemy wynikające ze zużycia lub nieprawidłowej eksploatacji, takie jak spadki mocy (zwłaszcza przy podjazdach) spowodowane brakiem odpowiedniego ciśnienia oleju (nieszczelności, zużyte uszczelniacze) lub użyciem niewłaściwego oleju. W takich przypadkach konieczny jest demontaż skrzyni, wymiana uszczelnień i/lub dokładne wypłukanie i zalanie właściwym olejem.
Skrzynia CVT, czyli bezstopniowa, daje pełną kontrolę nad prędkością traktora, co jest szczególnie cenione przez użytkowników, którzy mają zróżnicowane pola. Przykładowo, w ciągnikach Case CVX, sterowanie odbywa się za pomocą joysticka multicontroller, co pozwala na precyzyjne ustawienie trzech różnych prędkości maksymalnych (np. 0,4 km/h dla precyzyjnych prac, 5 km/h dla powolnego podjazdu i 20 km/h dla wyjazdu). Użytkownicy podkreślają, że regulacja prędkości pedałem gazu jest bardzo płynna i bezpieczna. Przy transporcie z prędkością 40 km/h obroty silnika wynoszą 1400 rpm zamiast 2000 rpm, co przekłada się na oszczędność paliwa. Główne wady to wyższa cena ciągnika i potencjalnie wyższe koszty naprawy. Dla pól równych i o dużych powierzchniach (np. 100 ha), bezstopniówka może nie być zasadna.
Konserwacja i problemy z układem napędowym
Niezależnie od typu skrzyni, prawidłowa konserwacja jest kluczowa dla jej długiej żywotności. W przypadku traktorków samojezdnych, wyciek oleju lub smaru z półosi może wskazywać na uszkodzone uszczelniacze wału lub uszczelkę na łączeniu elementów skrzyni korbowej. Zbyt duży opór na kołach, wale lub przez zalegającą trawę może powodować przegrzewanie się skrzyni biegów.
W przypadku problemów z traktorkiem, zawsze warto zaopatrzyć się w instrukcję serwisową, która zawiera schematy elektryczne i informacje o budowie maszyny. W niektórych przypadkach, np. w traktorkach z silnikiem 1.6D z Forda i skrzynią biegów od Uaza, mostem od Żuka i zwolnicami od Dzik'a, konstrukcja jest znacznie bardziej złożona i wymaga specjalistycznej wiedzy. Skrzynie te, szczególnie te z aluminiowym korpusem, są uważane za bardziej wytrzymałe niż te z tworzywa sztucznego.