W ostatnich latach problem upadających żurawi wieżowych w Polsce stał się alarmujący, prowadząc do tragicznych wypadków i podkreślając pilną potrzebę zmian w przepisach i praktykach kontrolnych. Śmierć młodego operatora w Łodzi, jak również tragiczny wypadek w Krakowie, gdzie silny wiatr przewrócił żurawia, w wyniku czego zginęli dwaj budowlańcy, to tylko najbardziej nagłośnione przypadki. Niestety, wiele mniejszych awarii, szczególnie tych bez ofiar, jest skutecznie wyciszanych i nie zgłaszanych do Urzędu Dozoru Technicznego (UDT) ani innych służb. Brak transparentności i rzetelnych kontroli stwarza poważne zagrożenie dla życia i zdrowia pracowników budowlanych.
Główne przyczyny awarii żurawi wieżowych
Wiek i nadmierne wyeksploatowanie maszyn
Jedną z podstawowych przyczyn awarii żurawi wieżowych jest ich wiek i nadmierne wyeksploatowanie. Szacuje się, że ponad 80% żurawi wieżowych w Polsce ma ponad kilkanaście lat. Teoretycznie producenci nie stawiają jednoznacznej bariery wieku dla swoich produktów, jednak większość z nich jest zakwalifikowana do tzw. grupy natężenia pracy H1/B3 - DIN15018. Przewiduje ona żywotność maszyny na poziomie 15 lat przy zwykłym trybie użytkowania. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że w naszym kraju na wielu budowach występuje cykl pracy dwu-, a nawet trzyzmianowy, co dodatkowo skraca ten 15-letni bezpieczny wiek.
Brak restrykcyjnych przepisów w Polsce
Brak jednoznacznych przepisów normujących wiek i cykliczność badań żurawi w Polsce jest poważnym problemem. Są kraje, np. Czechy i Niemcy, w których przepisy te są znacznie dokładniej precyzowane. Przykładowo, niemiecki przepis BGV D6 wyznacza czteroletni interwał badań okresowych dla nowych urządzeń i skraca go do roku po upływie 16 lat. Ponieważ badania te są bardzo dokładne, czasochłonne i drogie, w praktyce eliminuje to sens i opłacalność użytkowania starszych konstrukcji w Niemczech. Skutkuje to wyprzedażą tych żurawi między innymi do Polski, gdzie przepisy są znacznie mniej restrykcyjne. U nas przechodzą lżejsze badanie, i to jedynie przy rejestracji w UDT. Potem są praktycznie niekontrolowane.
Fikcyjny odbiór techniczny UDT
Teoretycznie istnieje tzw. odbiór techniczny na budowie przez inspektora UDT po zmontowaniu żurawia, jednak jest to właściwie fikcja. Inspektorzy co najwyżej sprawdzają działanie wyłączników krańcowych i przeciążeniowych. Wielu operatorów żurawi ma świadomość, że przez brak jednoznacznych przepisów i czyjeś zaniechania niejednokrotnie ryzykują życiem, pracując na trzydziestoletnich maszynach, które „strzelają” przy najmniejszych naprężeniach, mają wibrujące kabiny przy uruchomieniu obciążonej wciągarki bądź znacznie odchylające się wieże z powodu luzów na łączeniach klatek.
Brak kontroli kluczowych elementów konstrukcyjnych
Karygodnym zaniedbaniem jest faktyczny brak kontroli kilkunastoletnich żurawi pod względem stanu spawów, łączeń elementów, gniazd sworzni czy wyszukiwania mikropęknięć. Jak ważna jest to profilaktyka, pokazuje chociażby wypadek z 2012 roku w Rzeszowie. W raporcie powypadkowym ustalono wprost, że przyczyną była postępująca przez wiele lat korozja. Gdyby przeglądy były prowadzone rzetelnie, można by było tego wypadku uniknąć.
Niedoskonały system kontroli
Obecnie system kontroli opiera się na operatorze i konserwatorze. Operator żurawia ma wąskie pole działania z racji ograniczeń czasowych, oraz braku specjalistycznych narzędzi i zabezpieczeń; kontrola wysięgu jest w jego przypadku właściwie niemożliwa. W przypadku konserwatora sytuacja też nie jest taka prosta i jednoznaczna. Większość z nich pracuje w firmach zewnętrznych i są wynajmowani przez właścicieli żurawi. Skutkuje to często presją czasową, nieznajomością historii użytkowania danego żurawia, utrudnia przepływ informacji między poszczególnymi osobami, oraz wymusza konieczność budowania określonych relacji ze zleceniodawcą, chociażby po to, żeby nie wypaść z rynku.
Proponowane rozwiązania i zmiany
Aby zmniejszyć liczbę wypadków i zminimalizować ryzyko ich wystąpienia, niezbędne są kompleksowe zmiany w systemie kontroli i przepisach:
- Wprowadzenie obowiązku przeprowadzania przez UDT cyklicznej kontroli stanu technicznego żurawi.
- Uściślenie punkt po punkcie, jak ma wyglądać taki przegląd, np. prześwietlanie spawów, kontrola gniazd sworzni, itp.
- Ograniczenie napływu leciwego sprzętu poprzez wprowadzenie maksymalnego wieku sprowadzanego żurawia, np. 15 lat.
Wypadek w Krakowie - wpływ warunków atmosferycznych
Nowe nagranie z upadku żurawia w Krakowie, gdzie potężny wiatr przewrócił maszynę na jeden z budynków, w wyniku czego zginęło dwóch budowlańców, pokazuje, że również warunki atmosferyczne odgrywają kluczową rolę. Prokuratura, inspekcja budowlana i Państwowa Inspekcja Pracy badają okoliczności tragedii. Łowcy Burz, analizując nagranie, wskazują, że wideo i dane radarowe sugerują, iż za tragedię odpowiada "niewielka trąba powietrzna". To pokazuje, jak ważne jest uwzględnianie ekstremalnych zjawisk pogodowych w procedurach bezpieczeństwa i eksploatacji żurawi.