Historia i rozwój ciągników Ursus

Marka Ursus to symbol polskiego przemysłu maszynowego, szczególnie znany z produkcji ciągników rolniczych. Przedsiębiorstwo o bogatej historii rozpoczęło swoją działalność w Warszawie, w dzielnicy Ursus, w 1893 roku i prowadziło ją do 2003 roku, po czym marka kontynuowała swoje istnienie pod nowymi podmiotami. Ciągniki rolnicze Ursus na stałe wpisały się w krajobraz polskiego rolnictwa, ewoluując od prostych lokomobil rolniczych do nowoczesnych maszyn.

Początki przedsiębiorstwa i wczesna produkcja (1893-1939)

Historia firmy Ursus sięga roku 1893, kiedy to w Warszawie rozpoczęto działalność pod nazwą Fabryka Silników i Traktorów URSUS S.A.. W 1907 roku nazwa została zmieniona na „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i Motorów”, a znak P7P na URSUS, co z łaciny oznacza „niedźwiedź”.

W 1913 roku fabryka Ursus, będąc w pełnym rozkwicie, stała się głównym producentem silników spalinowych w Królestwie Polskim i jedynym ich dostawcą do Cesarstwa Rosji. Do wybuchu I wojny światowej w 1914 roku wyprodukowano łącznie 6000 silników różnych typów o mocach od 5 do 450 KM. W asortymencie znajdowały się przewoźne silniki dla rolnictwa, tzw. lokomobile, a także szeroki wachlarz silników na paliwa ciężkie i spirytus, średnioprężne silniki dwu- i czterosuwowe o mocy do 60 KM, silniki na gaz ssany do 70 KM (na licencji Fielding und Platt) oraz wysokoprężne silniki Diesla o mocach do 450 KM, przeznaczone głównie dla elektrowni.

W 1915 roku armia rosyjska, wycofując się z Polski, zniszczyła zakład na ulicy Skierniewickiej i wywiozła część maszyn. Mimo zniszczeń fabryka szybko odrodziła się, a w latach 1916-1918 pod kierownictwem prof. Kazimierza Taylora podjęto próbę skonstruowania pierwszego polskiego ciągnika, co zakończyło się wykonaniem jednego prototypu.

W 1920 roku przedsiębiorstwo przekształcono w Fabrykę Silników i Traktorów „Ursus” Sp. Akc., choć nazwa wskazywała na produkcję traktorów, pierwsza maszyna tego typu zjechała z taśmy dopiero dwa lata później. Pierwotne projekty zakładały produkcję silników spalinowych o mocy 600 KM i traktorów rolniczych, ale trudności finansowo-produkcyjne i sytuacja polityczna spowodowały rozszerzenie programu produkcyjnego o zamówienia dla wojska. Fabryka na Skierniewickiej podjęła produkcję maszyn do wytłaczania łusek, podstaw do karabinów maszynowych oraz montaż pocisków, obok remontów samochodów prowadzonych w Centralnych Warsztatach Samochodowych (CWS) w Warszawie.

Pierwsze polskie ciągniki i rozwój samochodowy

Rok 1922 przyniósł zasadnicze zmiany w rozwoju firmy, która przyjęła nazwę Zakłady Mechaniczne „Ursus” Spółka Akcyjna. Fabryka przy ulicy Skierniewickiej rozpoczęła seryjną produkcję pierwszych polskich ciągników rolniczych, zwanych ciągówkami Ursus. Konstrukcja ta była wzorowana na amerykańskim ciągniku „Titan” (firmy International Harvester Company), wyposażonym w poziomy dwucylindrowy silnik naftowy o mocy 25 KM, przenoszący napęd na tylną oś za pomocą przekładni łańcuchowej i zdolny do pociągnięcia 3-skibowego pługa. Do 1927 roku wyprodukowano 100 sztuk ciągówek Ursus.

W latach 1923-1927 w Czechowicach pod Warszawą (obecnie dzielnica Ursus) powstała nowa fabryka samochodów i metalurgiczna. Naczelną dyrekcję powierzono inż. Wiesławowi Januszewskiemu, zarządzanie Fabryką Samochodów inż. Tadeuszowi Hennelowi, a Fabryką Metalurgiczną inż. Kazimierzowi Gierdziejewskiemu. W tym okresie zakłady przestawiły się głównie na produkcję ciężarówek i autobusów montowanych na podwoziu o ładowności 1,5 tony, na licencji włoskiej firmy SPA. W 1928 roku wyprodukowano 300 samochodów, a w 1929 roku - 350 sztuk. Znaczenie zakładów Ursus dla gospodarki kraju podkreślała wizyta prezydenta Ignacego Mościckiego, który szczegółowo przeglądał wszystkie wydziały fabryki.

Okres Państwowych Zakładów Inżynierii (PZInż)

W 1930 roku, na skutek złego zarządzania i przeinwestowania, spółka upadła i została upaństwowiona, włączając się do Państwowych Zakładów Inżynierii (PZInż). Główna produkcja została przestawiona na potrzeby wojska, ale jednocześnie oferowano szeroki asortyment pojazdów cywilnych. W skład PZInż wchodziło sześć odrębnych zakładów, w tym:

• Fabryka Samochodów Ciężarowych „Ursus” w Czechowicach (produkcja czołgów rozpoznawczych TK i TKS, czołgów lekkich 7TP, ciągników artyleryjskich C2P i C7P, silników i podwozi na licencji szwajcarskiej firmy „Saurer”).
• Fabryka Samochodów Osobowych i Ciężarowych przy ul. Terespolskiej (produkcja samochodów na licencji Fiata, motocykli „Sokół 1000” i „Sokół 600”, ciężarówek własnej konstrukcji typ 713 o ładowności 4t).
• Fabryka Silników i Armatur przy ul. Skierniewickiej (produkcja silników lotniczych „Jupiter” i „Junior”, wysokoprężnych silników morskich na licencji „Nohab”).

Znakomitymi konstruktorami z Biura Studiów PZInż. dla produkcji tego okresu byli inżynierowie Edward Habich (pojazdy specjalne), Kazimierz Studziński (podwozia), Zdzisław Rytel (silniki), Tadeusz Rudawski (motocykle), Stanisław Pańczakiewicz (nadwozia), Stanisław Lubowiecki (układy elektryczne), Witold Jakusz i Jerzy Werner (ciągniki) oraz Tadeusz Tański (samochody).

II wojna światowa i powojenna odbudowa

W 1939 roku zakłady zostały zajęte przez Niemców, a produkcja przestawiona na cele zbrojeniowe, podporządkowane koncernowi Famo we Wrocławiu. W zakładach Famo Ursus produkowano m.in. ostatnie serie czołgu PzKpfw II, a następnie działa samobieżne Marder II i Wespe II. W lipcu 1944 roku okupanci wywieźli z fabryki całe wyposażenie wraz z częścią załogi, a w grudniu zaminowali teren. Po wyzwoleniu, dzięki ofiarności grup rewindykacyjnych, do września 1946 roku udało się odzyskać około 80% przedwojennego wyposażenia fabryki.

Początek produkcji ciągników po wojnie: Ursus C-45

W 1946 roku władze państwowe podjęły decyzję o wznowieniu produkcji ciągników rolniczych w czechowickich fabrykach. Zespół konstruktorów Politechniki Warszawskiej pod kierownictwem prof. Edwarda Habicha opracował dokumentację ciągnika Ursus C-45, bazując na konstrukcji niemieckiego Lanz Bulldog. Ursus C-45 był wyposażony w jednocylindrowy dwusuwowy silnik o pojemności 10,3 dm³ i mocy 45 KM z zapłonem samoczynnym od gruszy żarowej. Pierwszy ciągnik zjechał z taśmy montażowej w 1947 roku, wprost na defiladę 1-Majową.

W kolejnych latach dokonano modernizacji ciągnika, wprowadzając podnośnik hydrauliczny, benzynowy rozruch, kabinę dla kierowcy oraz dostosowano go do poruszania się po drogach publicznych poprzez zastosowanie ogumionych kół jezdnych i lamp bocznych. Ciągnik w tej unowocześnionej postaci, nazwany C-451, był produkowany w Ursusie do 1959 roku, a następnie jego produkcję przeniesiono do Zakładów Mechanicznych w Gorzowie Wielkopolskim.

Rozwój własnych konstrukcji i współpraca międzynarodowa (1948-1972)

W 1948 roku powstało przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Zakłady Mechaniczne „Ursus”. W 1955 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu prac konstrukcyjnych nad nowym polskim ciągnikiem. Prace rozwojowe prowadzono równolegle w Biurze Konstrukcyjnym ZM „Ursus”, gdzie we wrześniu 1957 roku powstał prototyp ciągnika Ursus C-325, oraz w Biurze Konstrukcyjnym Ciągników i Silników Wysokoprężnych, które zbudowało prototyp ciągnika Rola 25. Konstruktorzy z Ursusa, pracujący nad C-325, równolegle prowadzili prace nad jednoosiowym ciągnikiem Ursus C-308, którego seryjna produkcja rozpoczęła się w 1958 roku.

Narodziny legendarnych "trzydziestek" i "sześćdziesiątek"

W 1957 roku opracowano rodzinę silników wysokoprężnych z wtryskiem bezpośrednim typów S312 (2-cylindrowe, 25 KM), S313 (3-cylindrowe, 36-42 KM) i S314 (4-cylindrowe, 45-52 KM). W 1960 roku do seryjnej produkcji wszedł legendarny ciągnik Ursus C-325. Był to uniwersalny czterokołowy ciągnik rolniczo-drogowy o klasycznej samonośnej konstrukcji z napędem na tylne koła, wyposażony w silnik wysokoprężny S-312 o mocy 25 KM. Twórcy konstrukcji tego ciągnika, w tym inżynierowie W. Bolimowski, Z. Ćwirko, J. Garwoliński, M. Majewski, H. Warszawski, J. Mazur, Eugeniusz Ajeznberg, Czesław Sławski, Jerzy Górski, Zdzisław Mendza, Grzegorz Szufladowicz i Henryk Szczygieł, zdobyli Nagrodę Specjalną i tytuł Mistrzów Techniki w 1959 roku. Ciągnik C-325 stał się protoplastą całej rodziny ciągników lekkich, a badania eksploatacyjne potwierdziły jego konkurencyjność na tle maszyn zagranicznych.

Produkcja ciągnika Ursus C-325 wraz z jego zmodernizowanymi wersjami, takimi jak C-328 (od 1963 r.), C-330 (od 1967 r.) - popularnie nazywane „trzydziestkami”, oraz C-335 w wersji eksportowej, trwała nieprzerwanie przez 34 lata, do 1993 roku.

W 1961 roku podpisano polsko-czechosłowackie porozumienie rządowe, w wyniku którego w Brnie powstał Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ciągników (PCOBRC). W 1965 roku ZM „Ursus” przyjęły produkcję średniego ciągnika Zetor 4011 o mocy 42 KM pod oznaczeniem Ursus C-4011. Ciągniki te, po wielokrotnych modernizacjach, były produkowane jako Ursus C-355 (od 1971 r.), a następnie jako Ursus C-360 (od 1976 r.), znane jako „sześćdziesiątki”, aż do końca 1994 roku.

Rozwój ciągników ciężkich i niewdrożona "rodzina U"

W 1966 roku w ZM „Ursus” powołano Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych, którego dyrektorem został Bogumił Bajdecki. W latach 1968-1972, pod kierownictwem inżynierów Jerzego Wyglądały i Henryka Szczygła, intensywnie rozwijano nową polską rodzinę ciągników o mocach 30, 45, 60 i 70 KM, oznaczoną jako „rodzina U” (modele U-300, U-500, U-600, U-700). Opracowano około 36 prototypów, które charakteryzowały się bezpieczną kabiną, paliwo-oszczędną konstrukcją silników i wysoką ergonomicznością. Mimo bardzo wysokich ocen w badaniach, ciągniki te nie weszły do produkcji seryjnej z powodu decyzji ministra Przemysłu Maszynowego Tadeusza Wrzaszczyka i wiceministra Janusza Szotka, którzy wybrali dla Ursusa licencyjną drogę rozwoju. Historia tych ciągników została szczegółowo opisana w książce „Niezwykły Ursus” Jerzego Domżalskiego.

W 1969 roku, w wyniku współpracy konstruktorów polskich i czechosłowackich, ruszyła produkcja ciągnika Ursus C-385 o mocy 76 KM z napędem na tylną oś, który był pierwszym z rodziny ciągników ciężkich. W kolejnych latach w tej rodzinie powstawały nowe modele: Ursus C-385A (od 1975 r., 76 KM, napęd na obie osie), Ursus 1201 (112 KM, napęd na oś tylną), Ursus 1204 (112 KM, napęd na obie osie) oraz Ursus 1604 (od 1978 r., 150 KM, napęd na obie osie). W 1971 roku wyprodukowano tysięczny Ursus C-385.

Okres licencji Massey Ferguson i restrukturyzacja (1972-2003)

W 1972 roku powstało Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego Ursus, w skład którego weszły Zakłady Mechaniczne „Ursus” jako zakład wiodący, oraz inne zakłady w Gorzowie Wielkopolskim, Ostrowie Wielkopolskim, Chełmnie, Nisku, Sulęcinie, Włocławku i Lublinie, a także Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych i Biuro Projektowo-Technologiczne. Zmodyfikowano również znak towarowy firmy.

W 1971 roku podjęto decyzję o wstrzymaniu produkcji i dalszego rozwoju polskich ciągników z „rodziny U”, a dla Ursusa wybrano drogę rozwoju opartą na licencji firmy Massey Ferguson. 12 września 1974 roku w Londynie podpisano polsko-brytyjską umowę o współpracy, obejmującą zakup licencji na ciągniki rolnicze serii MF 200 i MF 500. Do produkcji w ZPC Ursus wybrano 12 modeli z dwóch serii. Zakupiono również licencje na podzespoły od firm takich jak WABCO, Perkins i Lucas CAV. Budowa licencyjnej fabryki i uruchomienie nowej produkcji były finansowane z kredytów międzynarodowych. Inwestycja została jednak przewymiarowana, co w późniejszych latach przyczyniło się do zadłużenia Ursusa.

Lata 1974-1984 były okresem intensywnej rozbudowy i modernizacji całego zrzeszenia do wymogów licencyjnych, a także dostosowywania konstrukcji ciągników MF do potrzeb polskiego rolnictwa. Wybudowano nowe fabryki z nowoczesnym parkiem maszynowym, zdolne do produkcji 75 tysięcy ciągników rocznie.

W listopadzie 1978 roku rozpoczęto montaż szkoleniowy ciągnika MF-235 o mocy 38 KM. Po uruchomieniu produkcji krajowych części i wprowadzeniu zmian konstrukcyjnych, w 1984 roku z taśm montażowych zjechała pierwsza seria licencyjnych ciągników, przystosowanych do potrzeb polskiego rynku - był to model MF-255 o mocy 47 KM. W kolejnych latach sukcesywnie wprowadzano do produkcji kolejne modele ciągników MF o mocach 38-66 KM, a w 1993 roku rozpoczęto produkcję modelu o mocy 72 KM.

Równolegle z produkcją licencyjną MF, rozwijała się produkcja ciągników ciężkich. W 1980 roku wznowiono prace w PCOBRC, co zaowocowało rodziną ciężkich ciągników nowej generacji. Powstawały nowe modele, takie jak Ursus 1002, 1004 i 1604 po modernizacji „A”. W 1984 roku uruchomiono seryjny montaż modeli Ursus 912, 914, 1012, 1014, 1222, 1224 i 1614 po modernizacji „B”. W 1987 roku rozpoczęto montaż 4-cylindrowego ciągnika postlicencyjnego Ursus 4512. W 1989 roku w Polsko-Czechosłowackim Ośrodku Badawczo-Rozwojowym w Martinie powstały prototypy nowej generacji ciągników ciężkich Ursus (od 100 KM do 165 KM), które jednak nigdy nie weszły do produkcji seryjnej. W 1990 roku podjęto produkcję zmodernizowanej rodziny ciągników ciężkich - M87 (934-1634).

Ważne wydarzenia i restrukturyzacja w latach 90.

14-15 grudnia 1981 roku w Zakładach odbył się strajk w związku z ogłoszeniem stanu wojennego. 24 października 1983 roku wyprodukowano milionowy ciągnik, który został przekazany Zakładowi dla Niewidomych w Laskach. W 1991 roku „Ursus” sprzedał 18 tysięcy ciągników.

1 lipca 1991 roku utworzono Zakłady Przemysłu Ciągnikowego Ursus (ZPC Ursus), w skład którego weszły jednostki byłego Zrzeszenia Przemysłu Ciągnikowego Ursus, Fabryka Metalurgiczna Ursus oraz Zakłady Metalurgiczne Lublin. W 1993 roku wprowadzono do produkcji ciągniki Ursus 5314 i 5312 o mocy 72 KM, wyprodukowano ich 11 tysięcy sztuk. Na targach Polagra ’93 wystawiono dwa ciągniki Ursus 4512, jeden przystosowany do zasilania gazem propan-butan (LPG), a drugi sprężonym gazem ziemnym (CNG). W grudniu 1993 roku ukazał się pierwszy numer dwutygodnika „Czas Ursusa”.

W 1994 roku na targach Polagra zaprezentowano Ursusa 1414 S o mocy 135 KM, wyprodukowanego we współpracy z austriackim Steyerem, który jednak nie wszedł do produkcji. W 1995 roku ciągnik Ursus 5314 otrzymał złoty medal na targach w Poznaniu. Na Słowacji firma Metis s.r.o. rozpoczęła montaż licencyjnych Ursusów. W 1997 roku wprowadzono do produkcji ciągniki Ursus 6014 i 6012 o mocy 82 KM; od 1994 roku wyprodukowano ich łącznie 18 tysięcy sztuk.

W 1998 roku, na bazie „Zrzeszenia Przemysłu Ciągnikowego Ursus”, powstały „Zakłady Przemysłu Ciągnikowego URSUS S.A.”. W wyniku restrukturyzacji w latach 1998-2003 powstały liczne spółki branżowe produkujące komponenty ciągnikowe, zlokalizowane w Warszawie, Żyrardowie, Gorzowie Wlkp., Chełmnie, Nisku, Sulęcinie, Włocławku, Lublinie i Poznaniu. Wdrożono do seryjnej produkcji m.in. 170-konny ciągnik Ursus 1734.

W 2001 roku w skład spółek Ursus wchodziły: ZPC „URSUS” S.A. (produkująca ciągniki rolnicze), Fabryka Metalurgiczna „URSUS” Sp. z o.o., Zakład Podwozi „URSUS” Sp. z o.o. (produkujący kompletne tylne mosty i skrzynie biegów), Zakład „URSUS - DIESEL” Sp. z o.o. (produkujący silniki wysokoprężne do ciągników, wózków widłowych, kombajnów zbożowych, koparko-ładowarek i kutrów rybackich), Zakład Oblachowania „URSUS” Sp. z o.o. oraz Narzędziownia „URSUS” Sp. z o.o. Powstała również „Fabryka Ciągników Ursus Sp. z o.o.”.

Nowa era i kontynuacja produkcji (od 2003)

W 2002 roku austriacka firma Steyr wyrażała chęć zakupu akcji zakładów Ursus. ZPC URSUS SA sprzedał Fabrykę Ciągników do PHZ BUMAR. Zadłużona spółka ZPC URSUS SA upadła w 2003 roku, a większość hal fabrycznych w Warszawie została wyprzedana i jest obecnie w rozbiórce. Produkcja została przeniesiona do nowszych hal fabrycznych po północnej stronie ulicy Posag Siedmiu Panien w Warszawie, w dzielnicy Ursus.

2 czerwca 2006 roku uczczono wyprodukowanie 1,5-milionowego ciągnika otwarciem Muzeum Historii Ursusa przez wicepremiera Andrzeja Leppera. W sierpniu 2006 roku część terenów zakładów Ursus (52 hektary) nabył fundusz inwestycyjny Challange Eighteen za 94 miliony złotych; przedwojenne hale produkcyjne zostały zburzone, ale w najbardziej charakterystycznych mają powstać lofty. W latach 2002-2007 grupa polskich podróżników podróżowała traktorem Ursus 6014 po bezdrożach Ameryki Południowej, przebywając ponad 20 tysięcy kilometrów.

Przejścia własnościowe i odrodzenie marki

W 2007 roku przedsiębiorstwo Bumar rozpoczęło rozmowy w sprawie sprzedaży 51% akcji Ursusa tureckiej firmie Uzel, z którą Ursus współpracował od 2005 roku. Podpisano trójstronną umowę, w której Uzel przejął udziały i wspólnie z Ursusem utworzył spółkę Ursus International Tractor Sp. z o.o. We wrześniu tego samego roku powstała spółka Ursus Tractor International. Jednak w 2008 roku współpraca z tureckim inwestorem została zerwana z powodu niewywiązania się firmy Uzel z warunków umowy inwestycyjnej. W latach 2008 i 2009 prowadzono rozmowy z Pol-Mot Warfama.

W 2010 roku Ursus wprowadził do sprzedaży nowe rodziny ciągników o oznaczeniach Piko, Mido oraz Forte i uruchomił nową stronę internetową.

26 kwietnia 2011 roku spółka POL-MOT Warfama SA podpisała ze spółką Bumar sp. z o.o. umowę o sprzedaży ciągników marki „URSUS”, znaków towarowych oraz 100% udziałów URSUS sp. z o.o. za łączną kwotę 15 421 036,00 zł netto. Warfama wydzierżawiła również zakład od Bumaru, tym samym Ursus stał się piątym oddziałem spółki. 12 lipca 2011 roku POL-MOT Warfama SA sprzedał 100% udziałów w spółce URSUS sp. z o.o. Instytutowi Prawa Upadłościowego i Naprawczego sp. z o.o. 22 lipca 2011 roku zmieniono nazwę spółki na LZM2 Sp. z o.o., która została rozwiązana 12 grudnia 2011 roku. W wyniku restrukturyzacji ZPC „Ursus” SA powstała montownia pod nazwą Fabryka Ciągników Ursus, będąca posiadaczem marki i kontynuująca produkcję. Upadek ZPC URSUS SA nie przerwał produkcji ciągników.

W lutym 2024 roku rozpoczęło się wyburzanie hal i innych obiektów na terenie dawnej fabryki w Warszawie, które nie zostały uznane za zabytki.

Produkcja ciągników Ursus w liczbach (wybrane lata)

Poniższa tabela przedstawia wybrane dane dotyczące liczby wyprodukowanych ciągników marki Ursus na przestrzeni lat, ukazując rozwój i zdolności produkcyjne przedsiębiorstwa.

tags: #ursus #ciagnik #ursus