Praca w rolnictwie znacząco różni się od zajęć wykonywanych w innych dziedzinach gospodarki. Charakteryzuje ją wysoka sezonowość, częste zmiany rodzaju wykonywanych czynności oraz praca w trudnym, zmiennym środowisku. Mimo że liczba wypadków w polskich gospodarstwach rolnych z roku na rok maleje, rolnictwo pozostaje jedną z najbardziej niebezpiecznych branż, w której wskaźnik urazowości jest prawie dwukrotnie wyższy niż w innych działach gospodarki.

Definicja wypadku przy pracy rolniczej

Zgodnie z ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników z 20 grudnia 1990 roku, za wypadek przy pracy rolniczej uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej:

• Na terenie gospodarstwa rolnego lub domowego.
• W drodze z mieszkania do gospodarstwa lub w drodze powrotnej.
• Podczas wykonywania zwykłych czynności rolniczych poza terenem gospodarstwa.

Aby zdarzenie zostało uznane za wypadek, muszą zaistnieć trzy przesłanki: nagłość, przyczyna zewnętrzna oraz związek z pracą rolniczą.

Główne przyczyny wypadków na gospodarstwie

Analizy KRUS wskazują, że wypadki nie są dziełem przypadku, lecz wynikiem skumulowanych nieprawidłowości w środowisku pracy. Do najczęstszych przyczyn należą:

• Upadki osób: Stanowią około 50% wszystkich zgłoszeń. Przyczynami są śliskie podłoża, nieporządek na podwórzu, pośpiech przy wchodzeniu na drabiny czy brak barierek przy otworach wrzutowych.
• Zwierzęta gospodarskie: Około 12% wypadków wynika z interakcji ze zwierzętami (uderzenia, przygniecenia, pogryzienia). Często spowodowane jest to reakcją zwierząt na hałas, ból lub strach.
• Maszyny i urządzenia: Pochwycenia i uderzenia przez części ruchome maszyn stanowią istotną grupę zagrożeń. Szczególnie niebezpieczna jest obsługa ciągników rolniczych, sprzęganie maszyn oraz naprawy bez zabezpieczeń.

Zagrożenia mechaniczne i obsługa maszyn

Ciągnik rolniczy jest podstawową jednostką napędową, ale również głównym źródłem zagrożeń mechanicznych i hałasu. Do tragicznych wypadków dochodzi prz

Bezpieczeństwo w Rolnictwie: Przyczyny i Zapobieganie Wypadkom z Udziałem Maszyn i Zwierząt

Praca w rolnictwie, choć kluczowa dla gospodarki, nadal wiąże się z wysokim ryzykiem wypadków. Różni się ona znacząco od prac wykonywanych w innych dziedzinach, charakteryzując się sezonowością oraz częstymi zmianami rodzaju wykonywanych czynności, co naraża rolnika na kilkanaście różnego rodzaju zagrożeń nawet w ciągu jednego dnia roboczego. Mimo postępów w zakresie bezpieczeństwa, wypadkowość w rolnictwie wciąż jest wysoka, pozostając niemal dwukrotnie większą niż w innych działach gospodarki.

Definicja Wypadku w Rolnictwie i Statystyki

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników z 20 grudnia 1990 roku jednoznacznie definiuje pojęcie wypadku w rolnictwie. Zgodnie z nią, za wypadek przy pracy rolniczej uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo pozostających w związku z wykonywaniem tych czynności:

• na terenie gospodarstwa rolnego, które ubezpieczony prowadzi lub w którym stale pracuje, albo na terenie gospodarstwa domowego bezpośrednio związanego z tym gospodarstwem rolnym, lub
• w drodze ubezpieczonego z mieszkania do gospodarstwa rolnego, albo w drodze powrotnej, lub
• podczas wykonywania poza terenem gospodarstwa rolnego zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej lub w związku z wykonywaniem tych czynności, lub
• w drodze do miejsca wykonywania czynności, o których mowa powyżej, albo w drodze powrotnej.

Wszystkie te przesłanki powinny zostać spełnione także wówczas, gdy wypadkowi ulegnie pomocnik rolnika. Skutkiem wypadku może być stały uszczerbek na zdrowiu, definiowany jako naruszenie sprawności organizmu, które powoduje upośledzenie jego czynności i nie rokuje poprawy.

Według danych KRUS, w 2022 roku zgłoszono w Polsce 11 649 wypadków w rolnictwie, co daje średnio 30 wypadków dziennie. W 2023 roku liczba ta spadła do 10 709 wypadków, co stanowi spadek o 8,1%. Mimo że liczba wypadków w polskich gospodarstwach rolnych z roku na rok maleje (od 1993 roku wskaźnik ten zmalał z 24,6 do 8,0 w 2023 roku), ciągle dochodzi tam do wielu zdarzeń. W I kwartale 2024 roku Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zanotowała 3 432 zdarzenia wypadkowe, z których 12 zakończyło się śmiercią poszkodowanego. W całym 2018 roku liczba wypadków zmniejszyła się o 15,8% w porównaniu do poprzedniego roku.

Główne Przyczyny Wypadków w Rolnictwie

Z analizy wypadków zgłoszonych do KRUS w ciągu ostatnich lat wynika, że wypadki nie są dziełem przypadku ani nie są nieuniknione. Najczęściej są one spowodowane skumulowaniem nieprawidłowości w środowisku pracy. Biuro Prewencji i Rehabilitacji KRUS od lat określa niemal te same powody, z których wynikają wypadki w gospodarstwach:

• nieuzasadnione postępowanie rolnika, tj. niewłaściwe posługiwanie się maszynami, urządzeniami i narzędziami;
• nieużywanie osłon w pracy i urządzeń zabezpieczających;
• czynniki organizacyjne (około 60% w 2010 roku).

Największe ryzyko zaistnienia wypadku występuje w gospodarstwach, w których produkcja ma profil mieszany, czyli roślinno-zwierzęcy. Zwykle częściej ulegają wypadkom mężczyźni - ich udział wynosi 70%.

Upadki Osób - Najczęstsze Zagrożenie

Prawie połowa zaistniałych wypadków w rolnictwie (50,2% w 2017 roku, ponad 50% wszystkich zgłoszeń) jest związana z upadkiem osób. Dochodzi do nich zarówno podczas wykonywania ciężkich prac polowych, jak i przy pozornie prostych czynnościach przeprowadzanych w obejściu czy budynkach gospodarskich. Szczególnie niebezpieczne są miejsca takie jak podwórze, obory, stodoły, magazyny oraz schody i drabiny wykorzystywane na co dzień. Częste przyczyny upadków to poślizgnięcie się na mokrym podłożu, pośpiech podczas wchodzenia na drabinę, nieodpowiednie obuwie, śliskie podłogi, brak mat antypoślizgowych, nieprzymocowane chodniki i dywany, wysokie stopnie, brak uchwytów i poręczy, słabe oświetlenie, czy niedostosowana wysokość mebli i urządzeń.

Konsekwencje Upadków

Upadki mogą prowadzić do poważnych konsekwencji:

• Złamania: około 5% upadków kończy się złamaniem, najczęściej szyjki kości udowej, kości promieniowej, żeber, kości nadgarstka, stawu skokowego lub kolanowego.
• Inne obrażenia ciała: około 10-20% upadków kończy się ciężkim obrażeniem tkanek miękkich, takim jak poważne urazy mózgu (wstrząśnienie mózgu), krwiaki wewnątrzczaszkowe, stłuczenia, pęknięcia kości, skręcenia w obrębie stawu.
• Zespół poupadkowy: spadek aktywności po doznanym upadku, strach i lęk przed kolejnym upadkiem, prowadzący do ograniczenia aktywności życiowej, zmniejszenia sprawności fizycznej i zwiększenia ryzyka kolejnego upadku. Dotyka 20-65% osób.
• Śmierć: następstwo nieszczęśliwego wypadku lub powikłań po upadku (np. zakrzepica żył głębokich, zapalenie płuc).

Wypadki Związane ze Zwierzętami Gospodarskimi

Hodowla i obsługa zwierząt inwentarskich sprzyja wypadkom, stanowiąc około 12% wszystkich zdarzeń zgłaszanych do KRUS. W czasie karmienia, dojenia czy wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych bardzo często dochodzi do niepożądanych zachowań zwierząt, efektem których są przygniecenia, uderzenia, pogryzienia, a nawet stratowania ludzi. Urzazy dotyczą głównie kończyn - stóp, podudzi, przedramienia i palców rąk. Są to najczęściej zranienia, złamania i zwichnięcia doznawane podczas poślizgnięcia, potknięcia i upadku.

Najczęstsze przyczyny wypadków z tej grupy to:

• reakcja zwierząt na nieznane bodźce i otoczenie (podejście do zwierząt bez uprzedzenia, hałas, ból, strach);
• hodowla zwierząt w zbyt ciasnych pomieszczeniach;
• narowistość i agresja zwierząt;
• niewłaściwy sposób obsługi powiązany z brakiem świadomości zagrożenia;
• infrastruktura nieprzystosowana do profilu produkcji oraz zbyt duże zagęszczenie zwierząt;
• wady konstrukcyjne budynków (niezabezpieczone otwory zrzutowe, studzienki i kanały gnojowe).

Wypadki spowodowane przez zwierzęta inwentarskie najczęściej miały miejsce podczas codziennej ich obsługi (karmienie, dojenie, przepędzanie, załadunek do środków transportu, sprzątanie pomieszczeń inwentarskich podczas obecności zwierząt).

Maszyny i Urządzenia Rolnicze - Specyficzne Ryzyka

Jednym z głównych zagrożeń w gospodarstwie są maszyny rolnicze, w tym kombajny i traktory, których obsługa wymaga odpowiednich umiejętności, ostrożności oraz regularnej konserwacji. Niestety, wiele wypadków związanych z maszynami wynika z pośpiechu, niedbalstwa lub niedostatecznego przeszkolenia. Duża część wypadków powstaje przy obsłudze podstawowej maszyny, jaką jest ciągnik rolniczy. Zdarzają się nawet wypadki śmiertelne, związane z przygnieceniem przez wywrócony ciągnik czy współpracującą z nim przyczepę lub inną maszynę. Liczne są wypadki, które powstają podczas sprzęgania maszyn i narzędzi z ciągnikiem.

Okres żniw jest szczególnie niebezpieczny, ponieważ następuje intensyfikacja prac polowych, którym towarzyszą różnorodne zagrożenia związane z obsługą maszyn żniwnych i urządzeń, a także środków transportu, często w złym stanie technicznym. Do tego dochodzi zmęczenie, stres i o wypadek nie trudno.

Inne Zagrożenia

• Zagrożenia elektryczne: mogą wynikać z wadliwej budowy urządzeń, pojawienia się napięcia na metalowych częściach, złego stanu izolacji, przeciążenia urządzeń, używania palnego oleju mineralnego w transformatorach, a także z lekkomyślności czy braku wiedzy.
• Zagrożenia chemiczne: stosowanie środków ochrony roślin, nawozów oraz innych chemikaliów wiąże się z ryzykiem zatrucia, poparzeń chemicznych czy długoterminowych problemów zdrowotnych.
• Pył rolniczy: powstaje w wyniku rozdrabniania, mieszania, przesypywania, przerzucania. Jego źródłem są prace uprawowe, zbiór płodów, omłoty, prace hodowlane, przechowywanie płodów rolnych, remonty sprzętu, pestycydy i nawozy mineralne. Może prowadzić do chorób układu oddechowego, takich jak przewlekłe zapalenie oskrzeli, astma oskrzelowa, alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych czy pylica krzemowa płuc.
• Hałas: podstawowym źródłem hałasu w środowisku rolnym jest ciągnik rolniczy. Hałas na stanowisku obsługi ciągnika i samojezdnej maszyny rolniczej charakteryzuje się dużą zmiennością, a jego poziom zależy od obrotów silnika i obciążenia. Badania wskazują na istotne zagrożenie zawodowego ubytku słuchu.
• Prace na wysokościach: są częstym elementem obowiązków, np. naprawy dachów, czyszczenie rynien, praca przy silosach.
• Warunki atmosferyczne: praca na świeżym powietrzu wiąże się z koniecznością pracy w różnych, często ekstremalnych warunkach pogodowych.

Zapobieganie Wypadkom w Rolnictwie

Większości wypadków przy pracy rolniczej można zapobiec, jeśli wcześniej zostaną podjęte odpowiednie działania prewencyjne. Poprawa bezpieczeństwa nie zawsze wiąże się z dużym nakładem finansowym. Bardzo często wystarczy świadomość zagrożeń oraz konsekwentne ich eliminowanie. Stopień zagrożenia wypadkowego w rolnictwie jest bardzo zróżnicowany, dlatego niezwykle ważne jest, aby każde stanowisko pracy w gospodarstwie było bezpieczne.

Działania Prewencyjne dla Zapobiegania Upadkom

Aby ograniczyć ryzyko upadków, warto podjąć następujące kroki:

• Usuń z otoczenia wszelkie zbędne przedmioty.
• Nie umieszczaj nowych przedmiotów na trasie stałego poruszania się.
• Usuń chodniki lub inne podkłady, zwłaszcza te z frędzlami, które mają tendencję do zwijania się i ślizgania.
• Zlikwiduj śliskość nawierzchni przejść komunikacyjnych poprzez usuwanie śniegu i posypywanie oblodzeń piaskiem, solą lub trocinami.
• Oprócz oświetlenia głównego, zadbaj o oświetlenie punktowe w zacienionych miejscach oraz oświetlenie nocne.
• Zlikwiduj progi między pomieszczeniami.
• Naprawiaj i oznakuj jaskrawym kolorem lub taśmami stopnie, progi, przejścia.
• Zamontuj barierki, pochwyty wzdłuż schodów, stromych zejść itp.
• Noś odpowiednie buty z szerokim i głębokim noskiem, zapewniające wygodę dla palców stóp, z właściwym rozmiarem, odpowiednią podeszwą z bieżnikiem, niskim, szerokim obcasem oraz z zapiętkiem, sznurowadłami, sprzączkami lub rzepami. Na ośnieżonych lub oblodzonych powierzchniach stosuj nakładki antypoślizgowe (tzw. raki).
• Noś okulary z filtrami, aby poprawić kontrast widzenia i uniknąć oślepienia.

Bezpieczeństwo przy Obsłudze Zwierząt

W celu uniknięcia wypadków podczas obsługi zwierząt inwentarskich:

• W budynkach inwentarskich powinien zawsze panować porządek, nie wolno zastawiać przejść i korytarzy.
• Wszystkie narzędzia powinny być przechowywane w jednym miejscu.
• Nie zostawiaj progów w drzwiach pomieszczeń inwentarskich, a jeśli już są, oznakuj je właściwie (taśma lub jaskrawa farba).
• Wszystkie uszkodzenia w podłożach budynków gospodarskich (dziury, wgłębienia) powinny być jak najszybciej naprawiane.
• Stanowiska dla zwierząt powinny być na tyle duże, aby móc swobodnie je obsługiwać.
• Zwierzęta gospodarskie (zwłaszcza buhaje) powinny w miarę możliwości obsługiwać te same osoby.
• Do prowadzenia krów powinno używać się linek i powrozów, które w razie szarpnięcia przez zwierzę nie spowodują okaleczenia rąk lub innych urazów.

Apeluje się o rozwagę, codzienne monitorowanie obór, stajni i chlewów pod kątem ewentualnych zagrożeń.

Bezpieczna Obsługa Maszyn i Urządzeń Rolniczych

Dla zapewnienia bezpieczeństwa podczas pracy z maszynami, takimi jak ciągniki i kombajny:

• Przed rozpoczęciem prac żniwnych należy sprawdzić stan zabezpieczeń maszyn i urządzeń, szczególnie czy wały przegubowo-teleskopowe, części napędu i ostre mechanizmy tnące mają odpowiednie osłony.
• Absolutnie nie można pozwalać, aby maszyny rolnicze obsługiwały osoby nieupoważnione, zwłaszcza dzieci.
• Rolnik przed nabyciem używanego sprzętu powinien zwrócić szczególną uwagę na to, czy dana maszyna posiada fabryczne osłony ruchomych części, czy nie dokonano samowolnych przeróbek konstrukcyjnych maszyny, oraz czy elementy dostępu do nich (schodki) są w dobrym stanie.
• Po naprawie maszyny należy zawsze ponownie zakładać osłony (np. wałka odbioru mocy), czy innych ruchomych części, pasków klinowych itp.
• Maszyny i urządzenia wykorzystywane w rolnictwie powinny posiadać deklarację zgodności CE.
• Pamiętaj o konieczności mycia, konserwacji i odpowiednim przygotowaniu sprzętu do użytkowania przed rozpoczęciem pracy.
• Wchodząc lub schodząc z maszyny, należy zawsze przytrzymywać się rękami poręczy oraz schodzić przodem do schodków i maszyny.

Zapobieganie Zagrożeniom Elektrycznym, Chemicznym, Pyłom i Hałasowi

• Urządzenia i instalacje elektryczne w budynkach i maszynach powinny być zabezpieczone odpowiednimi urządzeniami różnicowoprądowymi, przepięciowymi, a także odpowiednio chronione przed działaniem osób nieupoważnionych i kontaktem z wodą.
• W przypadku stosowania środków ochrony roślin i innych chemikaliów konieczne jest używanie dodatkowo środków ochrony indywidualnej (ochrona rąk i nóg - rękawice odporne na działanie cieczy, obuwie ochronne, sprzęt ochrony układu oddechowego, ochrona oczu i twarzy).
• Gdy techniczne sposoby zmniejszenia hałasu są trudne do zrealizowania, należy stosować indywidualne ochronniki słuchu.

Bezpieczeństwo Dzieci i Młodocianych w Rolnictwie

W gospodarstwach rolnych często pracują również dzieci, a ich bezpieczeństwo powinno być priorytetem. Dzieci są szczególnie narażone na wypadki ze względu na brak doświadczenia i naturalną ciekawość. Statystyki są nieubłagane, gdyż ponad 2/3 (71%) dzieci w wieku 11-13 lat przynajmniej raz jeździło ciągnikiem, wyprowadzało zwierzęta na pastwisko i przyprowadzało je do zagrody (69,6%) lub przenosiło zbyt ciężkie przedmioty (68,9%). Wypadki dzieci przy pracy w rolnictwie w większości (80%) powodują trwały uszczerbek na zdrowiu.

Aby uniknąć tych niebezpieczeństw, dzieci powinny zawsze znajdować się pod nadzorem dorosłych, a dostęp do maszyn i niebezpiecznych obszarów, takich jak silosy i zbiorniki wodne, powinien być odpowiednio zabezpieczony. Rodzice-rolnicy odgrywają tu ogromną rolę, gdyż to oni dają przykład dzieciom, które je naśladują, a nieformalne przyzwolenie na obsługę maszyn rolniczych przez dzieci jest ogromnym zagrożeniem.

Rolnicy angażują także do pracy młodocianych, często nie zważając na wykaz prac wzbronionych młodocianym, który dotyczy m.in.: prac związanych z nadmiernym wysiłkiem fizycznym i transportem ciężarów oraz wymuszoną pozycją ciała, prac w obciążającym mikroklimacie (gorącym, zimnym lub zmiennym), prac w hałasie (>80 dB) i drganiach, prac na wysokości (powyżej 3 m), prac w narażeniu na szkodliwe działanie pyłów, a także prac zagrażających prawidłowemu rozwojowi psychicznemu i urazogennych.

Edukacja, Świadomość i Zgłaszanie Wypadków

Świadomość zagrożeń na stanowisku pracy, znajomość zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej mają ogromny wpływ na bezwypadkową pracę. Warunki pracy, jakie stworzy sobie rolnik, będą miały wpływ na jego bezpieczeństwo.

Dlatego niezwykle istotne jest szkolenie rolników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy w gospodarstwie rolnym. Promocja bezpiecznej pracy i zdrowia ma duży wpływ na prewencję wypadkową. Znajomość zagrożeń w miejscu pracy, stosowanie bezpiecznych technik pracy, przerwy w pracy, dbałość o ogólny stan zdrowia powinny być promowane szczególnie przez inspektorów ds. prewencji wypadkowej KRUS, lekarzy w wiejskich ośrodkach zdrowia, nauczycieli w szkołach rolniczych i wiejskich, specjalistów z Ośrodków Doradztwa Rolniczego oraz przez media. Edukacja w zakresie BHP to podstawa bezpiecznej pracy, a pomagają w tym poradniki takie jak „Bezpieczeństwo i Higiena Pracy w Rolnictwie” oraz strony internetowe, np. www.bhpwrolnictwie.pl.

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego prowadzi kampanie, takie jak „Rola rolnika by upadku unikał”, mające na celu zmianę świadomości i postaw rolników. W ramach tych działań organizowane są szkolenia bhp, pogadanki prewencyjne w szkołach, konkursy oraz stoiska informacyjne. KRUS zachęca również do zapoznania się z filmami prezentującymi wzorcowe rozwiązania i przeprowadzenia oceny ryzyka w gospodarstwie w oparciu o listy kontrolne.

Rolnicy powinni także pamiętać o odpowiedniej kondycji fizycznej, regularnej gimnastyce w celu zachowania sprawności fizycznej. Absolutnie zabroniona jest praca pod wpływem alkoholu lub innych środków odurzających.

Zgłaszanie Wypadków

Bez zbędnej zwłoki należy zgłaszać wypadek przy pracy rolniczej. Powinien tego dokonać poszkodowany lub inna osoba niezwłocznie po zaistnieniu zdarzenia wypadkowego. Zgłoszenia można dokonać osobiście, telefonicznie, za pośrednictwem poczty, drogą elektroniczną, e-puapem oraz za pośrednictwem portalu e-krus.

tags: #wypadek #w #rolnictwie #ciagnik