Przyczyny i przebieg wywrotki jachtu na wodach śródlądowych

Wywrotka jachtu to niezwykle skomplikowana i niebezpieczna sytuacja, która, z uwagi na zmienne warunki pogodowe i zwykły pech, może zdarzyć się każdemu. Narażeni są na nią nie tylko amatorzy, ale także profesjonaliści, którzy na wodach spędzili większość swojego życia. Prawie każdy żeglarz przeżył kiedyś wywrotkę jachtu, zwaną popularnie grzybem. Stowarzyszenie Armatorów Jachtowych przyjęło ze smutkiem i współczuciem tragedię mazurską, gdzie wichura doprowadziła do wywrotki kilkudziesięciu jachtów. Prędkości wiatru przekraczające 100 km/h przekraczają możliwości każdego jachtu projektowanego według kategorii RCD D, C, a nawet B.

Stowarzyszenie Armatorów Jachtowych uważa, że całość moralnej odpowiedzialności za jacht i załogę ponosi kapitan i żaden przepis ani żadne okoliczności nie mogą go z tej odpowiedzialności zwolnić. To kapitan jest obowiązany zgromadzić odpowiednią wiedzę i potrafić ją wykorzystać tak, by zapewnić jachtowi i załodze jak największe bezpieczeństwo. Wiedza nie jest rzeczą zdobywaną jednorazowo - należy ją stale uzupełniać, uaktualniać, zapoznawać się z nowym sprzętem, sposobami żeglowania czy komunikacji.

Aspekty bezpieczeństwa na wodach śródlądowych

Niezależnie od wiedzy i doświadczenia kapitana oraz jakości jego jachtu, mogą zdarzyć się wypadki, na które człowiek nie ma wpływu i nie jest w stanie im zaradzić. Możliwości przewidywania pogody są ograniczone, dlatego nie ma gwarancji, że tragedii dałoby się uniknąć ani, że nie zdarzy się w przyszłości. Ryzyko jest elementem żeglarstwa, nierozdzielnie z nim związanym. Przy tysiącach i dziesiątkach tysięcy żeglujących jachtów nawet lokalne zdarzenie pogodowe może przynieść smutne efekty. Natomiast prawidłowe zachowanie, zastosowanie odpowiednich środków technicznych czy przezorność poparta wczesną informacją pozwala znacznie zminimalizować skutki takiego zdarzenia, w szczególności pozwala zabezpieczyć życie ludzkie.

Na bezpieczeństwo załogi w razie bezpośredniego zagrożenia pogodowego wpływają czynniki takie jak: konstrukcja i właściwości jachtu, zachowanie załogi przed, jak i po wywrotce, oraz użycie właściwych środków ratunkowych i ich dostępność. Należy zwrócić uwagę, że wywrotka, a nawet zatonięcie jachtu nie są w warunkach śródlądowych same w sobie śmiertelnym zagrożeniem dla załogi (w odróżnieniu od warunków morskich). Kluczowe jest podjęcie przy pierwszych objawach zagrożenia odpowiednich działań, jak np. założenie kamizelek lub wyjście z kabiny.

Edukacja i świadomość żeglarzy

Stowarzyszenie Armatorów Jachtowych ze smutkiem konstatuje, że wiedza żeglarzy na temat współczesnych wymogów stawianych jachtom, środkom ratunkowym oraz możliwościom ich użycia jest wyjątkowo niewielka. Wynika to po części z faktu, że większość żeglarzy ukończyła kursy kilkanaście lub kilkadziesiąt lat temu i od tego czasu nie uaktualniała wiedzy, jak również z ograniczonej przydatności kursów w obowiązującej formie.

Wymogi dotyczące jachtów

Wymogi stawiane jachtom obecnie produkowanym definiuje dyrektywa RCD, wprowadzając tzw. kategorie projektowe. Dyrektywa ma chronić interesy konsumentów przez obowiązek informowania ich o właściwościach jachtu. Niestety, ochrona ta jest zupełnie bezużyteczna w sytuacji, gdy większość konsumentów (kupujących lub czarterujących jachty) nie zna pojęć wprowadzanych przez dyrektywę i nie umie ich odnieść do własności nautycznych. Należy zatem zwiększać świadomość konsumentów, by umożliwiać podejmowanie rozsądnych decyzji.

Dopuszczone są do użytku jachty budowane bez zgodności z dyrektywą RCD, w szczególności budowane przed 2004 rokiem i na własny użytek. Nie ma większych obaw o użytkowników jachtów budowanych samodzielnie, można przyjąć, że są w tej dziedzinie fachowcami i podejmują świadome wybory. Jachty budowane przed 2004 rokiem powoli wycofywane będą z oferty firm czarterowych, przez co kontakt z nimi użytkowników najmniej doświadczonych będzie ograniczony.

Niezależnie od tego, wskazane byłoby, by Polski Związek Żeglarski, jako protestujący przeciw zniesieniu obowiązku przeglądów technicznych, opublikował w powszechnie dostępnej formie swoje wymogi techniczne tak, jak to czyni np. Polski Rejestr Statków. Umożliwi to zarówno dyskusję nad jakością tych wymogów, jak i uaktualnianie ich zgodnie z rozwojem nauki i kierunkami w budowie jachtów.

Wymogi dotyczące środków ratunkowych

Wymogi stawiane osobistym środkom asekuracyjnym i ratunkowym również definiują normy europejskie. Niestety, niewielki procent podręczników i jeszcze mniejszy odsetek instruktorów orientuje się w stosowaniu norm, podziale środków ratunkowych i właściwym ich użyciu. Przy okazji tworzy to mity, które pokutują potem latami.

Można na przykład zgodzić się z tym, że kamizelka o wyporności 50N nie jest środkiem ratunkowym. Z drugiej strony kamizelka 150N lub pas zgodny z SOLAS są niewygodne w użytkowaniu i w krytycznym momencie żeglarz prawie na pewno nie będzie miał ich założonych. Tymczasem kamizelka 50N pozwoliłaby mu utrzymać się na powierzchni do czasu przybycia pomocy. Jednak podkreślanie, iż nie jest środkiem ratunkowym powoduje, że i tej żeglarz nie używa. Również wiedza o hipotermii i zagrożeniach związanych z przebywaniem w wodzie, mimo, iż szeroko dostępna profesjonalistom, nie jest właściwie spopularyzowana wśród żeglarzy.

Stowarzyszenie Armatorów Jachtowych widzi potrzebę edukacji ciągłej i będzie podejmować działania, by dostarczać odpowiednią wiedzę żeglarzom. Równocześnie uważa, że należy natychmiast podjąć działania zmierzające do uaktualnienia wymogów dotyczących oficjalnych kursów i egzaminów, kładąc znacznie większy nacisk na bezpieczeństwo i zachowanie w sytuacji trudnej.

Znaczenie edukacji dobrowolnej i samokształcenia

Stowarzyszenie Armatorów Jachtowych uważa, że największą wartość ma edukacja dobrowolna. Wprawdzie wciąż patenty żeglarskie są obowiązkowe nawet dla stosunkowo małych jachtów, niemniej jednak nie zapewniają właściwego szkolenia. Obowiązkowy kurs często jest uważany za zło konieczne, żeglarze przy wyborze szkoły często zamiast jakością kształcenia kierują się "zdawalnością", która ma m.in. związek z zależnościami pomiędzy kierownictwem szkoły a okręgowymi związkami żeglarskimi i komisjami egzaminacyjnymi.

Wiele zastrzeżeń można mieć również do przygotowania instruktorów - są to często osoby bez własnej bogatej praktyki żeglarskiej, po uzyskaniu podstawowego patentu i ukończeniu kursu instruktorskiego. Osoba taka, nawet po wielu latach praktyki szkoleniowej, właściwie nie posiada praktyki żeglarskiej, nie zna aspektów związanych z normalnym żeglowaniem i sytuacji zdarzających się na wodzie, a co za tym idzie, nie jest w stanie przekazać doświadczeń własnych. Wskutek tego kursy na patenty żeglarskie nie spełniają pokładanych w nich nadziei.

W związku z tym należy rozwinąć formy samokształcenia. Przykłady inicjatyw oddolnych można już zauważyć, np. Stowarzyszenie Żeglarskie Samoster z Warszawy prowadzi regularne, cotygodniowe spotkania, podczas których żeglarze wymieniają się doświadczeniami, wiedzą praktyczną, a często i teoretyczną. Moralny obowiązek spoczywa również na żeglarzach, gdzie żeglarze bardziej doświadczeni powinni edukować mniej opływanych kolegów.

Analiza popularnych podręczników żeglarskich

Przeprowadzono analizę najpopularniejszych podręczników na patent żeglarza jachtowego w ich najnowszych wydaniach. Patent żeglarza jachtowego jest obowiązkowy do prowadzenia jachtów o długości powyżej 7,5 metra na wodach śródlądowych. Wcześniej, do 2007 roku, dotyczyło to jachtów o długości do 5 metrów, a w różnych dawniejszych latach - praktycznie wszystkich jachtów. Można przyjąć, że zdecydowana większość żeglarzy prowadzących jachty na wodach śródlądowych musi posiadać patent żeglarza jachtowego i go posiada.

Analiza uwzględniła najważniejsze tematy związane z bezpieczeństwem jachtu: techniczne aspekty decydujące o wywracalności jachtu i jego możliwości utrzymania się na wodzie, sposoby i środki osobistego zabezpieczenia załogi przed i po wywrotce, procedury i postępowanie.

„Żeglarz jachtowy” (A. Kolaszewski, P. Świdwiński, 2006)

• Stateczność i niezatapialność jachtu: Podstawowa teoria stateczności jest wyjaśniona, jednak brakuje odniesienia do rejonów żeglugi wg RCD oraz informacji o kategoriach projektowych RCD. Dyskusja o niezatapialności jest ograniczona (2 zdania, definicja niezatapialności bez przywołania normy). Występuje mylna informacja w dziale "wywrócenie się jachtu żaglowego" odnośnie niezatapialności jachtu.
• Meteorologia: Skala Beauforta z opisami jest nieadekwatna do warunków śródlądowych (np. "jachty refują nieco żagle" przy 6B, co w warunkach mazurskich oznacza już liczne wywrotki). Lokalizacja i przewidywanie szkwałów zajmuje 1/4 strony. Opis cumulonimbusa i zachowania jest na 1 stronie z rysunkiem. Brakuje praktycznych wskazówek co do pozyskania prognozy pogody na wodach śródlądowych.
• Środki ratunkowe: Rodzaje kamizelek są opisane pobieżnie, instrukcja zakładania dotyczy tylko pasa ratunkowego typu SOLAS (niestosowanego na śródlądziu). Brakuje informacji o obowiązujących normach środków ratunkowych i ich interpretacji. Lista sposobów alarmowania jest ukryta w dziale przepisów bez odpowiednich ilustracji, brakuje informacji o zabezpieczeniu telefonu przed kontaktem z wodą oraz o środkach pirotechnicznych i wizualnych.
• Zapobieganie wywrotce jachtu kabinowego, postępowanie w razie wywrotki: Brak opisu działań prewencyjnych w warunkach zagrażających wywrotką. Postępowanie po wywrotce zawiera mylne informacje, nieadekwatne do najpowszechniej spotykanych kabinowych jachtów mieczowo-balastowych (np. skupienie się na złożeniu masztu). Brak konkretów dotyczących postępowania w razie braku szans nadejścia pomocy. Informacje o hipotermii są dostępne (tabela przeżycia i niezbędne informacje).

„Vademecum żeglarza i sternika jachtowego” (F. Haber, 2004)

• Stateczność i niezatapialność jachtu: Podstawowa teoria stateczności jest wyjaśniona, jednak brakuje odniesienia do rejonów żeglugi wg RCD oraz informacji o kategoriach projektowych RCD. Brakuje dyskusji o niezatapialności.
• Meteorologia: Brakuje informacji o lokalizacji i przewidywaniu szkwałów. Opis chmury cumulonimbus jest przedstawiony bez informacji o następujących zjawiskach. Brakuje praktycznych wskazówek co do pozyskania prognozy pogody na wodach śródlądowych.
• Środki ratunkowe: Zaleca się wyposażenie jachtu w dmuchane materace. Rodzaje kamizelek są przywołane z krótką dyskusją. Obowiązujące normy środków ratunkowych i ich interpretacja są obecne. Środki wzywania pomocy są w zakresie podstawowym.
• Zapobieganie wywrotce jachtu kabinowego, postępowanie w razie wywrotki: Opis działań prewencyjnych w warunkach zagrażających wywrotką jest nieadekwatny i wyjątkowo zdawkowy. Postępowanie po wywrotce dotyczy jedynie wywrotki jachtu mieczowego. Niezbędne informacje o hipotermii są dostępne, brakuje jednak tabeli przeżycia.

„Vademecum żeglarza jachtowego” (J. Jałoszyński, 2007)

• Stateczność i niezatapialność jachtu: Podstawowa teoria stateczności jest wyjaśniona, jednak brakuje odniesienia pojęcia stateczności do rejonów żeglugi wg RCD oraz informacji o kategoriach projektowych RCD. Brakuje dyskusji o niezatapialności.
• Meteorologia: Brakuje informacji o lokalizacji i przewidywaniu szkwałów oraz opisu cumulonimbusa z zachowaniem.

Przyczyny wywrotki jachtu na wodach śródlądowych

Wywrotka jachtu mieczowego nie jest czymś niezwykłym. Jeśli nie mamy doświadczenia lub zapomnimy o podstawowych zasadach bezpieczeństwa, może do niej dojść nawet przy całkiem niewinnej pogodzie. Główne przyczyny to:

• Nagłe i silne wiatry (szkwały): Prędkości wiatru przekraczające 100 km/h mogą wywrócić nawet jachty projektowane w wyższych kategoriach. Możliwości przewidywania pogody są ograniczone.
• Błędy w technice żeglowania: Unikanie niepotrzebnych i zbyt dynamicznych manewrów, które mogą zdestabilizować jacht, jest kluczowe. Stała i bieżąca kontrola prędkości jest ważna, ponieważ jej utrata jest często związana z upośledzeniem działania jachtu i brakiem możliwości realizacji różnych manewrów.
• Niedostateczne refowanie żagli: Wczesne refowanie żagli to nie wstyd, a kluczowy element zapobiegania wywrotce w przypadku silniejszego wiatru.
• Niewystarczająca wiedza i doświadczenie kapitana oraz załogi: Kapitan ponosi pełną odpowiedzialność za jacht i załogę, a jego wiedza musi być stale uzupełniana. Niska świadomość żeglarzy dotycząca wymogów dla jachtów i środków ratunkowych również przyczynia się do wypadków.
• Zły stan techniczny jachtu: Kapitan odpowiada za stan techniczny jachtu. Konieczne jest sprawdzanie steru, zawleczek, ściągaczy, olinowania stałego i ruchomego, instalacji gazowej, elektrycznej oraz zaworów wody i paliwa.

Jak zapobiegać wywrotce jachtu?

Aby uniknąć wywrotki jachtu, kluczowe jest utrzymanie dobrej orientacji w warunkach pogodowych i odpowiednie zarządzanie żaglami. Należy zawsze przewidywać pogodę, korzystając z dostępnych stron internetowych (np. Sky Radar, Windy) oraz ostrzeżeń nawigacyjnych. Będąc na wodzie, zawsze należy obserwować warunki atmosferyczne - patrzeć w niebo na zmieniające się chmury oraz na wodę, czy nie nadchodzą szkwały.

Jednym ze sposobów na bezpieczniejszą żeglugę przy większym wietrze jest refowanie żagli. Warto również dbać o stałą i bieżącą kontrolę prędkości oraz unikać niepotrzebnych i zbyt dynamicznych manewrów, które mogą zdestabilizować jacht i zwiększyć ryzyko wywrotki.

Przed każdym rejsem należy sprawdzić stan techniczny jachtu. Kapitan musi krok po kroku kontrolować stan steru, każdej zawleczki, ściągaczy oraz całego olinowania stałego i ruchomego. Ważne jest także dokładne sprawdzenie instalacji gazowej, elektrycznej oraz zaworów wody i paliwa.

Postępowanie w przypadku wywrotki jachtu

W przypadku wywrotki jachtu najistotniejsze decyzje dotyczące pozostania na jachcie czy jego ewakuacji zależą od aktualnych warunków i szans na szybką pomoc. Po wywrotce jachtu pierwszym krokiem jest sprawdzenie stanu załogi i założenie akcesoriów ratunkowych, jeśli nie zostały założone wcześniej.

Kroki natychmiastowe po wywrotce

1. Sprawdź stan załogi: Upewnij się, że wszyscy członkowie załogi są bezpieczni i nie odnieśli poważnych obrażeń. Należy policzyć osoby wokół łodzi i sprawdzić, czy nikt z załogi nie zaginął. W razie potrzeby należy zorganizować akcję ratunkową.
2. Zorganizuj ratunek: Jeżeli nie zostały założone wcześniej, należy niezwłocznie zaopatrzyć załogę w kamizelki ratunkowe lub inne dostępne środki asekuracyjne.
3. Wezwij pomoc: W przypadku poważnego zdarzenia, takiego jak wywrotka jachtu, niezbędne jest wezwanie pomocy. Może to być dokonane poprzez radiostację VHF, telefon komórkowy, EPIRB (Emergency Position-Indicating Radio Beacon) lub inne dostępne środki komunikacji. Brakuje informacji o zabezpieczeniu telefonu przed kontaktem z wodą oraz o środkach pirotechnicznych i wizualnych w podręcznikach. Należy głośno wołać o pomoc.
4. Przygotuj jacht do postawienia: Zaczynamy od włożenia koła ratunkowego (bądź zapasowej kamizelki ratunkowej) pod top masztu - zapobiegnie to odwróceniu się jachtu do góry dnem. Następnie zrzucamy żagle i jeśli jest to możliwe, to składamy maszt. Warto ustawić żaglówkę dziobem do fali, aby była mniej zalewana, w tym celu poleca się rzucić kotwicę z dziobu.
5. Próba postawienia jachtu: Jeśli jacht leży na boku, należy spróbować zrzucić żagle. Następnie wyznaczyć kogoś do stanięcia na mieczu, a w razie potrzeby pomóc mu, ciągnąc za liny przerzucone przez burtę. Jeśli jacht stanie z powrotem, jedna z osób powinna wejść do środka i zacząć wybierać wodę, a następnie sklarować jacht. Bardzo często samodzielne postawienie jachtu kończy się niepowodzeniem, ale zawsze warto spróbować.

Decyzja o pozostaniu na jachcie lub ewakuacji

Decyzja o pozostaniu przy jachcie czy ewakuacji powinna być podjęta po ocenie sytuacji, warunków pogodowych i dostępnych zasobów. To istotny aspekt w kwestii bezpieczeństwa wszystkich ludzi, lecz zarazem także jedna z trudniejszych decyzji do podjęcia już na wodzie.

• Pozostanie na jachcie: Zdecyduj się na pozostanie na jachcie, jeżeli ten nie tonie i może służyć jako tratwa ratunkowa. W tej sytuacji jacht jest bardziej widoczny dla służb ratunkowych, a szanse na szybką pomoc znacznie wzrosną. Należy podjąć działania mające na celu zwiększenie widoczności jachtu i ochronę załogi przed wychłodzeniem. Nie wolno odpływać od przewróconego jachtu. Jeśli pomoc nadejdzie z opóźnieniem, najlepszym rozwiązaniem jest dryfowanie razem z jachtem, zakładając jak najwięcej warstw ubrań i unikając zbędnych ruchów, aby nie tracić energii i nie wychładzać się.
• Ewakuacja: Ewakuacja jest konieczna, gdy wywrócony jacht tonie lub gdy dotarcie pomocy na miejsce zajmie dużo czasu. W takim przypadku należy oddalić się od tonącego jachtu, unikając zagrożenia zassaniem, wykorzystując wszelkie możliwe środki ratunkowe. Jeśli warunki na morzu i odległość od lądu na to pozwalają, warto rozważyć ewakuację do najbliższego brzegu, zachowując jednak rozwagę. Ważne jest, aby unikać płynięcia pod wiatr i fale, gdyż warunki te mogą zwiększyć ryzyko komplikacji, na czele ze zbyt dużym zużyciem energii. Należy pamiętać, że wywrócony jacht, który tonie stwarza bezpośrednie zagrożenie życia.

Pierwsza pomoc i hipotermia

Wiedza o hipotermii i zagrożeniach związanych z przebywaniem w wodzie, mimo iż szeroko dostępna profesjonalistom, nie jest właściwie spopularyzowana wśród żeglarzy. Hipotermia to stan organizmu, w którym temperatura ciała jest niższa od minimum normy fizjologicznej 36°C, spowodowana zbyt szybkim wychładzaniem się organizmu w stosunku do jego zdolności wytwarzania ciepła. Przyczyną hipotermii może być długotrwałe oddziaływanie niskiej temperatury otoczenia (powietrza, wody) na organizm.

W przypadku hipotermii należy:

• Głośno wołać o pomoc.
• Sprawdzić oddech poszkodowanego przez co najmniej 1 minutę.
• Jeśli poszkodowany oddycha i jest w pełni przytomny, należy przenieść go w ciepłe miejsce, zmienić mokre ubrania na ciepłe i suche, podać ciepłą herbatę lub inne osłodzone płyny, zachęcić do ćwiczeń w celu poprawy krążenia i ciepłoty ciała.
• Gdy kontakt z poszkodowanym jest utrudniony, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe. Ostrożnie zacząć ogrzewać poszkodowanego zewnętrznie i przykryć go szczelnie. Unikać zbędnych ruchów, by bardziej nie wychładzać poszkodowanego.
• Gdy rozpozna się u poszkodowanego brak oddechu, natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe i rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO). Bez prowadzenia RKO szanse przeżycia spadają o 7 - 10%.

Zawsze należy pamiętać o własnym bezpieczeństwie. Przed udzieleniem pomocy zawsze należy zatrzymać się i rozejrzeć, czy nie zagraża żadne niebezpieczeństwo. Jeśli dostępne są rękawiczki jednorazowe i maseczka do wentylacji, należy je wykorzystać do ochrony osobistej. Służby ratownicze przejmują bezwzględnie dowodzenie akcją ratowniczą. Załoga jachtu, w tym także skipper, są zobowiązani do wykonywania poleceń ratowników.

tags: #wywrotka #jachtu #w #rowach