Zasady bezpieczeństwa na spływie są bardzo ważnym, a właściwie najważniejszym elementem planowania spływu. Zasady te powinny być priorytetem, który należy uwzględnić we wszystkich planowanych aspektach spływu. Każdy etap spływu warto rozpocząć od przypomnienia podstawowych zasad bezpieczeństwa. Zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie z tego żartował, ale pamiętaj - w każdej grupie są „pierwsi raz”, którym te informacje się przydadzą i nie zawsze będą mieli odwagę przyznać się do tego, że czegoś nie wiedzą.
Pływanie w kajaku pod wpływem alkoholu jest kategorycznie zabronione! Alkohol wydłuża czas reakcji, powoduje lekceważenie przeszkód i brawurę, co na wodzie jest szczególnie niebezpieczne. Picie alkoholu przyspiesza też utratę ciepła z organizmu i mocno odwadnia, szczególnie na słońcu. Zgodnie z przepisami, prowadzenie sprzętu wodnego, w tym kajaków, pod wpływem alkoholu (powyżej 0,2 promila) jest karalne.
Bezpieczeństwo na spływie kajakowym to przede wszystkim odpowiednie przygotowanie. Musisz zabezpieczyć się przed słońcem, deszczem i chłodną wodą. Koszulka z oddychającego, szybkoschnącego materiału, buty do wody i nakrycie głowy to absolutne minimum. Pomyśl też o tym, co nie potrafi samo pływać. Telefon, dokumenty, ubrania na zmianę i jedzenie koniecznie wrzuć do wodoszczelnego worka lub zamykanego pojemnika.
Planowanie i przygotowanie do spływu
Wybór trasy i sprawdzenie warunków
Przed rozpoczęciem spływu kajakowego kluczowe jest sprawdzenie prognozy pogody dla danego obszaru, aby zapewnić bezpieczeństwo uczestnikom. Ignorowanie ostrzeżeń meteorologicznych dotyczących silnego wiatru i burz może stanowić zagrożenie dla zdrowia lub życia uczestników spływu. Zawsze sprawdzaj warunki pogodowe danego dnia i dostosuj do nich ubranie. Najlepiej ubrać się w wygodną, niekrępującą ruchów odzież i przygotować się na każdą okoliczność. Jeśli zapowiadana jest zmiana pogody, wybierz krótszą trasę, by zdążyć bezpiecznie dopłynąć do bazy.
Do sprawdzenia trasy spływu możesz użyć podglądu satelitarnego. Obejrzyj, jak kształtuje się koryto rzeki i jak rozmieszczone są polanki. Na mapie satelitarnej widać też przenoski (miejsca, gdzie trzeba wysiąść na ląd i przenieść kajaki). Im więcej wiesz o danej rzece, tym lepiej. Upewnij się też, że trasa - a zwłaszcza liczba przenosek - jest odpowiednia do Twoich możliwości. Warto zdobyć informacje na temat odcinków rzeki, które zamierzamy przepłynąć. Dobrze jest przed spływem zaopatrzyć się w przewodnik lub mapę, ewentualnie poszukać w internecie lub zapytać w wypożyczalni kajaków. Nigdy nie lekceważ informacji na temat przenosek, młynów, jazów i innych budowli wodnych - są to często miejsca trudne, niebezpieczne lub wręcz niespływalne. Brawura w tych miejscach może skończyć się wypadkiem, utratą zdrowia, a nawet życia!
Spływ należy rozpocząć o takiej porze, aby zakończyć co najmniej godzinę przed zmierzchem. Po zmroku nie zauważysz przeszkód na rzece - kamieni, konarów drzew, tam i progów wodnych.
Odpowiedni ekwipunek
Niezbędny ekwipunek do spływu kajakowego to coś więcej niż tylko kajak i wiosło. Przyda Ci się specjalne obuwie sportowe do wody (nie mogą to być kalosze - pociągną Cię na dno w razie wywrotki), cienki polar, kurtka lub peleryna przeciwdeszczowa oraz komplet zapasowej odzieży. Pamiętaj o butach do wody. Jeśli nie masz takich, mogą to być sandały, trampki lub dowolne lekkie obuwie, które nie będzie Ci szkoda zamoczyć. Skaleczenie stopy jest bardzo bolesne, utrudnia chodzenie i źle się goi w warunkach spływowych. Uchronisz się przed nim, zakładając sandały, obuwie do sportów wodnych lub nawet stare trampki, których nie żal Ci zamoczyć. Na spływ kajakowy należy również zabrać krem z odpowiednim filtrem UV i okulary przeciwsłoneczne. Płynięcie kajakiem cały dzień w stroju kąpielowym czy slipach na pewno zakończy się dotkliwym poparzeniem. Podczas najsilniejszej operacji słonecznej (między godziną 11 a 14) warto założyć podkoszulek lub cienką koszulę z dłuższymi rękawami.
Warto też mieć przy sobie kilka metrów linki. Dzięki niej można przytroczyć ekwipunek do kajaka, a w przypadku jego wywrócenia, pozostanie on przymocowany do jednostki pływającej. Po drugie, taka linka może być przydatna do wyciągania kajaka lub jego cumowania. Warto spakować scyzoryk i latarkę. Planując dłuższy spływ lub spływając trudną rzeką, warto zabrać zapasowe wiosło.
Apteczka ratunkowa przyda się na każdym spływie. Powinna być szczelnie zapakowana, aby nie ulec zamoczeniu. Na każdym spływie kajakowym powinna być apteczka pierwszej pomocy. Płynie ona zazwyczaj w ostatnim kajaku.
Szkolenie i doświadczenie członków grupy
Przed ruszeniem w trasę postaraj się dowiedzieć więcej o kajaku, którym będziesz płynął - jego parametrach, możliwościach, słabych stronach. Zapytaj obsługę wypożyczalni o potencjalnie trudne sytuacje i o to, jak sobie z nimi poradzić. Poproś też o instruktaż dotyczący wsiadania i wysiadania z kajaka, technik wiosłowania, sposobów omijania przeszkód na trasie.
Jeśli to możliwe, pojedyncza para kajakarzy powinna składać się z osoby bardziej doświadczonej i osoby początkującej. Tę zasadę trudno spełnić, jeśli wszyscy uczestnicy spływu biorą w nim udział po raz pierwszy. Najczęściej jednak w grupie jest kilka osób, które miały kontakt ze sportami wodnymi. Osoby te nauczą się szybciej wiosłować, dlatego warto dobrać je w pary z nowicjuszami. Skład osobowy poszczególnych obsad warto ustalić już na etapie planowania spływu, szczególnie jeśli w spływie mają wziąć udział dzieci, a samą trasę dobrać do możliwości i umiejętności uczestników. Warto pamiętać, że na spływy powinna wybierać się zawsze grupa osób. Nie jest trudno opanować podstawowe umiejętności, jak chodzi o pływanie kajakiem i warto poprosić o pomoc lub podpatrzyć bardziej doświadczonych kajakarzy. Doskonaląc swoje umiejętności, unikniemy przykrych niespodzianek. Dla osób początkujących powinniśmy wybrać krótki odcinek łatwej, nizinnej rzeki. W przeciwnym razie uczestnicy spływu będą zbyt zmęczeni długim wiosłowaniem, by cieszyć się otaczającą przyrodą.
W kajaku z przodu zazwyczaj siedzi osoba początkująca, lżejsza i mająca mniej sił. Wybierając spływ kajakowy jako sposób spędzenia urlopu czy choćby weekendu, powinniśmy pamiętać, że o ile kajakarstwo nizinne nie jest sportem ekstremalnym, to przynajmniej jedna osoba z naszej ekipy powinna posiadać elementarną wiedzę na temat pływania kajakiem. Wystarczy, jeśli jedna osoba z grupy posiada doświadczenie w tej materii i przed rozpoczęciem spływu przeszkoli resztę uczestników. Jeśli jednak nigdy nie pływaliśmy kajakiem i nikt z uczestników naszego wyjazdu nie ma wiedzy na ten temat, nie płyńmy sami.
Zasady bezpieczeństwa na wodzie
Kamizelka asekuracyjna - obowiązek, nie wybór
Przed wypłynięciem Ty i każdy inny uczestnik spływu otrzymacie od firmy wypożyczającej kajaki kamizelki asekuracyjne. Musisz nosić kamizelkę cały czas na sobie. Choć krępuje ona ruchy czy nie pasuje do innych elementów garderoby, może uratować życie komuś, kto nie potrafi pływać. Może też pomóc doskonałemu pływakowi, gdy będzie niósł pomoc innej osobie czy doświadczonemu kajakarzowi, który nagle zasłabnie i wpadnie do wody. Kamizelki obowiązkowo noszą dzieci i osoby, które czują się niepewnie, bo nie znają danej rzeki lub nie potrafią dobrze pływać.
Nie pytaj: „Czy muszę?”, tylko po prostu ją włóż. Kamizelka asekuracyjna to nie gadżet ani część stylizacji, tylko coś, co może Ci uratować życie. Skoro już ją masz, włóż ją porządnie. Dopasuj do sylwetki i zapnij wszystkie paski i klamry. Nie powinna być ani zbyt luźna, ani tak ciasna, by trudno Ci się oddychało. Nie zdejmuj jej też z powodu upału, bo woda bywa chłodna i zaskakująco zdradliwa. Kamizelka to najważniejszy element wyposażenia, który musisz nosić na sobie przez cały czas trwania spływu, bez względu na to, czy umiesz pływać, czy nie. W każdej sytuacji daje Ci spokój i pewność, że na wodzie możesz się czuć bezpiecznie. Upewnij się, że kamizelka jest sprawdzona i ma potrzebne atesty.
Istnieją dwa typy kamizelek asekuracyjnych: kamizelki ratunkowe z sztywnym kołnierzem dla młodszych, niepływających dzieci oraz pomocnicze środki wypornościowe dla starszych, pewnych siebie pływaków. Nieprawidłowe zapięcie kamizelki asekuracyjnej może zmniejszyć jej skuteczność do minimum. Dzieci powinny zawsze mieć na sobie kamizelkę ratunkową na wodzie, która jest odpowiednio zabezpieczona, aby nie przesuwała się na ciele dziecka.
Zachowanie w kajaku i na wodzie
Do kajaka wsiadaj, gdy jest on cały na wodzie i nie bój się zamoczyć stóp. I tak będą mokre. Na głębokim brzegu wsiadaj z wzajemną asekuracją. Bardzo dużo wywrotek jest „na dżentelmena” lub na „świętą krowę”, gdy Pan za wszelką cenę nie dopuszcza, by Pani zamoczyła paznokcie i spycha ją z burty brzegu w kajaku na wodę. Gdy spychana osoba przekracza granicę brzegu, kajak zmienia środek ciężkości, obraca się i Pani ląduje głową w dół do wody pół metra od brzegu. Ostrożnie z wygłupami w kajaku!
Zachowaj odległość między kajakami: minimum 10 metrów. Pozwoli Ci to na bezpieczniejsze pokonywanie przeszkód, np. powalonych drzew. Rzeka płynie z określoną prędkością, pchając kajak, a w miejscach, w których następuje zwężenie jej nurtu, łatwo może dojść do kolizji z innymi kajakarzami i w efekcie - do wywrotki. Dlatego należy zachowywać bezpieczną odległość od innych spływowiczów i uważnie obserwować nurt rzeki przed sobą.
Kiedy już znajdziesz się w kajaku, zachowuj się ostrożnie i rozsądnie. Uważaj podczas wsiadania i wysiadania z kajaka, bo podczas tych czynności zdarza się najwięcej wywrotek. Kiedy wsiadasz lub wysiadasz, ustaw kajak dziobem pod prąd rzeki. Kiedy jesteś w kajaku, siedź w kokpicie, nie kucaj ani nie stój na wyprostowanych nogach. Nie skacz z kajaka do wody. Nie siadaj na burcie kajaka, nie kołysz się na boki ani nie odpychaj wiosłami innych kajaków. Możesz przez to uszkodzić sprzęt lub narazić się na wywrotkę.
Podczas pokonywania przeszkód, zakrętów, kładek, możesz pomagać sobie wiosłem lub rękami, odpychając się od drzew, gałęzi lub brzegów rzeki. Pod kładkami przepływaj w miejscu, gdzie odległość między powierzchnią wody a spodem kładki jest największa. Jeśli kładka (lub inna przeszkoda znajdująca się nad wodą) znajduje się nisko, połóż się w kajaku, wiosła ułóż wzdłuż niego i pomagaj sobie rękami. Przy podpływaniu do przeszkód, w przypadku mało doświadczonych załóg, najlepiej stosować zasadę, że wiosłuje i steruje tylko osoba siedząca z tyłu.
Zachowaj szczególną ostrożność przy podpływaniu do poprzecznych przeszkód - na przykład pni drzew leżących w poprzek nurtu rzeki. Nie dopuść, aby prąd docisnął Cię do takiej przeszkody. Nie przepływaj kajakiem przez niebezpieczne miejsca - takie jak w połowie zatopione kłody, widoczne wiry, stopnie i progi wodne, śluzy i jazy. Aby je ominąć, wysiądź na brzeg i przenieś kajak lądem na drugą stronę przeszkody.
W przypadku fali i płynięcia pod wiatr na jeziorze ustawiaj kajak dziobem pod falę; jeśli trzeba, płyń na przemian po skosie do obranego kierunku. Kiedy płyniesz przez jezioro, trzymaj się blisko brzegu i włóż więcej wysiłku w wiosłowanie, aby wiatr i nurt wody nie zepchnął Cię na sam środek jeziora. Kiedy płyniesz po rzece, obserwuj powierzchnię wody przed kajakiem.
W przypadku zatoru na wodzie, nie pchaj się, zatrzymaj się i poczekaj na swoją kolej i nie powoduj niepotrzebnie zagrożenia. Pozwól poprzednikom bezpiecznie pokonać zator. Przed przeszkodą powinna znajdować się tylko jedna osada. Gdyby na rzece wystąpił zator, dopłyń do brzegu, zatrzymaj się i czekaj, aż załoga kajaka, który spowodował zator, pokona problem. Możesz też wycofać się, wiosłując do tyłu. Gdybyś popłynął do przodu i próbował ominąć zator, będziesz raczej przeszkadzał niż pomagał.
W razie wywrotki nie panikuj. Sprawdź, gdzie jest Twój towarzysz z kajaka, czy nie potrzebuje pomocy, trzymaj się kajaka, dopłyń do brzegu, pozbieraj rzeczy. Ważne - pilnuj wiosła! Jeśli je stracisz, nie dasz rady popłynąć dalej. Jeśli możesz stanąć na dnie, postaraj się przytrzymać kajak, by nurt go nie zabrał i by nie poszedł pod wodę - gdy nurt go dociśnie do dna lub przeszkody, dobrze się spocisz (i to nie sam), nim go wyciągniesz. W razie wywrotki kajaka należy postąpić podobnie.
Dbaj o wypożyczony sprzęt kajakarski, pilnuj swojego wiosła i kamizelki. Podczas korzystania z kajaka staraj się unikać uderzeń o drzewa czy inne przeszkody, które mogą go uszkodzić. Po zakończeniu dziennego odcinka i całego spływu usuń z kajaka będącego jeszcze w wodzie zabrudzenia - błoto, piasek, liście, śmieci. Jeżeli kajak jest brudny, oczyść go. Wyciągając kajak na brzeg, ustaw go tak, aby nie przeszkadzał innym - najlepiej w odpowiedniej odległości od brzegu, prostopadle do niego. Pamiętaj, że dbanie o kajak to nie tylko kwestia szacunku do własności innych, ale również Twoje bezpieczeństwo.
Kajak jest małą łódką. Ma większą zwrotność niż inne jednostki pływające, dlatego kierujący nim ma obowiązek ustępowania pierwszeństwa np. łodziom czy motorówkom.
Obserwacja pogody i reakcja na zagrożenia
Obserwuj pogodę (zwłaszcza niebo). Jeśli zauważysz zbliżającą się burzę - kieruj się do brzegu i szukaj schronienia. Nie łudź się, że spokojnie przeczekasz ulewę, bo kajak to nie schron, a błyskawica nad wodą to nie żarty. Druga sprawa to sama rzeka. Sprawdź, czy nie przybrała po ostatnich deszczach, czy nie ma zbyt silnego nurtu.
Bezpieczeństwo grupowe i ratownictwo
Organizacja grupy i komunikacja
W dużej grupie ustal sygnały (gwizdkiem - sprawdza się przy dużych grupach, gdzie trudno zapanować nad wszystkimi głosem) np. 1 sygnał - Uwaga!, 2 sygnały - wodować kajaki, wiele sygnałów po sobie - potrzebny ratownik! Przy tylko 10 kajakach, średniej odległości 10m i kilku zakrętach nie ma szansy dotrzeć głosem do pierwszego i ostatniego kajaka, będąc nawet w środku grupy.
W grupie spływowiczów potrzebny jest kierownik spływu. W krytycznych sytuacjach to on będzie podejmował decyzje, a grupa będzie musiała mu się podporządkować. Podczas spływu kierownik płynie zawsze jako pierwszy (innym osadom nie wolno go wyprzedzać). Za kierownikiem podążają najmniej doświadczone osady, a szyk zamykają osoby bardziej doświadczone. Należy też ustalić, która z osad będzie zawsze płynąć jako ostatnia. Inni uczestnicy spływu muszą pilnować, aby nie pozostawać za nią w tyle. Ostatnia osada powinna też mieć ze sobą apteczkę, co pozwala na sprawne udzielenie pomocy w razie potrzeby.
Co jakiś czas wyznacz dla grupy punkty kontrolne/krótkiego postoju, gdzie wszyscy mają się zatrzymać. Zabezpieczy to przed rozciągnięciem się grupy na szlaku, zapewni kontrolę nad tym, czy wszyscy płyną, pozwoli dopłynąć najsłabszym i maruderom.
Zwracaj uwagę na inne osoby korzystające z rzeki - uczestników Twojego spływu, innych spływających, a także osoby kąpiące się czy wędkarzy. Zawsze pomagaj osobom, które mają kłopoty.
Przed spływem poznaj poziom umiejętności oraz doświadczenie członków grupy. Gdy kajakarz znajduje się w wodzie i nie jest w stanie ponownie wejść do łódki, można udzielić mu pomocy, podpływając do niego albo zabierając go na pokład i transportując na brzeg. Jest to jednak technika czasochłonna i może okazać się niebezpieczna dla ratującego. Osoby, które wpadły w panikę, mogą spowodować zagrożenie, np. chwytając za burtę lub wdrapując się na Twoją łódkę. Lepszym rozwiązaniem jest rzut linki ratowniczej z brzegu. Rzutka składa się z liny, przywiązanej do torby, która ma często wszyty kawałek pianki utrzymujący ją na powierzchni.
Sposób postępowania: weź rzutkę, rozepnij torebkę i wyciągnij linę za wolny koniec, następnie rzuć torebkę z liną w kierunku ofiary. Torebka musi spaść za głową człowieka, dzięki czemu lina upadnie na niego, a on będzie w stanie ją chwycić. Jest to skuteczny sposób zwiększenia własnej siły przy użyciu liny w trakcie akcji ratowniczej, gdy stoisz na brzegu. Przełóż linę przez plecy, a następnie za bark, dzięki czemu będziesz mógł naprzeć ciężarem całego ciała. Jeżeli ratujesz człowieka lub łódkę w rwącym nurcie, możesz zastosować system bloczków, który znacząco zwiększy siłę, z jaką ciągniesz linę. Gdy stosujesz jeden bloczek, który podwoi przykładaną siłę, musisz wyciągnąć 2 metry liny na każdy metr przesunięcia łódki. Gdy zastosujesz dwa bloczki w układzie „Z”, przyłożona siła będzie trzy razy większa, lecz potrzebny będzie dłuższy odcinek liny. Ponadto do wykonania bloczków można wykorzystać karabińczyki wraz z pętlą asekuracyjną. Holowanie liną przypiętą do pasa to użyteczna technika, którą można stosować, siedząc w łódce. W przypadku holowania na długim dystansie lub w trudnych warunkach, gdy w akcji mogą brać udział dwie lub więcej łódek, warto zastosować do holowania „psi zaprzęg”. Stosując patent holowniczy, wyposażony w system absorbowania wstrząsów chroniący kręgosłup przed urazami, przełóż linę (taśmę) przez ramię, tak byś mógł ją szybko puścić, gdy sam przewrócisz się z łódką. Do holowania łodzi lub wiosła może służyć prosta pętla asekuracyjna długości 2 m. Przełóż pętlę przez łokieć lub bark, nigdy przez tułów lub pas.
Helikoptery są często stosowane do ratowania kajakarzy na otwartym morzu lub odległych górskich rzekach. Jeśli znajdujesz się na wodzie w łódce i masz nad sobą śmigłowiec, czujesz, że ogromna siła wciska Cię w nurt. Łódka przewróci się, Ty zaś nie będziesz w stanie wykonać eskimoski. Jeżeli ze śmigłowca zostanie spuszczony ratownik albo lina, powinieneś poczekać, aż lina zetknie się z wodą, zanim ją chwycisz. Podczas akcji ratowniczej z użyciem śmigłowca nikt nie ratuje kajaka i sprzętu.
Kultura osobista i szacunek do natury
Wysoka kultura osobista i właściwe zachowanie obowiązują nas zarówno na lądzie, jak i na wodzie. Rozpoczynając spływ kajakowy, przedstaw się innym uczestnikom. Przedstawiając się, powinieneś podać swoje imię, miejsce, z którego pochodzisz i, jeśli to Twoje pierwsze doświadczenie z kajakarstwem, nie wahaj się tego podkreślić. Przywitanie się z innymi kajakarzami jest również okazją do nawiązania nowych znajomości i dzielenia się wspólnymi doświadczeniami.
Na wodzie zachowuj się w miarę cicho. Unikaj głośnych rozmów, śpiewów, nie nastawiaj głośnej muzyki, nie krzycz. Woda doskonale niesie dźwięk. Przy ognisku powinno się znaleźć miejsce dla każdego. Osoby przypadkowe, które zatrzymują się obok nas, traktujmy jak naszych gości. Na biwaku namiot rozstawiajmy tak, by nie przeszkadzać innym biwakującym.
Słuchaj i wykonuj polecenia osób prowadzących spływ, instruktorów i ratowników. Miłym zwyczajem jest pozdrawianie w trakcie spływu osady z innych grup. Pozdrawiamy się tylko w trakcie wiosłowania poprzez podnoszenie wiosła do góry lub choćby podniesienie dłoni.
Jako kajakarz jesteś gościem w środowisku naturalnym. Wszystkie śmieci, które „wytworzysz” podczas spływu kajakowego, zabierz ze sobą i wyrzuć na lądzie w miejscu do tego przeznaczonym. Pod żadnym pozorem nie można wyrzucać ich do rzeki, do lasu lub pozostawiać na brzegu. Plastikowe odpadki, takie jak butelki, torby czy opakowania, mogą trwać w środowisku setki lat, zanim ulegną biodegradacji. W tym czasie mogą zaszkodzić wielu organizmom. Dbaj o ochronę wody. Unikaj używania chemikaliów, takich jak mydła i szampony, w wodzie. Szanuj ciszę. Unikaj dokarmiania dzikich zwierząt.
Każde miejsce po sobie pozostaw w takim stanie, jakim chciałbyś je zastać, gdy tam dopłyniesz; wszystkie śmieci, jeśli nie ma koszy, zabieramy ze sobą.