W rolnictwie często stawia się na funkcjonalność i niezawodność. Jednak wraz z rozwojem rynku, coraz większą rolę zaczął odgrywać marketing i identyfikacja wizualna. Firmy rolnicze wyszły z założenia, że stosowanie tego samego koloru dla wszystkich maszyn koncernu pomoże w przywiązaniu klienta do marki. Historia ciągników rolniczych to nie tylko ewolucja techniczna, ale także barwna opowieść o zmieniających się barwach, fuzjach gigantów i o tym, jak niektóre kolory, w tym żółty, zyskały swoje symboliczne znaczenie.
Początki mechanizacji rolnictwa i narodziny "traktora"
Pierwsze modele ciągników zupełnie nie przypominały współczesnych maszyn wykorzystywanych w rolnictwie. Już w XIX wieku zastosowano pierwszy traktor, który był maszyną z silnikiem parowym i głównie służył do transportu drogowego. Prace uprawowe przed powstaniem traktora rolniczego wymagały wsparcia zwierząt pociągowych, głównie koni, bydła i osłów. Około połowy XIX wieku rozpoczęto używanie lokomobili w systemie orki parowej, polegającej na przeciąganiu pługa przy pomocy lin pomiędzy dwiema maszynami rozstawionymi na krańcach pola.
Pierwszą osobą, która stwierdziła, że traktor mógłby zostać wykorzystany w rolnictwie, był John Froelich. Stosowano wówczas silniki parowe, do których bardzo często brakowało opału, co prowadziło do przestojów w pracy. Froelich sprytnie zamontował silnik benzynowy na podwoziu swojego ciągnika parowego, dołożył do tego własnoręcznie zbudowaną przekładnię i w ten sposób postanowił walczyć z niepotrzebnymi przestojami w pracy. Miało to miejsce pod koniec XIX wieku w Dakocie w Stanach Zjednoczonych. Pomysłowego Johna Froelicha można więc uznać za prekursora ciągników benzynowych, a jego maszyna z 1892 roku jest uznawana za pierwszy skonstruowany na świecie ciągnik o napędzie spalinowym.
Ciągniki z silnikami gazowymi zaczęto opracowywać około 1894 roku za sprawą jednego z założycieli firmy Case, choć jego eksperymenty nie przyniosły od razu oczekiwanych rezultatów. Nad takim rozwiązaniem pracowali również Charles Hart i Charles Parr, odpowiedzialni nie tylko za rozwój maszyn, ale także za stworzenie nieznanego do tej pory słowa „traktor”. Nazwa ta wywodzi się od łacińskiego słowa tractus (ciągnięcie, przeciąganie, wleczenie za sobą) i jest używana w większości języków na świecie.
Rola Henry'ego Forda w masowej produkcji traktorów
Niebagatelną rolę w rozwoju ciągników rolniczych odgrywał Henry Ford. Jako dziecko musiał ciężko pracować na roli, czego szczerze nie znosił. Być może to był powód, dla którego w swojej firmie Henry Ford & Son Inc postawił sobie za cel usprawnienie pracy rolników. Na początku XX wieku ciągniki były niezmiernie ciężkie (ponad 2 tony) i niesamowicie drogie (1000 dolarów, co stanowiło ogromną kwotę przy średnich zarobkach rocznych 300 dolarów). Ford pracował nad stworzeniem małych, lekkich modeli, które mogłyby być zastosowane w rolnictwie na szeroką skalę. Tak powstał Model F, dzięki czemu większość rolników w końcu mogła pozwolić sobie na traktor.
Dalsze działania Forda nabrały tempa jeszcze przed I wojną światową, która pochłonęła wielu mężczyzn i koni, stanowiących główną siłę roboczą na roli. Był to kolejny impuls do działania dla Forda, który zajął się intensywną pracą nad rozwojem technologii silników benzynowych oraz produkcją masową. W Fordzie do masowej produkcji traktorów doszło w 1917 roku w osobnej spółce Ford & Son Company. W USA popyt na małe i średnie ciągniki rolnicze był właściwie nieograniczony. Równolegle fabryki Fordsona działały także w Wielkiej Brytanii i Irlandii, a amerykańskie traktory dość szybko opanowały cały świat - sprzedawano je także w Polsce, a spore zamówienia spływały ze Związku Radzieckiego. Dzięki produkcji taśmowej, już do 1926 roku z fabryk Fordsona wyjechało prawie 100 tysięcy maszyn, co jak na tamte czasy było liczbą wręcz niebotyczną.
Mimo dobrych wyników sprzedażowych, Henry Ford zdecydował się na zakończenie produkcji w USA w 1928 roku, przerzucając ją w całości do Irlandii, a potem do Wielkiej Brytanii. Stamtąd maszyny sprowadzano z powrotem za wielką wodę, choć już w mniejszej liczbie. Ford Motor Company w Stanach Zjednoczonych wrócił do produkcji ciągników w 1938 roku, podczas gdy Fordson kontynuował produkcję na wyspach. W 1961 roku rozpoczęto łączenie działów rolniczych Forda, a od 1964 roku wszystkie produkty zaczęły nosić logo Forda.
Ewolucja kolorystyki i fuzje gigantów
Era Fiata i narodziny FiatAgri
Na przełomie lat 60. i 70. pomarańczowe ciągniki Fiata cieszyły się ogromnym powodzeniem. Wprowadzona w 1968 roku seria 1000 (dostępna również jako OM) odniosła sukces na całym kontynencie. Ciągniki te, oparte wizualnie na traktorach serii Diamante, stały się podwaliną do sukcesu późniejszych traktorów serii 80. W latach 70. firma Fiat dynamicznie się rozrastała i szukała nowych rynków zbytu, nabywając udziały w innych przedsiębiorstwach. W 1975 roku Fiat zaprezentował całkowicie nową serię ciągników 80, opracowanych wspólnie ze studiem stylistycznym Pininfarina, które szybko stały się najpopularniejszym sprzętem rolniczym w Europie. Rok wcześniej zarząd koncernu postanowił zmienić nazwę działu rolniczego na FiatAgri.
W 1976 roku produkcja ciągników osiągnęła 86 tys. sztuk rocznie, z czego około 50 tys. zostało wysłanych na eksport. Koncern kontynuował ekspansję - w 1981 roku Laverda należała już w 100% do Fiata i produkowała wyłącznie na potrzeby FiatAgri. Od 1977 roku do włoskiego koncernu należały także amerykańska firma Hesston, producent maszyn rolniczych, oraz włoski wytwórca traktorów specjalistycznych Agrifull. Na początku lat 80. Włosi rozpoczęli współpracę z amerykańską firmą Allis-Chalmers, oferując maszyny budowlane pod marką Fiat-Allis.
Lata 80. i 90. to najlepszy okres dla włoskiej marki. W 1982 roku wprowadzono na rynek serię ciągników 66 o mocach od 45 do 80 KM. Dwa lata później FiatAgri uzupełnił ofertę o większe ciągniki serii 90, które zrewolucjonizowały ten segment rynku. Nowe maszyny wyposażono w amortyzowane kabiny i klimatyzację, a poziom hałasu we wnętrzu obniżono do 80 dBA. Na początku lat 90. w katalogach firmy pojawiły się ciągniki serii Winner o kodach F100, F120 czy F130, których design wyprzedzał konkurencję.
Wpływ Forda i powstanie New Holland
Kluczowym momentem było przejęcie przez Włochów rolniczego działu Forda, co zaowocowało wprowadzeniem w 1993 roku ciągników serii G. Od tego momentu burgund przeszedł do lamusa, a podstawowym kolorem marki stał się niebieski, co było nawiązaniem do historycznych barw New Holland i Forda.
Historia firmy New Holland, choć może nie tak "barwna" jak Fiata w początkowych etapach, sięga podobnego okresu w historii mechanizacji. W 1947 roku New Holland połączył się z firmą Sperry, a w 1964 roku stał się właścicielem belgijskiej firmy Claeys, znanej z produkcji żółtych kombajnów zbożowych. Dzięki nowym technologiom, w 1975 roku Sperry New Holland wprowadził do sprzedaży nowy dwuwirnikowy kombajn zbożowy, pierwszy tego typu na świecie.
Wracając do fuzji, w 1986 roku rozwijający się dział rolniczy Forda kupił spółkę Sperry New Holland. Następnie, w 1991 roku, dział Forda zajmujący się produkcją traktorów i podległe mu spółki rolnicze zostały sprzedane FiatAgri. W 1993 roku na rynku pojawiły się niebieskie traktory serii G, które można było kupić pod marką Ford, New Holland i FiatAgri. W 1999 roku zniknęła marka Ford, a nieco wcześniej FiatAgri. W tym samym czasie dział produkcji rolniczej Fiata połączył się z amerykańskim koncernem Case IH (gdzie IH to skrót od International Harvester).
Nowo powstała spółka CNH Global, a po połączeniu w 2013 roku z Fiat Industrial SpA znana jako CNH Industrial, jest obecnie właścicielem marek Case IH, New Holland i austriackiego Steyra. W przypadku sprzętu New Holland widoczne jest bogate dziedzictwo w logotypach i znakach firmowych. Stylizowany kłos to spuścizna po FiatAgri, który używał tego znaku od lat 70. Niebieski kolor ciągników to historyczne barwy New Holland i Forda, zaś żółte kombajny są nawiązaniem do przejętego jeszcze w latach 60. Claeys.
Znaczenie żółtego koloru: historia Valmet i Valtra
Historia ciągników Valmet i Valtra jest przykładem marki, która świadomie eksperymentowała z kolorystyką. Historia ciągników Valmet sięga 1951 roku, kiedy na rynek wprowadzono model Valmet 15. W tym czasie ciągniki, w tym maska silnika i podwozie, były całe czerwone. Produkcja tych modeli trwała dziewięć lat, do wprowadzenia Valmet 361 w 1960 roku.
Wielka zmiana nadeszła pod koniec lat 60., kiedy firma Valmet wprowadziła serię 100. Ciągniki Valmet otrzymały nowy kolor: podstawowym kolorem stał się żółty, a podwozie i atrapa przednia były brązowe. Kolejną modyfikację wprowadzono w 1971 roku, wraz z serią 02. Wygląd ciągników Valmet zmodernizowano ponownie w 1979 roku, wprowadzając serię 03. Nowe ciągniki były jasnożółte, a kolor podwozia i maski zmieniono na jaśniejszy brąz. Dodano do nich trzeci kolor - biały - który użyto na kołach i dachu kabiny. Ciągniki z białym dachem stały się znane jako „modele studenckie” ze względu na podobieństwo do białych czapek noszonych przez fińskich studentów.
Czerwony motyw kolorystyczny powrócił w modelu Nordic Volvo BM Valmet w 1982 roku. Podwozie, atrapa przednia i maska w ciągnikach nowej serii 05 stały się czarne, koła pozostały białe, a panele boczne i kabina zmieniły kolor na czerwony. Ostatnią i najistotniejszą zmianą było wprowadzenie w 1988 roku pierwszej na świecie pełnej gamy kolorów. Klienci otrzymali wówczas do wyboru pięć kolorów: czerwony, niebieski, żółty, zielony i biały. Te same kolory były dostępne również w ciągnikach produkowanych w fabryce w Brazylii. Od 1988 roku klienci Valtra mogli wybrać kolor ciągnika, a specjalne kolory były dostosowane do konkretnych zastosowań - modele żółte lub pomarańczowe oferowano do utrzymania dróg, a zielone dla Sił Zbrojnych.
Ciągniki w Polsce: dziedzictwo i symbolika
W Polsce Ford nigdy nie słynął z traktorów w takim stopniu jak w innych krajach. Wprawdzie przed II wojną światową marka zależna od koncernu Henry'ego Forda, czyli Fordson, zaznaczyła swoją obecność na rynku polskim, a amerykańskie ciągniki stały się dość popularne w latach 20., to w późniejszych czasach świadomość o istnieniu traktorów Forda zanikła.
Hipolit Cegielski: pionier polskiej myśli technicznej
Historia polskiej mechanizacji rolnictwa ma również swoich pionierów. W 1846 roku Hipolit Cegielski, doktor filozofii i lingwista, po odejściu ze szkolnictwa otworzył sklep z artykułami żelaznymi, a w 1850 roku uruchomił warsztaty naprawy narzędzi rolniczych w Poznaniu. Wkrótce przeniósł się na ul. Kozią, otwierając tam fabrykę. Początkowo produkował proste narzędzia do uprawy roli, z czasem znacznie poszerzając asortyment. W 1859 roku Cegielski przeniósł fabrykę na ul. Strzelecką, sukcesywnie ją rozbudowując i stając się przemysłowcem.
Cegielski czynnie zaangażował się w opracowywanie coraz lepszych rozwiązań technicznych, modernizując produkcję i dostosowując ją do potrzeb właścicieli majątków i rolników. Każda maszyna opuszczająca jego fabrykę przechodziła wiele prób, mających na celu sprawdzenie jej jakości i niezawodności. Cegielski wiedział, że odpowiednio reklamowany towar łatwiej sprzedać, dlatego organizował publiczne pokazy swoich urządzeń, które cieszyły się ogromnym zainteresowaniem, jak na przykład pokaz lokomobili do napędu maszyn rolniczych, która przejechała ulicami Poznania. Fabryka Cegielskiego stała się poważnym konkurentem dla firm niemieckich i znacznie podwyższyła kulturę rolną na terenach Wielkopolski.
Władimirec T-25: symbol epoki
W Polsce na polach nadal można spotkać wiele ciągników, które dziś budzą uśmiech na twarzy, jak choćby Władimirec T-25. Ten model był w PRL-u popularnym „erzacem” - produktem zastępczym dla Ursusów C-330 czy małych Zetorów. Charakteryzował się prostą konstrukcją i niską ceną, co czyniło go dostępnym. Jeśli ktoś jeszcze nim jeździ, to może pora na żółte tablice, symbolizujące, że jest to już eksponat zabytkowy?
Definicja, typy i zastosowania ciągników rolniczych
Obecnie ciągniki rolnicze są powszechnie wykorzystywane w mniejszych i większych gospodarstwach, gdzie większość zadań byłaby trudna do wykonania bez ich użycia. Producenci oferują coraz to nowsze, bardziej zaawansowane rozwiązania, prześcigając się w parametrach i dodatkowych udogodnieniach.
Według prawa o ruchu drogowym w Polsce ciągnik rolniczy to pojazd silnikowy skonstruowany do używania łącznie ze sprzętem do prac rolnych, leśnych lub ogrodniczych. Maksymalna dopuszczalna prędkość poruszania się ciągnika rolniczego w ruchu ulicznym to 30 km/h (także z przyczepą). Jest on używany do przemieszczania pojazdów, maszyn i urządzeń nie posiadających własnego napędu (np. przyczep), do napędu maszyn i urządzeń nieposiadających własnego silnika za pośrednictwem wałka odbioru mocy (WOM), koła pasowego (obecnie praktycznie nie występuje) lub złączy hydrauliki zewnętrznej. Maszyny i urządzenia współpracujące z ciągnikiem można montować przy użyciu trójpunktowego układu zawieszenia (TUZ), w większości maszyn znajdującego się z tyłu, a w nowoczesnych maszynach często również z przodu.
Klasyfikacja ciągników rolniczych
- Ciągniki kołowe ze stałym napędem jednej (tylnej) osi (2WD) - ciągniki uniwersalne o mocy do 310 KM, najczęściej spotykane, obecnie są produkowane również z dołączanym napędem przedniej osi (MFWD).
- Ciągniki kołowe ze stałym napędem obu osi (4WD) - zazwyczaj ciągniki ciężkie, obecnie produkowane osiągają moc od 50 do 600 KM.
- Ciągniki gąsienicowe - ciągniki, w których układ jezdny stanowią gąsienice. Zazwyczaj stosowane do najcięższych prac, najczęściej spotykane na terenach podmokłych i o glebach ciężkich. W latach 70.-80. ciągniki na stalowych gąsienicach zostały wyparte przez ciężkie ciągniki kołowe. Obecnie, przy dużej uwadze, jaką przykłada się do ograniczenia ugniatania gleby, idea gąsienicowego układu jezdnego opartego na gąsienicach ze zbrojonej stalą nieścieralnej gumy przeżywa swój renesans.
- Ciągniki półgąsienicowe - w zasadzie opierają się na idei ciągnika kołowego, lecz zamiast kół na jednej lub wszystkich osiach stosuje się specjalne gąsienicowe wózki.
- Ciągniki komunalne - małe ciągniki służące do robót komunalnych w miastach - m.in. do odśnieżania dróg i koszenia trawy oraz utrzymywania zieleni w parkach.
- Ciągniki ogrodnicze - małe ciągniki przystosowane do upraw międzyrzędowych, o wąskich oponach z możliwością zmiany rozstawu kół, jednoosiowe lub dwuosiowe.
W Polsce najczęściej spotykane małe ciągniki to Ursus C-330 i Władimirec T-25.