Katalogi Nakładów Rzeczowych (KNR): Analiza i Wyzwania w Kosztorysowaniu

Najpopularniejszym sposobem wyceny kosztów budowy lub remontu przez profesjonalistów jest metoda wykorzystująca katalogi nakładów rzeczowych (KNR). Niemniej jednak, dowodem na to, że segment kosztorysowania jest wyjątkowo zacofany, jest fakt, że w kalkulacjach kosztów wykorzystywane są materiały stworzone nawet 40 lat temu. Nadszedł czas, by branża budowlana poszła krok do przodu i zaczęła wykorzystywać do pracy narzędzia, które faktycznie dają korzyści, a nie są jedynie efektem przyzwyczajenia. Trzeba sobie powiedzieć wprost, że na rynku jest coraz mniej kosztorysantów umiejących posługiwać się metodą korzystającą z kosztorysów KNR oraz RMS. Głównym powodem tego stanu rzeczy jest zbyt skomplikowany proces kalkulacji kosztu. Kosztorysy opracowane z wykorzystaniem katalogów KNR oraz składników RMS nie zawsze pomagają osiągać zakładane cele.

Krytyka KNR i Współczesne Wyzwania

Analizując niektóre opracowania kosztorysowe, często można wysnuć wniosek, iż kosztorysant zapomniał, jaka powinna być forma kosztorysu budowlanego i czemu powinien on służyć. Wiele pytań budzi zasadność obecnych metod kalkulacji.

Zastrzeżenia dotyczące składników kalkulacji

• Robocizna: Czy posiłkowanie się składnikiem robocizny ma rzeczywiście sens w dzisiejszym kosztorysowaniu? Czy ktokolwiek faktycznie prognozuje ilość czasu pracy, jaką należy przewidzieć na wykonanie konkretnej roboty? Kwestia narzutów jest bardzo zbliżona do składnika robocizny.
• Materiały: W przypadku zestawienia materiałów największym problemem jest zbyt duża szczegółowość. W dużych kosztorysach najczęściej otrzymuje się bardzo rozległe zestawienia materiałów, które bardzo utrudniają analizę i wycenę poszczególnych rekordów. Dobrym przykładem są tutaj deski - w dzisiejszych czasach nie ma praktycznie żadnej różnicy w cenie m³ desek, różniących się klasą czy grubością. Kolejną wadą jest brak grupowania składników podobnych. Co prawda, jest możliwość grupowania składników po ich numerze indeksu, ale nie sprawia to, że w tabeli panuje porządek.
• Sprzęt: Za każdym razem, kiedy tworzy się kosztorys, rodzi się pytanie, w jakim celu wycenia się składniki typu „wyciągi”, „środek transportu” czy „żuraw okienny”. Czy nie czas wdrożyć rozwiązania umożliwiające lepsze odwzorowanie sytuacji rynkowej? Naszym zdaniem zmiany są konieczne zarówno w sektorze budownictwa prywatnego, jak i publicznego.

W obliczu tych wyzwań, sugeruje się korzystanie z autorskich metod kalkulacji, bazujących na elementach budowlanych oraz składnikach usług i materiałów (UMP).

Porównanie Kosztorysów: Uproszczony a Szczegółowy

Analizując przykłady kosztorysów, łatwo można zauważyć, że postać uproszczona powstała poprzez przetworzenie postaci szczegółowej, na przykład dzięki skorzystaniu z prostej opcji programu Norma. Pytanie, który z nich jest bardziej przejrzysty, łatwiejszy do oceny czy analizy przez przyszłego inwestora? W przypadku kosztorysu uproszczonego, inwestor łatwo dowiaduje się, że za 1 m² tynku wykonawca oczekuje 36,57 zł. Jeśli drugi wykonawca zażąda 40 zł, a trzeci 12 zł, to którego wybierze inwestor? Naturalnym wyborem prywatnego inwestora byłby ten pierwszy, natomiast inwestor publiczny, zmuszony przepisami do respektowania „kryterium najniższej ceny”, często wybierałby ofertę trzeciego, co w konsekwencji może prowadzić do wyboru nierzetelnego wykonawcy, który po rozpoczęciu budowy będzie żądał tyle co pierwszy albo i więcej, bilansując swoje potrzeby w robotach dodatkowych.

Oczywiście, z przykładu kosztorysu szczegółowego również uzyskuje się informację cenową (w najniższym wierszu kolumny koszt jednostkowy), ale kłopotu przysparza obszerność tej kalkulacji, powodująca, że kosztorys wydrukowany w postaci szczegółowej zajmuje od kilku do kilkuset stron. Co więcej, inwestora nie muszą interesować ceny zapraw, które kupuje wykonawca, czy zarobki jego pracowników. Kosztorys opracowany dla potężnego obiektu o wartości około 20 mln zł, w postaci uproszczonej zmieścił się na 14 stronach, natomiast postać szczegółowa zajęła aż 74 strony, nie uwzględniając stron zajętych przez przedmiary robót.

W przypadkach znajomości cen rynkowych, w postaci uproszczonej nie występuje konieczność ich edycji poprzez postać szczegółową. Takich przypadków spotykamy coraz więcej, zwłaszcza kiedy projekty przewidują, jako składniki budynków czy budowli, elementy wysoko przetworzone w warunkach fabrycznych i najczęściej montowane przez wytwórców albo upoważnione i wyszkolone przez nich firmy dilerskie. Z takimi przypadkami spotykamy się chociażby przy projektach ścian osłonowych, kotłów z automatyką, urządzeń wentylacyjnych, klimatyzacyjnych czy coraz powszechniej wbudowywanej elektroniki. W takiej sytuacji do kosztorysu należy wprowadzić cenę w postaci wyłącznie uproszczonej, zawierającą wszystkie składniki objęte formułą ceny kosztorysowej.

Mając na uwadze opisane wyżej okoliczności, a także niestety przyzwyczajenie wielu inwestorów, zaleca się emitowanie kosztorysów w dwóch postaciach: uproszczonej i jako załącznika (dodatku) szczegółowej.

Analiza Struktury KNR i Zasady Korzystania

Tajemnice KNR-ów są ujawnione w częściach opisowych do katalogów, zwanych założeniami ogólnymi i szczegółowymi, które należy uważnie przeczytać. Dla ułatwienia, staram się wyłowić z tych tekstów informacje najważniejsze, co przyspiesza poznanie tajemnic KNR-ów. To niestety nie zwalnia z tej, nie ukrywam, nużącej lektury.

Uniwersalność i Specyfika Normatywów KNR

KNR-y zawierają wybrane pozycje normatywne z obszernej bazy katalogowej, opisujące roboty w sposób ogólnikowy. Na przykład, pozycja dotycząca ściany może opisywać ją jako „z cegły pełnej na zaprawie wapiennej lub cementowo-wapiennej”, podczas gdy w nakładach znajdujemy normatywy nieokreślonych bliżej cegły pełnej i jakiejś zaprawy. Tymczasem projekt przewidywał cegłę pełną kl.15 i zaprawę cementowo-wapienną M-7. Należy bowiem wiedzieć, że autorzy KNR, opracowując normatywy katalogowe, nadali im postać uniwersalną, umożliwiającą obliczenie ceny kosztorysowej w wielu wariantach. Umożliwiło to ograniczenie objętości i tak opasłych zbiorów normatywnych. Przykładowa ściana, na której wybudowanie zużywa się te same ilości robocizny i materiałów, może być wykonana z różnej klasy cegieł pełnych i zapraw. Tysiące takich normatywów uniwersalnych dla rozwiązań wariantowych znajdujemy w KNR-ach. Dlatego nie należy z katalogów korzystać w sposób bierny, bez analizy ich zawartości merytorycznej.

Uściślanie Normatywów Sprzętowych

W normatywach zwraca uwagę udział dwóch jednostek sprzętowych - wyciągu i środka transportu. Zgodnie z wyjaśnioną wyżej uniwersalnością normatywów KNR, obydwa składniki podano anonimowo. W tej sytuacji kosztorysant powinien uściślić i stosownie przetworzyć normatywy tych jednostek, dokonując wyboru odpowiedniego dla budowy wyciągu i środka transportu. Te uściślenia powinny być dokonane wcześniej w tak zwanych założeniach wyjściowych do kosztorysowania. Analiza podanego normatywu prowadzi do wniosku, że wyciąg i środek transportowy wspomagają robotników w zakresie transportu poziomego i pionowego na placu budowy. Nie jest więc uprawnione wydłużanie transportu poziomego na nawet bardzo dużych placach budowy (np. galerie handlowe, fabryki), ponieważ autorzy KNR przyjęli słuszną zasadę uśrednienia tej wielkości - z czego wynika, że na mniejszej budowie wykonawca zyskuje, natomiast na większej traci, a w sumie i tak „wychodzi na swoje”. Rozwiązanie to jest bez wątpienia słuszne, bowiem bez tego uśrednienia kosztorysowanie byłoby ogromnie utrudnione, a często wręcz niemożliwe.

Oczywiście są wyjątki, kiedy rodzaj normowanych robót powoduje konieczność uwzględnienia sprzętu odpowiedniego dla szczególnej technologiczności ich wykonania z uwagi chociażby na masę czy rozmiary elementów wymagających specjalnego wspomagania sprzętowego. Ale nawet w tych wyjątkach jest respektowana zasada ekwiwalentności robocizny i pracy sprzętu w zakresie „uzbrojenia” robocizny w transport technologiczny materiałów poziomy i pionowy na placu budowy.

Przykłady Błędów i Niewłaściwego Stosowania KNR

Brakujące Składniki Materiałowe

Dokładna analiza pozycji KNR może prowadzić do wniosku, że normatyw nie uwzględnia materiału podstawowego opisanego w pozycji kosztorysowej, na przykład konstrukcji stalowej, w tym przypadku „słupów stalowych”. Stąd wniosek, że normatyw należy uzupełnić o ten materiał. Jest to kolejna tajemnica normatywów KNR, o której początkujący kosztorysanci często nie wiedzą. Podane w przykładach normatywy prefabrykatów, nazwane ogólnikowo (znowu ta uniwersalność) „elementami prefabrykowanymi”, należy zgodnie z projektem zastąpić przez np. „słupy prefabrykowane typ S-1” lub „płyty dachowe panwiowe typ P-10”. Natomiast w stolarce budowlanej, uniwersalny i ogólnikowy zapis „okna i drzwi balkonowe zespolone dwuszybowe wzmocnione fabrycznie wykończone” należy zastąpić zgodnie z wykazem stolarki np.: „okna typ O-1” czy „drzwi balkonowe typ Db-3”.

Zastarzałe Materiały

Warto również zwrócić uwagę na pewien drobiazg - w normatywie pobranym z bazy katalogowej można znaleźć „ksylamit popularny”. Niestety, normatyw powstał w czasach minionych, kiedy wiedza o szkodliwości ksylamitu dla ludzi nie była ogólnie dostępna. To uwaga redakcyjna do KNR nr 2-02 opracowanego i wydanego przez Wacetob (tzw. KNR-W 2-02).

Podstawy Prawne i Zakres KNR: Rozporządzenie z 1999 r.

Kwestie związane z Katalogami Nakładów Rzeczowych były uregulowane prawnie. Przykładem jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 lutego 1999 r. w sprawie określenia kosztorysowych norm nakładów rzeczowych, cen jednostkowych robót budowlanych oraz cen czynników produkcji dla potrzeb sporządzania kosztorysu inwestorskiego. Na podstawie art. 35 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych, rozporządzenie to określało:

1. Kosztorysowe normy nakładów rzeczowych, stanowiące podstawę sporządzania kosztorysu inwestorskiego metodą szczegółową.
2. Ceny jednostkowe robót budowlanych, stanowiące podstawę sporządzania kosztorysu inwestorskiego metodą uproszczoną.
3. Ceny czynników produkcji, stanowiące podstawę sporządzania kosztorysu inwestorskiego metodą szczegółową.

Załączniki do tego rozporządzenia (nr 1, 2 i 3) stanowiły integralną część i wchodziły w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia.

Struktura Załączników do Rozporządzenia

Załączniki do rozporządzenia z 1999 r. były podzielone na tomy:

• Tom I zawierał załącznik nr 1 (Kosztorysowe normy nakładów rzeczowych) obejmujące katalogi nr 1-5:
  • Katalog nr 1. Roboty ziemne
  • Katalog nr 2. Konstrukcje budowlane budownictwa ogólnego
  • Katalog nr 3. Roboty remontowe ogólnobudowlane
  • Katalog nr 4. Instalacje sanitarne i sieci zewnętrzne
  • Katalog nr 5. Instalacje elektryczne i sieci zewnętrzne
• Tom II również zawierał załącznik nr 1 (Kosztorysowe normy nakładów rzeczowych) obejmujące katalogi nr 6-10:
  • Katalog nr 6. Nawierzchnie na drogach i ulicach
  • Katalog nr 7. Konstrukcje metalowe
  • Katalog nr 8. Roboty remontowe instalacji sanitarnych
  • Katalog nr 9. Roboty remontowe instalacji elektrycznych i sieci zewnętrznych
  • Katalog nr 10. Melioracje, regulacje rzek i potoków oraz budowle i urządzenia wodne
• Tom III zawierał załącznik nr 2 (Ceny jednostkowe robót budowlanych) oraz załącznik nr 3 (Ceny czynników produkcji).

Szczegółowa Budowa Katalogów KNR: Przykład Robót Ziemnych

Katalog nr 1 "Roboty ziemne" jest przykładem struktury typowego KNR-u. Obejmuje on nakłady rzeczowe w zakresie budownictwa ogólnego, komunikacyjnego, instalacji podziemnych oraz odwodnienia wykopów. Stanowił podstawę do sporządzania kosztorysów inwestorskich na roboty budowlane, z zastrzeżeniem, że nie dotyczy elementów i robót wykonywanych w sposób odbiegający od warunków organizacyjno-technicznych przyjętych w katalogu.

Układ Katalogu

Katalog jest podzielony na cztery rozdziały obejmujące jednorodne rodzaje elementów, budowli, lub robót ziemnych o podobnym charakterze. Oprócz części ogólnej i tablic z nakładami rzeczowymi, katalog zawiera:

• Założenia ogólne odnoszące się do wszystkich tablic objętych katalogiem, obejmujące warunki techniczne wykonania i odbioru robót, założenia kalkulacyjne dla nakładów rzeczowych oraz ogólne zasady przedmiarowania robót.
• Założenia szczegółowe odnoszące się wyłącznie do tablic z nakładami rzeczowymi w określonych rozdziałach, obejmujące zakres stosowania nakładów rzeczowych, założenia kalkulacyjne wynikające ze specyfiki robót danego rozdziału oraz zasady przedmiarowania robót.

Nakłady rzeczowe robocizny, materiałów i pracy sprzętu do kalkulacji poszczególnych elementów i robót są zawarte w tablicach ponumerowanych kolejno w każdym rozdziale. Numery tablic składają się z czterech cyfr arabskich, gdzie dwie pierwsze oznaczają kolejny numer rozdziału, a dwie pozostałe - kolejny numer tablicy w rozdziale.

Opisy Tablic i Jednostki Miary

Nad tablicami podano tytuły tablic oraz „wyszczególnienie robót”, zawierające zwięzłe opisy podstawowych czynności występujących przy wykonywaniu elementów i robót nie wymienionych w założeniach ogólnych i szczegółowych. Opisy te, w powiązaniu z treścią podaną w główkach odpowiednich tablic, stanowią podstawę do sporządzenia opisów kosztorysowanych robót. Nad każdą tablicą podano wielkości i oznaczenia jednostek miary elementów lub robót, dla których zostały ustalone nakłady.

Struktura Kolumn w Tablicach

W układzie pionowym tablic kolumny oznaczono następująco:

• "a" - liczba porządkowa dla każdego wiersza zawierającego wielkości nakładów (dla robocizny od 01, dla materiałów od 20, dla pracy sprzętu od 70).
• "b" - symbole elektronicznej techniki obliczeniowej (eto) składające się z cyfr arabskich, odnoszące się do robocizny (symbole 3-cyfrowe), materiałów (symbole 7-cyfrowe) i sprzętu (symbole 5-cyfrowe).
• "c" - wyszczególnienie robocizny, materiałów, maszyn i sprzętu (R.M.S.), obejmujące ilość roboczogodzin robotników dla poszczególnych procesów technologicznych oraz ogólną nomenklaturę podstawowych materiałów, sprzętu i środków transportowych. Liczby podane w nawiasach bezpośrednio za nazwą sprzętu określają wielkość obsługi etatowej.
• "d", "e" - jednostki miary w oznaczeniach: cyfrowym i literowym.

W dalszych kolumnach, oznaczonych numerami (01, 02 itd.), podano nakłady rzeczowe robocizny, materiałów i pracy sprzętu dla elementów robót, określonych w główkach tablic. Nakłady podane w nawiasach dotyczą rozwiązań alternatywnych.

Słownik Skrótów i Określeń w KNR

W katalogach stosowano specyficzne skróty i nazwy, np. „maszynogodzina” (m-g), „roboczogodzina” (r-g), „sztuka” (szt.), „kilogram” (kg), „tona” (t), „metr” (m), „metr kwadratowy” (m²), „metr sześcienny” (m³) oraz wiele innych, w tym oznaczenia techniczne jak „klasa betonu” (B), „średnica” (Ø), „grubość” (grub.), „wysokość nasypu (głębokość wykopu)” (h).

Katalogi definiują również kluczowe określenia robót ziemnych, takie jak:

• Wykopy - doły szeroko- i wąskoprzestrzenne liniowe dla fundamentów lub urządzeń instalacji podziemnych, obmiar w metrach sześciennych wykopu w stanie rodzimym.
• Przekopy - wykopy podłużne otwarte dla linii kolejowych, dróg kołowych oraz rowów, obmiar w metrach sześciennych przekopu w stanie rodzimym.
• Ukopy - miejsca poboru ziemi, z których wydobyta ziemia zostaje użyta do budowy nasypu lub wykonania zasypki, obmiar w metrach sześciennych ukopu w stanie rodzimym.
• Wykopy jamiste - wykopy o powierzchni dna do 9,0 m² przy wykonaniu mechanicznym i do 2,25 m² przy wykonaniu ręcznym.
• Nasypy - użytkowe budowle ziemne wznoszone wzwyż od poziomu terenu, obmiar w metrach sześciennych wykopów lub ukopów.
• Odkład - grunt uzyskany z wykopu lub przekopu złożony w określonym miejscu bez przeznaczenia użytkowego, obmiar w metrach sześciennych wykopu lub przekopu.
• Korona - powierzchnia płaska lub o zadanych spadkach poprzecznych w budowli ziemnej liniowej.
• Plantowanie terenu - wyrównanie terenu do zadanych projektem rzędnych, obmiar w metrach kwadratowych.
• Rozplantowanie odkładu lub ziemi wydobytej z przekopu lub rowu - rozmieszczenie mechaniczne lub ręczne ziemi warstwą o określonej grubości.
• Obrobienie z grubsza powierzchni wykopów, przekopów, nasypów lub odkładów - ręczne obrobienie powierzchni skarp, korony lub dna z określoną dokładnością.
• Odrobienie na czysto powierzchni skarp i korony przekopów lub nasypów stałych.

W katalogu przyjęto, że określenie np. „do 50” należy rozumieć jako „do 50 włącznie”, a wielkości nakładów na zwiększenie parametrów technicznych elementów obowiązują również przy jego zmniejszeniu.

Warunki Techniczne Wykonania i Odbioru Robót

Nakłady rzeczowe podane w katalogu ustalono przy założeniu, że roboty są wykonywane zgodnie z przepisami i zasadami obowiązującymi w tym zakresie, a w szczególności z aktualnymi warunkami technicznymi wykonania i odbioru robót budowlano-montażowych oraz odpowiednimi Polskimi Normami (PN) i Branżowymi Normami (BN) dotyczącymi gruntów budowlanych, robót ziemnych czy układania przewodów rurowych.

tags: #zuraw #budowlany #knr