Transport drogowy materiałów budowlanych, takich jak drewno, cement, wapno czy kruszywo, wymaga zastosowania odpowiedniego środka transportu. Na sprawną dostawę materiałów sypkich i kawałkowych pozwalają przede wszystkim pojazdy samowyładowcze, zwane potocznie wywrotkami. Kruszywa, jak również inne materiały budowlane, można przewozić różnymi pojazdami samowyładowczymi. Sprawdzają się tutaj mini wywrotki na podwoziach dostawczaków, klasyczne wywrotki 2-, 3- i 4-osiowe, a także ciągniki siodłowe z samowyładowczymi naczepami. Poszczególne pojazdy różnią się między sobą pod wieloma względami, bowiem zaprojektowano je z myślą o różnych zastosowaniach.
Wywrotki stosowane są do transportu materiałów płynnych, sypkich lub kawałkowych. Wykorzystuje się je w robotach ziemnych, budownictwie i drogownictwie do wywozu urobku oraz dowozu materiałów sypkich na miejsce wbudowania.
Konstrukcja wywrotki
Za unoszenie skrzyni odpowiada zazwyczaj siłownik hydrauliczny - czołowy (przedni) albo podskrzyniowy (centralny). Skrzynia wywrotki spoczywa zazwyczaj na ramie pomocniczej zamocowanej do podwozia samochodu lub na ramie głównej naczepy. W wywrotkach tylnozsypowych trzy ściany skrzyni są zazwyczaj zespawane z płytą podłogową, a burta tylna pełni funkcję klapy otwieranej podczas rozładunku. W praktyce stosuje się także podział według kierunku wyładunku i kształtu skrzyni.
Typy wywrotek i ich zastosowanie
Teoretycznie każdy pojazd samowyładowczy może przewozić kruszywa, począwszy od mini wywrotek na podwoziach samochodów dostawczych, a na ciągnikach siodłowych z naczepami-wywrotkami kończąc. Każdy typ ma swoje specyficzne przeznaczenie.
Mini wywrotki (do 18 ton DMC)
Najmniejsze pojazdy samochodowe tego typu, o DMC (Dopuszczalnej Masie Całkowitej) od 3,5 do 18,0 ton, doskonale sprawdzają się w ruchu miejskim i na terenach osiedlowych, zaopatrując na przykład małe budowy. Tej wielkości ciężarówki często pełnią swoją główną funkcję okazjonalnie, nierzadko wożąc narzędzia, materiały budowlane lub małe maszyny. Ich najczęstszym zastosowaniem będą raczej małe roboty ziemne w ciasnych okolicznościach.
Wywrotki 3-osiowe (powyżej 18 ton DMC)
Przekraczając granicę dopuszczalnych w Polsce 18 ton DMC w pojeździe 2-osiowym, wkraczamy do segmentu pojazdów 3-osiowych. Tu pojawiają się już sensowniejsze wielkości transportowe. Zakres ładowności 13-16 ton, w zależności od konfiguracji napędów, powoduje, że dostawy kruszyw częściej przypadają na ten sektor. Do wywrotki trzyosiowej można „zaprząc” tandemową przyczepę samowyładowczą, choć nie dorówna to możliwościom większych pojazdów. Tego typu zestawy bardziej sprawdzają się przy wywozie urobku z placu budowy niż do logistyki żwiru. Zestaw przyczepowy jest zwrotny, ale tylko przy jeździe do przodu. Ponadto wysypywanie ładunku może odbywać się wyłącznie na boki. Tylko skandynawskie zestawy przyczepowe można opróżniać do tyłu i to bez odczepiania przyczepy.
Pomimo wad, jest to rozwiązanie dość popularne w Niemczech, gdzie służy do okazjonalnego wsparcia większych robót ziemnych. Zaletą jest możliwość wysypania ładunku pod mostami, wiaduktami, w tunelach czy we wnętrzach zadaszonych budynków (np. niskich hal, garaży), gdzie naczepa samowyładowcza przy „kiprowaniu” mogłaby uderzyć w sufit lub w inną znajdującą się nad nią konstrukcję. Poza tym, mając wywrotkę 3-osiową, można zakupić drugą przyczepę - niskopodwoziową - i przewozić maszyny budowlane.
Szybki podgląd danych operacyjnych Reliance Transfer Gear z 2020 r.
Wywrotki 4-osiowe i zestawy z naczepami
Kolejnym pułapem są pojazdy 4-osiowe. To bardzo praktyczne rozwiązanie, zwłaszcza przy rytmicznych dostawach kruszyw na tereny zurbanizowane. Zwrotne i obdarzone sensowną ładownością (17-20 ton), wywrotki dobrze radzą sobie również w trudnym terenie, takim jak błotnisty plac budowy. Dwa, trzy, a nawet cztery mosty napędowe (8x4, 8x6, 8x8) pozwalają na wiele. W Polsce szybko doceniono ten segment, zwłaszcza, że place budów rzadko są „ucywilizowane”.
Najpopularniejszą rzeszą dostawców kruszyw są ciągniki siodłowe z naczepami. Ich ładowność sięgająca 27-29 ton i niskie koszty transportu to najważniejsze zalety. Wady? Mała mobilność terenowa oraz gabaryty nie pozwalają na wiele. Wyjściem są ciągniki 4x4 lub 6x4. Wersja 6x6, z uwagi na małą ładowność oraz olbrzymie zużycie paliwa na szosie, jest już na wymarciu.
Ciekawą konfiguracją są ciągniki 4x4 z dwuosiowymi naczepami, gdyż są silną konkurencją dla „solowych” wywrotek 8x4 i 8x6. Przy DMC 36-38 ton coraz częściej pojawiają się w Niemczech, osiągając ładowność ponad 20 ton. W trudny teren polecane są ciągniki 6x4 także z dwuosiową naczepą-wywrotką, ale ich rolą jest raczej wywóz urobku niż zaopatrzenie. Podobnie jak wywrotka 6x4 z przyczepą, tak ciągnik 6x4 z naczepą siodłową może pełnić podwójną funkcję.
Wybór idealnej konfiguracji
Czy istnieje idealna konfiguracja do przewozu kruszyw? Okazuje się, że nie. W Polsce istnieje za to idealny kompromis: ciągnik 4x2 z naczepą samowyładowczą. Pomimo słabych możliwości terenowych, korzysta się z nich tylko na ostatnim odcinku drogi - często bardzo krótkim. Faktem jest, że nierzadko właśnie na tych ostatnich metrach dochodzi do „zakopania się” zestawu, ale przy dużych dostawach i niskich kosztach jest to do zaakceptowania.
Zachodni przewoźnicy kruszyw nieco inaczej podchodzą do sprawy. Tam „ulgnięcie” kompromituje przewoźnika i jest kosztowne. Operator ładowarki bywa mniej zainteresowany czymś, za co mu nie płacą - jego szef także. Każdy musi radzić sobie sam. Na tym polega profesjonalizm. Dlatego w tamtejszych okolicach pracują wszystkie wymienione w tekście pojazdy.
By móc sprawnie wywiązywać się ze swoich zadań, firma budowlana potrzebuje samochodu ciężarowego dopasowanego do swoich potrzeb, czyli specyfiki wykonywanych zleceń. Nie musi być to zatem ani największy, ani najdroższy pojazd. Z drugiej strony, powinien odznaczać się on dużą wytrzymałością i niezawodnością, dlatego warto skupić się na propozycji sprawdzonych producentów. Godne polecenia są wywrotki ciężarowe Man, czy też popularne modele marki Renault oraz Iveco. Wysoką jakość oferują również wywrotki ciężarowe Mercedes Benz.
Rynek używanych wywrotek
Warto pamiętać o możliwości zakupu używanego egzemplarza. Ich ceny zaczynają się już od kilkudziesięciu tysięcy złotych. Samochód około 10-letni o DMC 18 ton można kupić za mniej więcej 100 tys. zł. Z obserwacji wynika, że najpopularniejsze są silniki 250-300 KM. Rozmawiając z użytkownikami, np. z Karolem (obecnie dies_nefastus), który jeździł Atego 1823, twierdził, że przy 10 tonach ładunku samochód zachowywał się nieco "ociężale". Prócz Mercedesów Atego 18xx popularne są jeszcze Scanie 94. Najczęściej można spotkać je z silnikami 220, 260 i 310 KM, choć zdarzają się Scanie z większymi silnikami.
Z tego typu samochodów można znaleźć również sporo ofert sprzedaży MANów, trochę Iveco, rzadko DAFa i Renault. Za tę kwotę czasem udałoby się kupić coś w konfiguracji 6x4, tyle, że nieco starszego. Na forach internetowych istnieją tematy poświęcone wywrotkom do 100 tys. i 150 tys. złotych, które warto przejrzeć.