Tradycyjny pogląd, że rzepak, jako roślina głęboko korzeniąca się, wymaga bardzo starannej uprawy orkowej, ulega dynamicznym zmianom. Rzepak okazuje się być gatunkiem plastycznym, doskonale reagującym na modyfikacje w uprawie roli. W polskich warunkach agroklimatycznych, mimo że nowe sposoby uprawy, takie jak technologia bezorkowa czy pasowa (strip-till), nie są jeszcze powszechne, mogą one przynosić zadowalające efekty produkcyjne i ekonomiczne w specyficznych okolicznościach.
Dlaczego Uprawa Bezorkowa?
Produkcja roślinna często wymaga od producentów wykorzystania innych sposobów uprawy gleby niż tradycyjna orka. Na decyzję o prowadzeniu uprawy bezorkowej czy pasowej wpływa kilka czynników. Jednym z nich jest krótki okres pomiędzy zbiorem przedplonu a siewem rzepaku ozimego. Najczęstszymi przedplonami dla rzepaku są zboża, co sprawia, że czasu na właściwe przygotowanie pola jest niewiele. Inne czynniki to niedostateczne wyposażenie w odpowiedni park maszynowy i pracę ludzką, a także deficyt wody opadowej oraz związane z nim zapasy wody glebowej, którego brak na przełomie lat 2015/2016 nie został uzupełniony w odpowiedniej ilości.
Niskie Koszenie Przedplonu
W technologii bezpłużnej produkcji rzepaku kluczową rolę odgrywa staranny zbiór przedplonu. Marek Sagnowski z woj. opolskiego podkreśla, że rośliny przedplonowe należy ścinać nisko (ok. 6-8 cm), co umożliwia równomierne rozdrobnienie całych źdźbeł (lub łodyg) przez kombajn. Ważne jest, aby słoma została równomiernie rozprowadzona po powierzchni pola, jeśli oczywiście nie planuje się jej zbioru. Po zbiorze przedplonu należy niezwłocznie przystąpić do uprawy ścierniska.
Przygotowanie Stanowiska Pod Siew
Grzegorz Klusek z ODR Modliszewice radzi, aby rola była uprawiona starannie, a resztki pożniwne rozmieszczone równomiernie. Uprawę agregatami zazwyczaj wykonuje się na ukos względem siewu przedplonów, co sprzyja dokładniejszemu wymieszaniu ścierni i resztek pożniwnych z glebą. W tej technologii rola jest uprawiana na całej powierzchni, tworząc warstwę mulczu, składającą się ze słomy wymieszanej z glebą.
Ilość wykonywanych zabiegów uprawiających w technologii bezorkowej może być różna, zależnie od jakości siedliska, agregatów i precyzji wykonania. Jeśli jednokrotne zastosowanie grubera nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, należy wykonać je ponownie, najlepiej na ukos względem ostatniej uprawy. Bierne agregaty bardziej złożone umożliwiają jednorazowe, właściwe doprawienie stanowiska.
Władysław Krukowski, rolnik z okolic Starachowic, przygotowuje rolę pod siew rzepaku za pomocą brony wirnikowej. Wytworzony mulcz stanowi warstwę ochronną gleby, chroniącą ją przed erozją wodną i wietrzną. Zwiększa się również możliwość retencji wody pochodzącej z opadów, a także obserwuje się korzystny wpływ na strukturę gleby i zmniejszenie możliwości jej zaskorupiania.
Uprawa rzepaku bez użycia pługa powinna przyczyniać się do wytworzenia na powierzchni pola możliwie jednolitej warstwy, składającej się z wymieszanej gleby wraz ze słomą i całymi resztkami pożniwnymi. Stanisław Patruszewski z woj. kujawsko-pomorskiego przestrzega, że jeśli ten wymóg nie zostanie spełniony, na polu będą występowały naprzemiennie pasy z większą lub mniejszą zawartością słomy, co utrudni siew i skutkować będzie nierównomierznymi wschodami rzepaku. Taką sytuację można poprawić, wykonując bronowanie na ukos, co sprawi, że brona spełni funkcję włóki wyrównującej powierzchnię pola.
Samosiewy i Chwasty w Uprawie Bezorkowej
Niewątpliwie system bezorkowy sprzyja zachwaszczeniu plantacji. Roman Traczek z woj. mazowieckiego zauważa, że skład gatunkowy chwastów jest nieco odmienny. Po przedplonach kłosowych w bardzo dużej ilości występują samosiewy, ponieważ nasiona chwastów i roślin przedplonowych nie są dokładnie przykryte przez glebę, a jedynie z nią wymieszane. To przekłada się na konieczność obrania odpowiedniej strategii odchwaszczania.
Odchwaszczanie rozpoczyna się od zastosowania herbicydu nieselektywnego, bezpośrednio po zbiorze przedplonu (jeśli chwasty są widoczne) lub po wykonaniu zabiegów uprawowych. Oczyści to rolę przed siewem, ale nie zagwarantuje zaniechania późniejszego stosowania herbicydów. Należy pamiętać, że skuteczność działania tych środków w takich warunkach jest nieco mniejsza, ponieważ resztki słomy i ścierniska pochłaniają część substancji czynnej herbicydów.
W 2025 roku skuteczna ochrona przed chwastami w uprawie bezorkowej wymaga bardziej zróżnicowanej strategii. Plantatorzy łączą zabiegi chemiczne z mechanicznym podcinaniem międzyrzędzi i siewem poplonów konkurencyjnych. Rotacja herbicydów pomaga ograniczyć ryzyko odporności chwastów na substancje czynne. Ponadto, nowoczesne agregaty międzyrzędowe precyzyjnie wspomagają ten proces.
Nawożenie w Uprawie Bezorkowej i Pasowej
Jan Dyka, uprawiający rzepak od ponad 15 lat, twierdzi, że w technologii bezorkowej najwłaściwiej jest zastosować nawożenie fosforowo-potasowe bezpośrednio przed wykonywanymi zabiegami uprawowymi (po zbiorze przedplonu, na ściernisko). Przyczyni się to do lepszego wymieszania nawozów z glebą, a poza tym ma to znaczenie praktyczne - jest po prostu łatwiejsze.
Grzegorz Klusek dodaje, że przedsiewne nawożenie azotowe w takim systemie często jest koniecznością, zwłaszcza po przedplonach zbożowych (pszenica, jęczmień). Aby rośliny mogły wykształcić właściwy system korzeniowy i najlepszy pokrój przed zimą, należy zastosować w czystym składniku 30-40 kg N/ha. Rośliny zgromadzą więcej suchej masy, łagodniej przejdą proces hartowania, a wiosenny start wegetacyjny będzie właściwszy. Należy pamiętać, że zbyt duża aplikacja azotu będzie skutkowała odwrotnymi konsekwencjami.
Czy Uprawa Bezorkowa Gwarantuje Pewniejsze Plony?
Konwencjonalna (oparta na orce) uprawa roli pod rzepak tradycyjnie skutkowała uzyskaniem największych plonów. Grubość szyjki korzeniowej w uprawie bezorkowej jest podobna jak w uprawie orkowej, jednak wyraźne różnice dotyczą rozwoju systemu korzeniowego.
Szymon Łączny, ekspert ds. upraw rzepaku, uważa, że decyzję o zastosowaniu bezorkowej technologii uprawy rzepaku producent powinien podjąć sam. Jest to ciekawa alternatywa, a o jej wyborze mogą przesądzić warunki klimatyczne. W kontekście niedoboru wody w glebie, który był bardzo duży w ubiegłych latach, uprawa bezorkowa zużywa znacznie mniej wody niż tradycyjna orka. Dlatego, jeżeli susza i brak wody będzie nadal utrzymywał się na polskiej wsi, może to być przesądzające o wyborze tej metody uprawy rzepaku przez rolników.
Czym jest Uprawa Pasowa w Technologii Strip-Till?
Ciekawą, choć nie do końca poznaną, technologią uprawy gleby pod rzepak jest strip-till (uprawa pasowa gleby). Uprawa pasowa w technologii strip-till zakłada zastosowanie dwóch wariantów zabiegów:
- Wariant jednoetapowy: Maszyny jednocześnie uprawiają glebę, wysiewają nawozy mineralne oraz nasiona roślin.
- Wariant dwuetapowy: Zakłada wykonanie najpierw podorywki, najczęściej za pomocą brony kompaktowej. Podorywka chroni glebę przed utratą wody oraz stymuluje osypane nasiona chwastów i roślin rolniczych do kiełkowania. Następnie, przy pomocy agregatu do uprawy pasowej strip-till (siewnik połączony z sekcją uprawowo-nawozową), wysiewa się nasiona w uprzednio spulchnione pasy.
Podstawowym elementem roboczym jest dłuto uprawowe, które wycina w glebie pasek o szerokości 2,5 cm. Karol Stefaniak, rolnik z woj. wielkopolskiego, twierdzi, że gleba z tego paska jest wyciągana na wierzch, co zapewnia samoczyszczenie dłuta i ogranicza zapychanie maszyny. Dłuto zakończone jest prosto, nie wywołuje efektu odcięcia warstwy gleby od podglebia, co zapobiega powstawaniu warstwy podeszwy płużnej. Jednocześnie w śladzie dłuta umieszczany jest nawóz mineralny, aplikowany w 2 warstwach, najczęściej na głębokości 8-12 cm i 18-22 cm, z możliwością regulacji tej głębokości. Szczelina jest zamykana przez wał oponowy.
Kolejnym elementem roboczym jest redlica wysiewająca, która pracuje dokładnie w śladzie dłuta uprawowo-nawozowego. Takie rozwiązanie daje doskonałe warunki do rozwoju systemu korzeniowego rzepaku. Nasiona są umieszczane w miejscu, w którym wykonano uprawę, a poniżej znajduje się nawóz.
Stefaniak opowiada o swoich doświadczeniach: "W zeszłym roku na polu klasy IV, na którym wysiewany był rzepak, zebrałem słomę, rozrzuciłem obornik i wykonałem podorywkę. Podczas siewu pogoda była słoneczna, a gleba w wierzchniej warstwie przesuszona. Uprawę pasową prowadziłem na głębokości ok. 24 cm, wysiewana dawka rzepaku to 2,5 kg/ha. Przeprowadziłem siew strip-till agregatem własnej produkcji." Rozluźnienie gleby oraz umieszczony w pobliżu korzenia nawóz spowodowały bardzo dobre rozwinięcie systemu korzeniowego.
Rośliny w uprawie pasowej mają przeciętnie o ponad 60% większą masę korzenia od roślin uprawianych orkowo, ponadto korzeń ten jest średnio o 21% dłuższy. Grubość szyjki korzeniowej przekraczała 10 mm. "Tak dobry rozwój w okresie jesieni zapewnia roślinom dobre przezimowanie i optymalny rozwój wiosną. W miejscach, gdzie pracowały zęby, widoczne były bardziej wilgotne pasy gleby na powierzchni pola, nawet przez kilka kolejnych dni po siewie," dodaje Stefaniak.
Mgr inż. Mariusz Kowalski z Katedry Agronomii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu podkreśla, że rzepaki rosnące na uprawie pasowej mają wyraźnie lepiej rozwinięty system korzeniowy, którego zasięg jest przeciętnie większy od występującego przy orce. Występują również bardzo wyraźne różnice w rozwidlaniu się korzeni. Znaczna część roślin na uprawie orkowej ma rozgałęziony system korzeniowy, podczas gdy w uprawie pasowej średnia ilość roślin z rozwidlonymi korzeniami jest znacznie mniejsza.
Płytki rozwidlony korzeń bardzo dobrze sprawdza się w latach o optymalnie rozłożonych opadach. Jednak ostatnie lata nie zapewniają optymalnego rozkładu opadów, co wyraźnie rzutuje na wielkość plonu roślin.
Siewnik Pasowy Arbos ASF UST Direkta
Siewnik Arbos ASF UST DIREKTA 4,5 m to maszyna do siewu bezpośredniego, podpowierzchniowego, bezorkowego i pasowego. Podczas jednego przejazdu może być wysiewany materiał siewny oraz nawóz granulowany. Duży zbiornik o pojemności 3000 litrów jest dzielony na ziarno i nawóz granulowany. Dozowniki ziarna są napędzane mechanicznie za pomocą koła stykowego, natomiast transport materiału odbywa się pneumatycznie. Do współpracy z siewnikiem o szerokości 4,5 m wystarczy ciągnik o mocy powyżej 130 KM. Dzięki sekcjom roboczym ze skrzydełkami 23 cm, siewnik zapewnia siew pasowy. Ziarno jest wysiewane w pasie za pomocą dyfuzorów, natomiast nawóz granulowany na środku. Skrzydełka sekcji wysiewającej rozprowadzają materiał siewny w pasie do ok. 15 cm, a pomiędzy nimi jest 15 cm przerwa.
Agregaty Grizli do Uprawy Pasowej
Firma FHU Kudla zaprezentowała nową serię agregatów do uprawy pasowej o nazwie Grizli, składającą się z 4 modeli o szerokościach roboczych: 2,1 m (Grizli 210), 2,4 m (Grizli 240), 2,7 m (Grizli 270) oraz 3 m (Grizli 300). Rama główna maszyny wykonana jest z profilu zamkniętego o przekroju 10x10 cm i ściance grubości 10 mm. W agregacie w jednej linii ustawiony jest talerz rozcinający, redlica spulchniająca, koło dogniatające oraz redlica wysiewająca. Rozstaw elementów roboczych wynosi 30 cm. Talerze rozcinające pracują na głębokości 2-10 cm, a łapa spulchniająca może zagłębić się na 35 cm. Elementy są mechanicznie zabezpieczone przed przeciążeniem.
Kolejny moduł to wał oponowy, w którym każde z kół o rozmiarze 6x12 lub 8x12 dogniata glebę spulchnioną przez łapę pracującą przed nim, utrzymując zadaną głębokość roboczą maszyny. Za każdym z kół jest umieszczona redlica wysiewająca własnej konstrukcji. Do rzepaku stosuje się wąską redlicę wysiewającą nasiona co 30 cm. Do zbóż szeroką, wysiewającą nasiona rzutowo w pasy o szerokości 15 cm, pomiędzy którymi jest 15 cm przerwa.
Nad ramą znajduje się dwukomorowy zbiornik, którego dół wykonany jest ze stali nierdzewnej, a reszta jest ocynkowana i pomalowana. Każda z komór ma pojemność 700 litrów, opcjonalnie można zamontować nadstawki zwiększające ją o kolejne 300 litrów.
Porównanie Technologii Uprawy: Wyniki Plonowania
Mgr inż. Mariusz Kowalski porównuje wyniki plonowania: "Technologia orkowa pozwala na uzyskanie plonu wynoszącego 5,6 t/ha, natomiast zastosowanie uprawy pasowej pozwoliło na uzyskanie plonu o wielkości 6,0 t/ha." Porównując uprawę pasową do uprawy bezorkowej, różnice są mniejsze. Na słabszych glebach klasy IVa w uprawie bezorkowej przeciętny plon rzepaku wynosi ok. 5 t/ha, natomiast w technologii strip-till przekracza wielkość 5,6 t/ha. Uzyskane wyniki są wynikami z kombajnu, można je więc uznać za miarodajne.
Zalety Uprawy Bezorkowej i Pasowej
Wprowadzenie uprawy bezorkowej i uprawy pasowej gleby staje się powoli konkurencyjne w stosunku do uprawy tradycyjnej. Zmniejsza nakłady energii i robocizny, a bardzo korzystnie oddziałuje na środowisko glebowe. Ponadto korzyści płynące z upraw bezorkowych mogą w znacznym stopniu przyczynić się do utrzymania równowagi w środowisku naturalnym, w tym do poprawy aktywności mikrobiologicznej gleby oraz sposobu, w jaki korzenie roślin pobierają wodę nawet z głębszych warstw gleby.
W 2025 roku uprawa bezorkowa staje się ważnym elementem strategii przeciwdziałania skutkom suszy. Ograniczenie parowania i poprawa infiltracji wody wzmacniają odporność roślin na okresowe susze. Resztki pożniwne chronią powierzchnię gleby przed degradacją struktury, co w efekcie stabilizuje warunki wodne w profilu glebowym.
Uprawa bezorkowa pomaga w redukcji emisji dwutlenku węgla poprzez zwiększenie zawartości węgla organicznego w glebie i zmniejszenie emisji wynikającej z procesu uprawy. Minimalizuje naruszanie gleby, a więc ogranicza wyparowywanie wody, ale jednocześnie pomaga zatrzymać węgiel w ziemi. Zmniejsza o 40-70% emisję podtlenku azotu (N2O), który jest gazem cieplarnianym. Ponadto wzbogaca bioróżnorodność i jest korzystniejsza dla mikroorganizmów glebowych.
Wady i Wyzwania Uprawy Bezorkowej
Obecnie na temat uprawy bezorkowej spotyka się jednak wiele krytycznych zdań. Brak spulchniania gleby, w szczególności na glebach cięższych, wpływa na ograniczenie rozwoju masy korzeniowej. Główna jego część rozwija się w górnej warstwie profilu glebowego, przez co pobieranie wody oraz składników pokarmowych z głębszych warstw jest utrudnione. Rośliny wolniej wschodzą i rozwijają się, a nierównomiernie rozłożone resztki pożniwne są niekorzystne dla kiełkujących roślin.
Stąd pojawia się konieczność dodatkowego wyposażenia redlic do siewu bezpośredniego w podwójne kroje talerzowe, łapy kultywatora czy noże napędzane wałem odbioru mocy. Zadaniem tych narzędzi jest spulchnianie gleby na głębokość siewu tylko w wąskim rzędzie.
Innym szczególnie poważnym problemem w uprawie bezorkowej jest zachwaszczenie. Poprzez zaniechanie mieszania wierzchniej warstwy ornej, nasiona chwastów kumulują się w niej. Szczególnie dużym zagrożeniem są chwasty wieloletnie, zwłaszcza w uprawie kukurydzy w monokulturze. W systemie bezorkowym walka z niepożądanymi gatunkami roślin opiera się głównie na przedwschodowym stosowaniu herbicydów nieselektywnych, w których substancją aktywną jest glifosat. Jednak w przypadku chłodniejszej pogody, kiedy nie wszystkie chwasty wzejdą przed siewem kukurydzy, zabieg ten staje się mniej skuteczny.
Spore problemy w przypadku bezorkowego systemu uprawy sprawia poprawne nawożenie. Stosując tradycyjny sposób odżywiania roślin poprzez umieszczenie nawozu na powierzchni gleby, potrzebne pierwiastki pozostają w górnej części profilu glebowego. Nie są możliwe do pobrania przez rośliny, przez co efektywność nawożenia spada. Ponadto może dochodzić do wzrostu zakwaszenia wierzchniej warstwy gleby, co jest rezultatem braku przemieszczania w profilu glebowym pierwiastków. Jest to jeden z głównych przyczyn uzyskiwania niższych plonów niż w przypadku uprawy płużnej. W siewie bezpośrednim zaleca się stosowanie nawożenia rzędowego.
Wadą sposobu uprawy pasowej jest zagęszczenie gleby w międzyrzędziach. W efekcie korzenie rośliny uprawnej rozwijają się tylko w spulchnionym pasie, a pobieranie składników odżywczych oraz wody jest utrudnione. Rozwiązaniem tego problemu jest uprawa dwuetapowa.
Przejście na System Bezorkowy i Pasowy: Wskazówki
Przed rozpoczęciem uprawy bezpłużnej należy uregulować stosunki wodno-powietrzne na polu. Nierzadko trzeba wykonać głęboszowanie w celu usunięcia podeszwy płużnej. Zaniedbanie tej czynności może skutkować powstawaniem zastoisk wodnych. Zaleca się zastosowanie pługa dłutowego U624, który przygotuje glebę na nowy system uprawy.
Często obserwowanym błędem, popełnianym szczególnie przez rolników zaczynających przygodę z uprawą bezorkową, są zbyt głęboko oraz za często prowadzone zabiegi uprawowe, szczególnie w warunkach nadmiernie wysokiej wilgotności ziemi. Każda nadmiarowa czynność prowadzi do stopniowej utraty wody z gleby, w wyniku czego pogarszają się warunki uprawy roślin. Zdecydowanie lepsze efekty daje ograniczenie liczby zabiegów mechanicznych do niezbędnego minimum.
Zwalczanie chwastów najlepiej prowadzić za pomocą herbicydów nalistnych, ponieważ preparaty doglebowe mogą nie być wystarczająco skuteczne w systemie bezorkowym. W przypadku stosowania stałych nawozów naturalnych i organicznych (obornik, kompost itp.) konieczne jest równomierne rozłożenie nawozu na polu, by nie utrudniał on pracy maszyn uprawowych. Nawozy takie najlepiej aplikować późną jesienią lub wczesną wiosną i płytko wymieszać z glebą za pomocą brony talerzowej U693, U652 lub SpeedCutter.
Przed przejściem na system bezpłużny warto też uregulować odczyn gleby i utrzymywać jego optymalny poziom poprzez wapnowanie co 2-4 lata. Siew bezorkowy wiąże się z większymi nakładami związanymi ze zwalczaniem zachwaszczenia, dlatego zaraz po żniwach należy skutecznie się ich pozbyć. Najpierw pobudzić chwasty i samosiewy do kiełkowania za pomocą brony mulczowej Rolmako SpringExpert, aby w następnym zabiegu zniszczyć je broną talerzową lub kultywatorem.
Maszyny do Uprawy Bezorkowej i Pasowej
Decydując się na przejście na uprawę bezpłużną, należy nabyć odpowiedni sprzęt. Siew bezorkowy wykonuje się przy użyciu specjalistycznego siewnika. Agregaty do uprawy bezorkowej są zazwyczaj złożone głównie z kultywatora bezorkowego, np. Rolmako U436, brony talerzowej Rolmako U652 lub U671, ciężkich wałów uprawowych Cambridge. Poleca się także kontakt z użytkownikami takich maszyn w celu poznania bezpośredniej opinii na ich temat, co pozwoli na doprecyzowanie potrzeb i ułatwi wybór odpowiedniego urządzenia.
Do uprawy głębokiej AGRISEM proponuje takie maszyny jak Combiplow, Cultiplow i Smartplow. Maszyny te umożliwiają skuteczną pracę na glebach zwięzłych i ciężkich, a także w trudnych warunkach glebowych, takich jak gleby gliniaste, o zwięzłej strukturze. Uprawa pasowa z użyciem specjalistycznych maszyn, takich jak AGRISEM Stripcat 2, może być jednym z kluczowych kroków w kierunku zrównoważonego rozwoju i rolnictwa ekologicznego.
Firma Rolmako kładzie nacisk na ochronę i ulepszanie zasobów glebowych, produkując maszyny do bezorkowej i ultra-płytkiej uprawy oraz mające zastosowanie w technologii siewu w mulcz oraz strip-till.
Definicje Kluczowych Technologii Uprawy
-
Uprawa Bezorkowa: System uprawy, w którym rezygnuje się z tradycyjnych prac orkowych. Korzyści to redukcja erozji gleby, oszczędność wody poprzez zachowanie wilgoci, zmniejszenie nakładów pracy i paliwa, poprawa struktury ziemi i aktywności biologicznej. Definicja: uprawa gleby służy utrzymaniu jej właściwej struktury, aby można było uzyskiwać zadowalające plony i korzystny efekt ekonomiczny.
-
Technologia Siewu w Mulcz: Siew odbywa się w obecności mulczu, czyli pokrywy z resztek roślinnych pozostawionych na powierzchni gleby. Korzyści to ochrona gleby przed erozją, zachowanie wilgoci, hamowanie wzrostu chwastów, promowanie aktywności biologicznej w ziemi. Zakres zabiegów: nacisk na zachowanie resztek roślinnych na powierzchni gleby. Może to być połączone z minimalnymi zabiegami uprawowymi lub uprawą bezorkową.
-
Uprawa Pasowa Strip-Till: Metoda uprawy polegająca na przygotowywaniu wąskich pasów (pasków) gleby do siewu, podczas gdy reszta pola pozostaje nieprzetworzona i pokryta resztkami roślinnymi. Korzyści to lepsza struktura gleby, zachowanie wilgoci, redukcja erozji, a jednocześnie lepsze warunki dla wschodów roślin w miejscach siewu. W technologii Strip-Till chronione są gleby narażone na erozję, przy jednoczesnym optymalnym przygotowaniu roli pod zasiew.
Podsumowując, uprawa bezorkowa to całkowite unikanie orki i wszelkich głębokich zabiegów uprawowych. Technologia siewu w mulcz koncentruje się na siewie w obecności resztek roślinnych, które pozostają na powierzchni gleby, co może, ale nie musi być połączone z uprawą bezorkową. Strip-till to uprawa polegająca na przygotowywaniu wąskich pasów ziemi do siewu, a resztę pola pozostawia się nieprzetworzoną.