Zamek w Malborku jest uznawany za największy na świecie średniowieczny zamek pod względem powierzchni oraz jeden z najlepszych przykładów średniowiecznej architektury obronnej. Jego losy były zmienne i pokręcone, a przez niemal półtora wieku był siedzibą wielkiego mistrza krzyżackiego oraz najwyższych władz zakonu Najświętszej Maryi Panny, stając się największą, zbudowaną z cegły twierdzą Europy. Twierdza w Malborku była również rezydencją królów polskich, a także cesarzy niemieckich.
Historia Zamku w Malborku
Początki i Rozwój Zakonu Krzyżackiego
Historia zamku sięga 1278 roku, kiedy rozpoczęto prace nad przygotowaniem terenu pod jego budowę. Zakon krzyżacki umacniał swoje wpływy w Prusach, w związku z czym podjęto decyzję o zbudowaniu tzw. zamku komturskiego. Prace nad samym zamkiem rozpoczęto w 1280 roku zaraz po upadku Prus Wschodnich. Podjęto wówczas decyzję o powstaniu państwa kościelnego, zarządzanego przez Krzyżaków. W tym czasie władze Zakonu Krzyżackiego postanowiły zbudować zamek na brzegu rzeki Nogat, który miał być siedzibą lokalnego komtura, czyli komandora i zwierzchnika domu zakonnego. W 1286 roku w jego pobliżu powstało miasto Malbork.
Siedziba Wielkiego Mistrza i Rozbudowa
Położenie i znaczenie zamku okazało się na tyle istotne, że w 1309 roku ówczesny wielki mistrz Zakonu, Siegfried von Feuchtwangen, uczynił z Malborka stolicę krzyżackiego państwa, jednego z najpotężniejszych w ówczesnej Europie. Wraz z podjęciem decyzji o przeniesieniu z Wenecji do Malborka siedziby wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, rozpoczęto rozbudowę pomieszczeń, aby twierdza mogła pomieścić nowych mieszkańców oraz przede wszystkim pełnić funkcje reprezentacyjne wielkiego mistrza.
Do początkowego zamku (obecnie Zamek Wysoki) z czasem zaczęto dobudowywać kolejne części, tworząc obecnie nazwany Zamek Średni oraz Zamek Niski. Wraz z rozbudową zmieniało się znaczenie twierdzy, z lokalnego zamku na ważną twierdzę zakonu. Rozbudowa twierdzy trwała do około 1410 roku, czyli do oblężenia zamku przez wojska polsko-litewskie po bitwie grunwaldzkiej. W tym okresie Zamek w Malborku był jednym z największych w Europie.
Wraz z rolą, jaką pełnił zamek, rozpoczęła się rozbudowa twierdzy i otaczających ją umocnień. Z czasem połączono system obronny zamku z murami otaczającymi miasto Malbork. Powstały nowe pierścienie umocnień, głębokie fosy i wieże obronne, jednocześnie trwała rozbudowa wnętrza zamku. Dawne podzamcze zmieniło się w Zamek Średni, w którym odbywać miały się przyjęcia oraz oficjalne spotkania władz zakonu z jego gośćmi. Zamek odwiedzali wówczas najsłynniejsi rycerze owych czasów, a nierzadko także królowie wraz z najwyższą szlachtą.
W 1340 roku na fasadzie zamku umieszczono ogromną figurę Matki Boskiej, mierzącą ponad 8 metrów i ważącą około 15 ton. Posąg pokryty był piękną mozaiką wykonaną przez mistrzów z Wenecji.
Okres Polski Królewskiej
W 1457 roku zamek został sprzedany przez Ulryka Czerwonkę polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Czerwonka wszedł w posiadanie zamku po tym, jak zakon krzyżacki zaczął zalegać z żołdem dla niego i jego najemników. Koszt zakupu zamku wyniósł 190 tysięcy florenów, czyli około 660 kg złota. Oficjalnie polski władca wjechał na zamek 7 czerwca 1457 roku. Rycerz Andrzej Tęczyński herbu Topór odkupił zamek od dowódcy najemników czeskich Ulryka Czerwonki. Wraz ze zmianą właściciela, zmieniła się również rola zamku, który stał się rezydencją królów Polski.
Przez kolejne wieki zamek dalej rozbudowywano i przekształcano, dostosowując go do potrzeb władców, a później również jednostek administracyjnych, które miały w nim swoje siedziby - m.in. Komisji Morskiej, powołanej w 1568 roku jako pierwsza polska admiralicja. W 1565 roku w raportach zamkowych pojawił się zapis o postępującym zaniedbaniu i pilnej potrzebie remontu.
Podczas wojny polsko-szwedzkiej w latach 1626-1629 zamek w Malborku został po bohaterskiej obronie zajęty przez wojska szwedzkie, które zaczęły go umacniać, wznosząc nowe bastiony. Obroną zamku dowodził podstarości Wojciech Pęczławski. Mimo, że do dyspozycji miał zaledwie trzy setki ludzi, a burmistrz Malborka okazał się zdrajcą, który wpuścił Szwedów do miasta, obrona zamku była zacięta, a załoga odpierała szturmy kilku tysięcy atakujących. W 1635 roku na mocy rozejmu ze Szwedami, twierdza została jednak zwrócona Polsce. Mimo wieku umocnień, jej rozmiary i położenie sprawiały, że cały czas wykorzystywana była jako obiekt wojskowy (chociaż część pomieszczeń adaptowano na cele cywilne), oraz umacniana.
W XVII wieku twierdza przeszła reorganizację. Zamek Wysoki przestał być klasztorem i stał się ogromnym magazynem. Wszelkie instytucje oraz urzędnicy zajmowali Zamek Średni. Podzamcze zaczęło pełnić funkcję wyłącznie militarną. Dopiero w połowie XVIII wieku udało się zakończyć remont dachu na Zamku Wysokim i przebudować zamkowe wieże.
Okres Pruski i Zniszczenia
Wraz z I rozbiorem Polski, 12 września 1772 roku zamek opuściły oddziały polskie, a dzień później przejęły go wojska pruskie. Miasto wraz z zamkiem przyłączono do nowej prowincji Prusy Zachodnie. Prusacy postanowili zamienić zamek najpierw w koszary, a później w magazyny wojskowe. W tym czasie niegdyś wspaniały zamek został bardzo mocno zdewastowany. Jego wnętrza całkowicie zmieniły swoje oblicze, a wiele historycznych elementów budowli zostało zburzonych. Działania te spotkały się jednak z sprzeciwem ze strony prasy, co częściowo spowolniło przebudowę. W 1801 roku rozpoczęto kolejną przebudowę zamku. W 1807 roku zamek w Malborku zajęły wojska francuskie zmierzające na wschód w kierunku Rosji. W 1872 roku na podzamczu odsłonięto pomnik króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego.
Odbudowa i Czasy Współczesne
Przełomem w historii zamku był rok 1817, kiedy to podjęto decyzję o rozpoczęciu jego odbudowy. Prace te trwały stopniowo aż do 1939 roku i kierowane były przez kilku architektów. W początkowym etapie zamiast jednak przywracać twierdzy oryginalny wygląd, przebudowywano ją według wizji architektów, co spotkało się w późniejszych etapach z krytyką kolejnych architektów odpowiedzialnych za odbudowę zamku. Prowadzone prace nie były poparte badaniami historycznymi i prowadzone były chaotycznie - niektóre zabudowania odbudowywano w innych miejscach lub w zupełnie innej formie.
Odbudowę przerwał wybuch II wojny światowej. W 1945 roku niemiecka armia przekształciła zamek w punkt oporu, przez co Armia Czerwona podczas zdobywania twierdzy dokonała olbrzymich zniszczeń. Według powojennych szacunków zniszczeniu uległo 50-60% zamku. Pozostawione własnemu losowi ruiny po wojnie dalej niszczały, przez co pod koniec lat 50. rozważano ich wyburzenie i ostateczne zlikwidowanie zamku w Malborku.
Na szczęście do tego nie doszło. Powołano specjalny Społeczny Komitet Odbudowy Zamku, który doprowadził do stopniowego przywrócenia twierdzy jej dawnej chwały, a w 1961 roku powołano Muzeum Zamkowe. W tym samym roku ruszyły prace rekonstrukcyjne na zamku. Większość prac remontowych zakończono w latach 90., jednak nie oznacza to, że zamek odzyskał oryginalny wygląd. W 2014 roku na dalszą odbudowę zamku przeznaczono 26 mln zł. Obecnie większość najważniejszych zabudowań odtworzono w oparciu o historyczne dokumenty (w przeciwieństwie do prac prowadzonych w XIX wieku przez Niemców).
W 2007 roku w plebiscycie organizowanym przez Rzeczpospolitą zamek w Malborku został uznany za jeden z 7 cudów Polski wszech czasów.
Struktura i Budowa Zamku w Malborku
Zamek w Malborku zajmuje powierzchnię 21 hektarów i składa się z trzech części - Zamku Wysokiego, Zamku Średniego i Zamku Niskiego. Do budowy Zamku Wysokiego zużyto 12 tys. ton kamieni oraz 3,5 mln cegieł.
Zamek Wysoki
W skład Zamku Wysokiego wchodzą m.in. Kościół pw. Najświętszej Marii Panny, Kaplica św. Anny, Kapitularz, Kuchnia Konwentu, Refektarz Konwentu, Wieża Gdanisko, Wieża Klesza, Domek Dzwonnika, Baszta Dietricha, Brama Szewska i Młyn. Zamek Wysoki był główną siedzibą zgromadzenia krzyżackiego, z tego miejsca kierowano wszystkimi poczynaniami, dotyczącymi Prus i Pomorza. Jest tu kaplica grzebalna wielkich mistrzów, główny dziedziniec i urocze krużganki.
Zamek Średni
Zamek Średni składa się z m.in. Pałacu Wielkich Mistrzów, Wielkiego Refektarza, Infirmerii, Wieży Kurza Stopa, Kaplicy św. Bartłomieja, Wielkiej Komturii oraz Małego Gdaniska. To właśnie tu mieściła się Główna Brama do Średniego Zamku, a także wejście na Zamek Średni w Malborku.
Brama na Zamek Średni, a także skrzydło północne w grudniowej świątecznej śnieżnej odsłonie to jedne z malowniczych widoków. Widoki z zamku w Malborku obejmują: bramę na zamek średni, dwa pomieszczenia pod Letnim Refektarzem, bramę mostową oraz basztę Maślankową.
Zamek Niski (Przedzamcze) i Fortyfikacje Zewnętrzne
W skład Zamku Niskiego (przedzamcza) i fortyfikacji zewnętrznych wchodzą m.in. Kościół św. Wawrzyńca, Brama św. Wawrzyńca, Ludwisarnia, Wieża Maślankowa, Brama Północna, Baszta Kęsa, Baszta Zegarowa, Baszta Szarysz, Baszta Trójścienna, Baszta Prochowa, Karwan, Baszta Wójtowska, Brama Główna, Baszta Podstarościego, Dom Podstarościego, Baszta Nad Piekarnią, Baszta bez nazwy, Baszta Ku Miastu, Brama Furta, Baszta Sperlinek, Brama Nowa, Baszty Mostowe.
Rola Reprezentacyjna Zamku
Równie ważną rolą Malborka, poza funkcją obronną i militarną, była rola reprezentacyjna. Podczas przebudowy twierdzy, Krzyżacy duży nacisk kładli na szereg pomieszczeń i budynków mających pokazać potęgę i zamożność kościelnego państwa. Dzięki połączeniu potęgi militarnej z najnowszymi wówczas rozwiązaniami technicznymi i artystycznymi twierdza w Malborku stała się pomnikiem i symbolem władzy, a także tradycji państwa zakonnego. W malborskim zamku przyjmowano najznamienitszych gości, którzy odwiedzali państwo zakonne. Bywali tu królowie, najwyższa szlachta oraz kwiat rycerstwa średniowiecznej Europy, a gospodarze z dumą otwierali przed nimi bramy największego zamku na świecie.
Brona w Architekture Militarnej
Brona była elementem często stosowanym w architekturze militarnej średniowiecza. Wzmacniała najsłabszy element w systemie obronnym średniowiecznej twierdzy, czyli bramę. Najstarsze przykłady wykonywane były zwykle z okuwanego drewna, później powstawały też brony z kutego żelaza. Brona osadzona była w prowadnicach, podnoszona za pomocą systemu lin czy łańcuchów i kołowrota. Dla poprawienia walorów obronnych brona występowała łącznie z mostem zwodzonym i stołpem. Tak wyposażona brama mogła być elementem barbakanu.
W średniowiecznych zamkach stosowano też połączenie dwóch bron, które zamykały wydzieloną przestrzeń. Gdy grupa atakujących utknęła pomiędzy kratami, mogła być ze wszystkich stron atakowana pociskami, rozżarzonym piaskiem czy wrzątkiem. Brona w późnym średniowieczu ustąpiła miejsca tzw. organom. Organy nie były, jak brona, jednym elementem, ale całym zestawem belek. Każdy taki drewniany słup był zawieszony na osobnych łańcuchach. Dzięki temu każdą belkę można było podnieść lub opuścić niezależnie od innych. W trakcie oblężenia można było zatem otworzyć zabezpieczenia tylko częściowo, by np. wypuścić za mury obronne zwiadowców.
Muzeum Zamkowe w Malborku - Kolekcje
W Muzeum Zamkowym w Malborku, powołanym w 1961 roku, zgromadzono bogate kolekcje, prezentujące historię i kulturę regionu oraz samego zamku.
Kolekcja Bursztynu
Bursztyn był bardzo ważny dla zakonu krzyżackiego. Mnisi posiadali monopol na jego wydobycie i handel nim, a wiele przedmiotów na zamku wykonane było właśnie z tego pięknego materiału. W zamku zobaczyć można bardzo okazały zbiór przyrodniczy, w którym zgromadzono ponad 700 okazów bursztynu w postaci naturalnej, jak i przerobionego na ozdoby. W kolekcji znajdują się stare i nowe ozdoby, naturalne formy bursztynu oraz cenne inkluzje ze szczątkami roślin i zwierząt. Najciekawsze obiekty to fragmenty ozdób z XVII wieku, ołtarz bursztynowy z 1687 roku, a także 300-letnia szkatuła oraz przeróżne rzeźby i dzieła sztuki gdańskich artystów.
Kolekcja Ceramiki
Kolekcja ceramiki na zamku w Malborku obejmuje obecnie ponad 500 sztuk ceramiki przeróżnych rodzajów i przeznaczenia. Zobaczysz wśród zbiorów takie cacka jak naczynia z lokalnych manufaktur oraz fajanse z najznamienitszych warsztatów Europy. Cennymi okazami w muzeum są holenderskie fajanse, pochodzące z XVIII wieku.
Kolekcja Mebli
Kolekcja mebli w malborskim zamku powstaje od końca XIX wieku, a w jej skład wchodzą meble gotyckie oraz ich muzealne kopie i reprodukcje. Częścią zbioru są również cenne meble nowożytne, pochodzące z najróżniejszych warsztatów. Okres ten reprezentują meble renesansowe, barokowe oraz nowsze.
Dział Oręża i Militariów
Dział z orężem opisuje pięć wieków w kontekście rozwoju militarnego Europy. Zamek w Malborku powstał jako warownia i taką też funkcję pełnił przez większość swego istnienia. Zamkowa zbrojownia uznawana była w czasach jego świetności za jedną z największych na świecie. Pierwsze, na co natrafisz, to zbiór mieczy średniowiecznych, pamiętających jeszcze wyprawy krzyżowe. Potem jest broń pochodząca ze zbrojnej wyprawy na Litwę w XIV wieku. Dalej znajdziesz broń myśliwską: przepiękne kusze i łuki, a także pierwsze, wciąż jeszcze toporne, samopały i inna broń prochowa. Stoją tu również pierwsze bombardy i pistolety kapiszonowe. Dodatkową atrakcją jest wystawa broni orientu, gdzie wystawiono zbroje i broń perską oraz turecką.
Zamek w Malborku: Dlaczego jest tak ogromny? I po co NAPRAWDĘ został zbudowany?
Zbiory Monet i Medali
Zbiory monet i medali obejmują ponad cztery i pół tysiąca obiektów. W większości są to monety związane z państwem polskim oraz Prusami Królewskimi. Poza monetami w kolekcji znajdują się medale i oznaczenia wojskowe, w większości pochodzące z Prus, ale nie tylko. Dużą część zbioru wypełniają medale współczesne, w szczególności powojenne. Pozostałą część kolekcji zajmują kopie słynnych monet i medali, a także sakiewki, portmonetki oraz zabytkowe skarbonki.
Kolekcja Rzeźby
Cały zamek wypełniony jest rzeźbami, mniej lub bardziej cennymi. Zbiór ten obejmuje dzieła od samego średniowiecza aż po dziś. Najcenniejszą częścią zbiorów są oryginalne pozostałości krzyżackiego kościoła zakonnego. Najcenniejszym zabytkiem w tej części muzeum jest fragment figury Chrystusa. Zakłada się, że rzeźba pochodzi z roku 1344. Kolejnym dziełem sztuki, na które warto zwrócić uwagę, jest krucyfiks i resztki rzeźby Marii oraz postać świętego Jana.
Gabinet Rycin
Gabinet rycin w zamku Malbork pochodzi, podobnie jak zbiór numizmatyczny, z początku lat 60. poprzedniego wieku. Sercem zbiorów są ryciny i rysunki, które obejmują okres ponad pięciu wieków. Wiele z grafik przedstawia zamek w Malborku, dzięki czemu można prześledzić rozwój twierdzy i dostrzec zmiany, jakie zachodziły przez stulecia. Poza tym zebrano tu portrety królów oraz innych znamienitych postaci historycznych. Ciekawe są także plany i szkice budynków i całych miast z innych części Polski.
Zabytkowa Technika Użytkowa
W zbiorze zabytkowej techniki użytkowej na terenie zamku w Malborku zgromadzono 25 obiektów. Jednym z cenniejszych są mechanizmy i wyposażenie młyna kaszowego, stojące na Zamku Wysokim. Zobaczysz tu precyzyjne, drewniane koła zębate, stępy, kierat i wiele innych części. Ciekawy jest zbiór kamieni żarnowych, które pracowały w młynie. Najstarszy z nich ma ponad 1000 lat! Kolejnym z zabytków jest wiatrak, noszący nazwę Królewskie Pacholę. Pochodzi on z roku 1831 i przywieziono go z miejscowości Krzewsko, leżącej nieopodal Elbląga.
Witraże
Witraże to nieodłączna część wyposażenia średniowiecznych zamków. Zamek w Malborku może pochwalić się piękną kolekcją dawnych oszkleń okiennych. Wiele starych witraży zostało wymontowanych przed wiekami i trafiły w ręce prywatnych właścicieli. Zamek w Malborku sukcesywnie odnajduje je i stara się odkupić. Dziś oglądać można zamontowane, oryginalne witraże w Kapitularzu oraz w Kaplicy świętej Anny.
Inne Kolekcje
Poza wyżej wymienionymi kolekcjami zobaczyć można również elementy detalu archeologicznego, albumy fotografii opisujące odbudowę zamku, dokumentację historyczną i przedmioty związane z Malborkiem.
Praktyczne Informacje dla Zwiedzających
Dla zwiedzających przygotowano bardzo ciekawą trasę, zwaną zieloną, która obejmuje tereny zewnętrzne zamku nad Nogatem, wiodąc przez część przedzamcza oraz dziedziniec Zamku Średniego i Wysokiego. Na trasie zielonej zobaczysz bramy, przejazdy, fosę, Kaplicę świętej Anny oraz tarasy i ogrody wielkich mistrzów. Trasa zielona nie obejmuje wnętrza zamku. Można za to przyjrzeć się architekturze starego zamczyska oraz poszczególnych jego części.
Trasa historyczna to połączenie trasy zielonej oraz najważniejszych części zamku w Malborku. Idąc tą trasą, trafisz do Wielkiego Refektarza oraz na piętro do Pałacu Wielkich Mistrzów. Następnie trafisz do Zamku Wysokiego, który był główną siedzibą zgromadzenia krzyżackiego. Czas zwiedzania trasy historycznej to od 3 do 4 godzin.
Limit zwiedzających jest dość duży, jednak warto zabezpieczyć się i zarezerwować bilet wcześniej, korzystając z Internetu lub telefonicznie. Należy pamiętać, że zwiedzanie zamku wiąże się z długim marszem przez przeróżne pomieszczenia i tereny na zewnątrz. Na terenie zamku nie ma zbyt wielu toalet - jedna jest na samym początku, a kolejna mniej więcej w połowie trasy. Większy bagaż trzeba zostawić w przechowalni. Niestety zamku nie można zwiedzać w towarzystwie zwierząt.
Warto zaplanować wizytę na zamku w okresie, gdy organizowane są widowiska lub inscenizacje historyczne. Jedną z nich jest odbywająca się w lipcu inscenizacja bitwy o zamek w Malborku. Na zamku działa restauracja Piwniczka, która czynna jest od godziny 10:00 do 17:00. Poza tym można kupić pamiątki z zamku w sklepie z pamiątkami i sklepie z bursztynem.