Żuraw (niem. Krantor) to nie tylko jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Gdańska, ale także największy i najstarszy z zachowanych średniowiecznych dźwigów portowych w Europie. Ten unikalny obiekt, położony nad Motławą na końcu ulicy Szerokiej, pełnił przez wieki funkcję zarówno urządzenia przeładunkowego, jak i bramy miejskiej oraz budowli obronnej.
Historia i rozwój konstrukcji
Brama w tym miejscu istniała już w 1363 roku, jednak jej pierwotny wygląd pozostaje nieznany. Wiadomo, że już w 1367 roku w źródłach pojawiła się wzmianka o funkcjonującym tam dźwigu o nazwie caranum. Pierwsza konstrukcja była w całości drewniana i spłonęła w 1442 roku.
Obecny kształt obiektu został nadany w latach 1442-1444. Powstały wtedy dwie masywne, ceglane wieże oraz charakterystyczna drewniana konstrukcja dźwigowa. Całość utrzymana jest w stylu gotyku flamandzkiego. Mimo różnic w elewacjach od strony miasta i rzeki, budowla stanowi spójną całość, która do XVII wieku pełniła również istotne funkcje militarne.
Mechanizm dźwigowy i siła napędowa
Najcenniejszym elementem Żurawia jest jego mechanizm, oparty na dwóch parach ogromnych kół deptakowych o średnicy około sześciu metrów każde. W średniowieczu siłę napędową stanowili ludzie, zwani żurawnikami, którzy stąpali wewnątrz bębnów.
- Możliwości udźwigu: Urządzenie pozwalało podnieść ładunek o masie 2 ton na wysokość 27 metrów lub, po sprzęgnięciu obu par kół, 4 tony na wysokość 11 metrów.
- Zastosowanie: Żuraw służył do załadunku towarów, balastu na statki oraz stawiania masztów. W XIX wieku wykorzystywano go również do wynurzania ruf statków mechanicznych w celu naprawy sterów i śrub.
Zniszczenia i rekonstrukcja
Podczas II wojny światowej, w 1945 roku, w trakcie zdobywania miasta przez Armię Czerwoną, Żuraw został podpalony. Drewniana konstrukcja spłonęła doszczętnie, jednak mury przetrwały, co umożliwiło odbudowę obiektu pod koniec lat 50. XX wieku. 18 grudnia 1959 roku Żuraw został wpisany do rejestru zabytków.
Współczesność: renowacja i muzeum
Obecnie Żuraw jest jedną z filii Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. W latach 2022-2024 obiekt przeszedł kompleksową modernizację. Prace konserwatorskie objęły m.in. mury ceglane, naprawę pokrycia dachowego oraz renowację drewnianej konstrukcji.
Podczas ostatnich prac odkryto niezwykły zabytek archeologiczny - tzw. kamień wysokiej wody z datą 1651, który wskazywał najwyższy poziom rzeki podczas powodzi. Po remoncie w budynku udostępniono nową wystawę stałą, która przenosi zwiedzających do XVII-wiecznego Gdańska, przybliżając życie kupców, szyprów i portowych rzemieślników.
Timelapse Work Animacja Poklatkowa Praca Dźwig Budowa
Informacje praktyczne
Brama Żuraw znajduje się pod adresem ul. Szeroka 67/68. Ze względu na swoją popularność jest to punkt obowiązkowy podczas spacerów po najstarszej części miasta. Wewnątrz zabytku turyści mogą zobaczyć nie tylko ogromne koła napędowe, ale także wejść na wyższe kondygnacje, skąd rozpościera się panorama na Motławę.