Brama Krakowska jest jednym z najważniejszych symboli Lublina, stanowiąc kluczowy element historyczny miasta i popularny punkt na mapie turystycznej. Przez lata była i nadal jest miejscem, przez które każdego dnia przechodzą liczne rzesze mieszkańców oraz przybywających do miasta turystów.
Historyczne Tło i Znaczenie Bramy Krakowskiej
Brama Krakowska, oznaczona w starych księgach miejskich jako Brama Wyższa, to XIV-wieczna budowla strzegąca dostępu do Starego Miasta w Lublinie. Powstała ona około połowy XIV wieku, w okresie budowy murów obronnych miasta, które były reakcją na groźny najazd Tatarów w 1341 roku. Wraz z Bramą Grodzką, Brama Krakowska stanowiła część starego szlaku handlowego łączącego Kraków z Litwą i Rusią.
Warto zaznaczyć, że w systemie obronnym Lublina, oprócz baszt i furt, istniały jedynie dwie bramy - właśnie Brama Krakowska i Brama Grodzka. Ta pierwsza, ze względu na swoje położenie w wyższej części miasta, odróżniała się od niżej położonej Bramy Grodzkiej.
Ewolucja Architektoniczna Bramy
Pierwotnie Brama Krakowska składała się z części dolnej, zwieńczonej krenelażem i wysokim, spiczastym dachem. Pierwsze znaczące zmiany w jej wyglądzie miały miejsce w XV wieku. Wówczas to nastąpiło jej znaczne podwyższenie, a ceglane mury zostały urozmaicone układem zendrówek w charakterystyczne ukośne pasy.
Kolejne przekształcenia były wynikiem pożarów, które miały miejsce w latach 1515 i 1575. W XVI wieku dobudowano ośmioboczną część górną oraz miedziany hełm wieńczący wieżę. Wzmocniono również obronność bramy poprzez dodanie przedbramia. Wiadomo, że w XVI wieku w Bramie Krakowskiej znajdowały się ganki dla trębaczy i muzyków, którzy umilali czas mieszkańcom miasta, a także umieszczono tam zegar miejski. Plac przed Bramą stał się również głównym ośrodkiem handlowym Lublina.
Wiek XVII przyniósł stopniową utratę znaczenia Bramy Krakowskiej. Zły stan techniczny jej oraz całego kompleksu murów miejskich sprawił, że w 1656 roku Lublin nie był w stanie skutecznie bronić się przed nadciągającymi Kozakami.
Zegar i Muzeum w Bramie Krakowskiej
Zegar na wieży Bramy Krakowskiej posiada bogatą, ponad czterowiekową historię. Pierwszy zegar pojawił się w tym miejscu w połowie XVI wieku. Relacje z XVII wieku wspominają o jego ogromnej tarczy godzinowej od strony miasta, choć nie jest jasne, czy istniała wówczas również tarcza od strony Starego Miasta. Współczesne zegary posiadają tarcze z XIX wieku, a ich mechanizmy pochodzą z XX wieku. Przez lata zmieniał się typ zegara - od mechanicznego, przez elektryczny, aż po elektroniczny.
W Bramie Krakowskiej mieści się również muzeum, którego ekspozycje ilustrują dzieje Lublina od VI wieku aż do końca II wojny światowej.
- I kondygnacja: Prezentuje najstarsze dzieje Lublina poprzez zbiory archeologiczne, ukazując rozwój miasta na czterech wzgórzach: Staromiejskim, Zamkowym, Czwartku i Grodzisku (zwanym Kirkutem).
- III kondygnacja: Skupia się na historii Lublina od XVII do XIX wieku. Wśród eksponatów znajduje się XVII-wieczne malowidło na murze przedstawiające świętego.
- IV kondygnacja: Ilustruje dzieje Lublina w XIX i XX wieku. Znajdują się tu portrety znanych lublinian, reklamy lokalnych firm z przełomu XIX i XX wieku, mechanizm zegarowy z 1903 roku, fotografie z I wojny światowej oraz eksponaty związane z edukacją.
Powrót Brony - Współczesna Rekonstrukcja
W ostatnich latach podjęto działania mające na celu przywrócenie Bramie Krakowskiej jej historycznych elementów obronnych. Jednym z najbardziej znaczących projektów była rekonstrukcja i instalacja brony, czyli ciężkiej kraty obronnej, która prawdopodobnie zniknęła z bramy w XVI lub XVII wieku, gdy miasto rozrosło się poza obręb murów.
Krata bronna, wykonana na stałe z drewna dębowego połączonego kutymi nitami i zwieńczona kutymi grotami, stanowi wierne odtworzenie historycznego elementu. Jej wykonaniem zajęła się firma Usługowy Zakład Kowalski Czerniec z Wojciechowa, która wyceniła prace na 74,5 tys. zł. Cała konstrukcja waży około trzech ton i jest unikalna w skali Polski, ponieważ jako jedyna będzie mogła być opuszczana i podnoszona.
Instalacja brony była skomplikowanym procesem logistycznym. Ze względu na jej rozmiary, konstrukcja musiała zostać złożona na miejscu. Prace przygotowawcze obejmowały m.in. usunięcie nierówności z murów i elementów przeszkadzających w montażu. Krata została zamontowana wewnątrz bramy, w tak zwanym przedbramiu, od strony Placu Litewskiego.
Pierwsze, uroczyste opuszczenie kraty brony miało miejsce w sobotę około godziny 20:00, z towarzyszącymi pokazami grup rekonstrukcyjnych, grą świateł, muzyką dawną oraz występami zespołów takich jak Zespół Tańca Dawnego „Belriguardo”, Zespół Werblistów oraz Sbandieratori Belriguardo. Wydarzeniu towarzyszyła oprawa artystyczna, podkreślająca historyczne znaczenie tego momentu dla mieszkańców Lublina.
Brona, określana jako jedyna „żyjąca” brona w Polsce, przez większość czasu pozostaje podniesiona. Jest ona opuszczana jedynie podczas specjalnych wydarzeń i uroczystości, planowanych kilka razy w roku, aby mieszkańcy i turyści mogli zobaczyć, jak działał ten historyczny element obronny i jak podnosił walory fortyfikacyjne murów miejskich.