Obrona konieczna i stan wyższej konieczności w prawie polskim

W życiu codziennym zdarzają się sytuacje, w których musimy działać natychmiast, aby chronić siebie, innych lub wartościowe dobra. W polskim prawie istnieją dwie kluczowe instytucje, które regulują takie działania: obrona konieczna i stan wyższej konieczności. Chociaż te dwa pojęcia wydają się być bardzo podobne, różnią się w kilku istotnych aspektach - w tym w sposobie działania, źródle zagrożenia i zasadach odpowiedzialności.

Czym są kontratypy w prawie karnym?

Zarówno stan wyższej konieczności, jak i obrona konieczna są kontratypami w rozumieniu prawa karnego. Kontratyp jest okolicznością wyłączającą bezprawność czynu. Jeśli ma on miejsce, to nie dochodzi do popełnienia przestępstwa, co sprawia, że zachowanie, które zazwyczaj byłoby przestępstwem, przestaje nim być i wyłącza pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności karnej.

Obrona konieczna

Definicja i zakres

Obrona konieczna to najbardziej znana postać kontratypu, uregulowana w Art. 25 Kodeksu Karnego. Jest to instytucja prawa karnego, która pozwala na odpieranie bezpośredniego i bezprawnego zamachu na dowolne dobro chronione prawem. Należy przez nią rozumieć zastosowanie siły w celu odparcia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego osobie zaatakowanej.

Warunki działania w obronie koniecznej

Aby dane zachowanie mogło być uznane za obronę konieczną, musi spełniać kilka warunków. Samo działanie w obronie koniecznej musi być proporcjonalne do zamachu. W praktyce obrona konieczna polega najczęściej na takim działaniu jak odepchnięcie atakującego, uderzenie go bądź przewrócenie. Przykładem obrony koniecznej jest sytuacja, w której ktoś próbuje wtargnąć do Twojego domu, a Ty, aby zapobiec temu atakowi, obezwładniasz napastnika lub używasz jakiegoś narzędzia jako „broni”.

Zamach - kluczowy element obrony koniecznej

Zamach to zachowanie człowieka ukierunkowane na popełnienie czynu zabronionego, np. atak na życie, zdrowie lub mienie. Musi on spełniać następujące cechy:

• Rzeczywisty: Zamach jest rzeczywisty, gdy faktycznie następuje.
• Bezpośredni: Zamach jest bezpośredni, kiedy grozi on niezwłocznym, ograniczonym czasowo niebezpieczeństwem. Wystarczy, aby napastnik uzewnętrznił swym zachowaniem zamiar ataku. Nie trzeba czekać na sam atak, np. na uderzenie.

Zamach taki rozpoczyna się już w chwili, gdy zachowanie sprawcy ukierunkowane na naruszenie dobra prawnego jest tak zaawansowane, że brak przeciwdziałania doprowadzi do istotnego niebezpieczeństwa dla dobra prawnego. Słusznie przeto podkreśla się w doktrynie, że obrona konieczna dopuszczalna jest także wtedy, gdy zagrożenie dla dobra prawnego wprawdzie jeszcze nie nastąpiło, ale jest nieuchronne, a zwłoka w podjęciu akcji obronnej może mieć ujemne następstwa dla skuteczności obrony - tak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lutego 2002 r., sygn. akt III KKN 254/00.

Znamię bezpośredniości zamachu jest spełnione także wtedy, gdy po pierwszym ataku i krótkiej przerwie napastnicy zmierzają do powtórzenia ataku, a istnieje wysoki stopień prawdopodobieństwa, że zamiar swój zrealizują natychmiast lub w najbliższej chwili - wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. akt II AKa 192/18.

Przekroczenie granic obrony koniecznej (ekscesy)

Czasami broniący się przekracza granice obrony koniecznej. Przekroczenia noszą nazwę ekscesów:

• Eksces intensywny (Art. 25 § 2 KK): To użycie środków obrony niewspółmiernych do niebezpieczeństwa zamachu. Ma to miejsce, gdy broniący się mógł użyć równie skutecznego środka obrony, lecz mniej dolegliwego: „przesadziliśmy, można było łagodniej, a zastosowany środek nie był konieczny”.
• Eksces ekstensywny: Dotyczy momentu obrony. Obrona jest przedwczesna (atak się jeszcze nie rozpoczął) lub już spóźniona (atak się już zakończył). Np. pogoń za uciekającym napastnikiem i uderzenie go poza mieszkaniem, którego mir napastnik naruszył. Bronić można się tylko w chwili ataku.

W przypadku przekroczenia granic obrony koniecznej Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Analizując orzecznictwo sądowe widać, że sądy stosują nadzwyczajne złagodzenie kary.

Dodatkowo, Art. 25 § 2a KK stanowi, że nie podlega karze, kto przekracza granice obrony koniecznej, odpierając zamach polegający na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren lub odpierając zamach poprzedzony wdarciem się do tych miejsc, chyba że przekroczenie granic obrony koniecznej było rażące.

Strach i wzburzenie w obronie koniecznej

Istotnym elementem prawa jest Art. 25 § 3 KK, w którym mowa o strachu lub wzburzeniu. Oznacza to, że niekiedy ważniejsze są okoliczności obrony koniecznej niż sam fakt jej przekroczenia. W momencie, gdy okoliczności usprawiedliwiają ekstremalne bodźce (np. napaść po włamaniu do domu w nocy, znaczna przewaga atakujących, poważne groźby przed atakiem), mamy prawo do ludzkich odruchów i reagowania z większym marginesem błędu. W takich przypadkach, po stwierdzeniu, że okoliczności usprawiedliwiały wzburzenie, Sąd nie może skazać broniącego się, gdyż nie podlega on karze.

Zasady i interpretacja w orzecznictwie

• Skuteczna obrona: Napadnięty ma prawo do obrony skutecznej, w związku z czym napastnika obciąża ryzyko szkodliwych dla niego następstw swego zamachu. Dlatego oceniając to zdarzenie nie można sugerować się rozmiarami jego następstw - wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19 października 1999 r., sygn. akt II AKa 157/99.
• Brak obowiązku ucieczki: Osoba napadnięta nie ma obowiązku ani ratowania się ucieczką, ani ukrywania się przed napastnikiem w zamkniętym pomieszczeniu, ani też znosić napaści ograniczającej jej swobodę, lecz ma prawo odpierać zamach wszelkimi dostępnymi środkami, które są konieczne do zmuszenia napastnika do odstąpienia od kontynuowania zamachu - wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, z dnia 14 marca 2000 r., sygn. akt II AKa 29/00.
• Zagrożenie życia napastnika: Napastnik przystępujący do zamachu na życie lub zdrowie innego człowieka powinien liczyć się z takim samym odparciem jego ataku, więc i z zagrożeniem takich samych dóbr jak te, które sam bezprawnie atakuje, a nawet ze zniszczeniem któregoś z dóbr, jakie wpierw sam naraził. Jeśli napadniętemu nie można zarzucić, że chce wyrządzić napastnikowi mniejszą krzywdę i zarazem osiągnąć cel obrony, to śmierć napastnika nie świadczy sama przez się o przekroczeniu granic obrony koniecznej. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 25 marca 2004 r., sygn. akt II AKa 33/04.
• Aktywna obrona: To, że oskarżona ugodziła pokrzywdzonego nożem w sposób zamierzony (celowy) samo w sobie nie wyklucza możliwości uznania, że działa w obronie koniecznej. Aktywna obrona jest nie tylko dopuszczalną, ale również typową formą zachowań, których dotyczy art. 25 KK. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 grudnia 2004 r., sygn. akt II AKa 423/04.
• Użycie niebezpiecznych narzędzi: Broniący się przed atakiem ma prawo użycia takiego przedmiotu, który jest w stanie zapewnić mu odparcie ataku, nawet gdy napastnik posługuje się gołymi rękami. Dopuszczalne jest użycie niebezpiecznego narzędzia nawet w sytuacji, gdy atakujący używa jedynie siły fizycznej, o ile napadnięty nie dysponuje innym środkiem obrony. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 31 sierpnia 2005 r., sygn. akt II AKa 149/05.
• Brak obowiązku informowania napastnika: Działający w obronie koniecznej nie ma obowiązku informować napastnika, że będzie się bronił, w szczególności używając noża. Przyjęcie takiego warunku obrony praktycznie przekreślałoby prawo do obrony osoby napadniętej, gdyż stawiałoby w uprzywilejowanej sytuacji napastnika, który przecież zwykle nie ostrzega napadniętego, że będzie go atakował. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 czerwca 2006 r., sygn. akt II AKa 109/06.
• Wzajemna prowokacja: Brak jest podstaw do przyjęcia prawa do obrony koniecznej, jeśli doszło do starcia pomiędzy dwoma osobami wzajemnie się prowokującymi w sposób świadczący o zgodzie obu na podjęcie walki, dokonują względem siebie zamachów bezprawnych. Podobnie jak to ma miejsce w wypadku bójki, także w przypadku takiego pojedynku dopiero wyraźne zaniechanie akcji agresywnych i chęć przerwania walki stwarza prawo do obrony koniecznej wobec osoby kontynuującej atak. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2022 r. sygn. akt II AKa 291/22.
• Pomoc konieczna: Instytucja obrony koniecznej może mieć miejsce zarówno przy odpieraniu zamachu na dobro własne, jak i na dobro innej osoby (pomoc konieczna). Przy obronie koniecznej nie obowiązuje zasada subsydiarności. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 listopada 2019 r., sygn. akt II AKa 272/18.
• Forma zamachu: Zamach może przyjąć formę zaniechania. Bierność objawiająca się w blokowaniu wejścia do kuchni po wodę stanowiła bezprawny zamach na dobra prawne, gdyż w sposób nieuprawniony przeszkadzała legalnej próbie odwrócenia skutków użycia gazu pieprzowego. Można to porównać do przypadku, gdy sprawca zadaje cios ofierze i powoduje krwotok, a następnie nie dopuszcza do niej pomocy medycznej, tarasując wejście do pomieszczenia, gdzie ofiara się znajduje. - Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2019 r., sygn. akt II KK 172/19.
• Świadomość i wola obrony: Warunkiem przyjęcia obrony koniecznej jest świadomość zamachu i wola obrony. Obrona jest traktowana jako konieczna wtedy, gdy służy odparciu zamachu bezprawnego, bezpośredniego i musi zostać podjęta odpowiednio do zagrożenia i w granicach konieczności dla ratowania zagrożonego dobra. - Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19 lipca 2018 r., sygn. akt II AKa 105/18.
• Motywacja i cele uboczne: Kwestie motywacji czy ubocznych celów działania broniącego się nie są istotne, póki nie wskaże się, że do czynienia mamy w istocie z w pełni przemyślaną prowokacją polegającą na podejmowaniu czynności mających sprowokować zamach napastnika, by następnie instrumentalnie „powołać się” na działanie w obronie koniecznej. - Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2023 r., sygn. akt II KK 76/23.

Postępowanie po zakończonej obronie

Po zakończonej obronie należy:

• upewnić się, że nie grozi atak z innej strony,
• nie dotykać napastnika,
• zadzwonić do odpowiednich służb i zgłosić zdarzenie, w krótkich, żołnierskich słowach.

Gdy przyjadą służby, należy ograniczyć tłumaczenia do "zaatakował mnie, broniłem się, proszę o pomoc lekarza". Pomoc lekarska jest niezbędna, bo w szoku można nie kontrolować tego co się mówi i skomplikować sprawę w sądzie.

Stan wyższej konieczności

Definicja i istota

Stan wyższej konieczności to kolejny kontratyp, jeden z kontratypów stypizowanych w Kodeksie karnym. Zgodnie z Art. 26 § 1 KK, brak odpowiedzialności za popełnienie czynu zabronionego zachodzi wówczas, gdy jego sprawca poświęca dobro o niższej wartości, aby uratować dobro o wyższej wartości przed bezpośrednim niebezpieczeństwem. Podstawą stanu wyższej konieczności jest więc kolizja dóbr, w wyniku której uratowane może zostać tylko jedno z nich.

Stan wyższej konieczności polega na poświęceniu dobra niższej wartości w celu uratowania dobra większej wartości. Oznacza to, że do jego zaistnienia nie jest potrzebne działanie żadnego napastnika, jest to bowiem sytuacja, która nierzadko powstaje w sposób samoistny.

Przesłanki stanu wyższej konieczności

Do tego, aby można było skutecznie powołać się przed sądem na stan wyższej konieczności, konieczne jest spełnienie określonych w Kodeksie karnym warunków:

1. Bezpośredniość i rzeczywistość zagrożenia: Występujące zagrożenie musi mieć charakter bezpośredni, rzeczywisty oraz być skierowane przeciwko dobru chronionemu prawem.
   • Bezpośredni charakter: Odnosi się do niebezpieczeństwa wyrządzenia szkody (zniszczenie albo uszkodzenie dobra chronionego prawem).
   • Rzeczywistość zagrożenia: Wymaga, aby zagrożenie było realne i faktyczne. Nie może zatem wynikać z urojeń bądź mylnego wyobrażenia ratującego.
2. Zgodność działań ratującego z zasadą proporcjonalności i subsydiarności: Działania, jakie zostały podjęte przez ratującego, muszą być zgodne z zasadą proporcjonalności oraz pomocniczości (subsydiarności).
   • Zasada proporcjonalności: Ratowane dobro musi cechować się wyższą wartością niż dobro, które zostało poświęcone. Dopuszczalne jest, aby dobro ratowane miało taką samą, a nawet niewiele niższą wartość od dobra poświęcanego, ale ta różnica nie może być znaczna.
   • Zasada subsydiarności (pomocniczości): Poświęcenie jednego dobra w celu uratowania drugiego jest jedynym rozwiązaniem, jakie jest możliwe w danej sytuacji.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2019 roku (sygn. akt IV KK 230/18, Legalis) stwierdzono, iż dla zastosowania kontratypu wyższej konieczności, zakładającego celowe zachowanie adresata wspomnianej normy, niezbędne jest poczynienie określonego ustalenia co do strony podmiotowej zachowania danej osoby, mianowicie, że była ona świadoma, iż chronionemu prawem dobru zagraża niebezpieczeństwo, że jest ono bezpośrednie oraz że osoba ta działała z intencją ratowania dobra przedstawiającego wartość wyższą kosztem dobra o niższej wartości.

Dobro chronione prawem

Dobro chronione prawem to bardzo szerokie pojęcie. Oznacza to, że w jego zakresie mieszczą się zarówno dobra o charakterze indywidualnym (przede wszystkim mienie: mieszkanie, samochód, maszyny, kosztowności, itp.), jak i społecznym (przykładowo bezpieczeństwo ruchu drogowego). Co więcej, mogą to być również takie dobra jak na przykład mir domowy, nietykalność cielesna czy też godność.

Ocena wartości dóbr

W praktyce to właśnie ocena wartości dóbr budzi najwięcej kontrowersji, gdyż czasami trudno jest ocenić, które z dóbr ma wyższą wartość.

W sukurs przychodzi Art. 26 § 2 KK, który mówi o poświęcaniu dobra, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego. Istotne jest tutaj pojęcie wartości oczywiście wyższej. Otóż w przepisach nigdzie nie określono, na czym ta oczywistość ma polegać, z kolei dokonanie obiektywnej oceny w tym zakresie stwarza niekiedy poważne trudności. Z pomocą przychodzi tu jednak doktryna i orzecznictwo, w których wskazuje się, że podczas dokonywania tego rodzaju oceny należy uwzględnić takie kryteria jak ilość poświęcanego dobra, możliwość jego zastąpienia czy też użyteczność.

Przyjmuje się więc, że dysproporcja pomiędzy dobrem ratowanym a poświęcanym powinna być widoczna na pierwszy rzut oka. Natomiast jeśli chodzi o dobro w postaci życia człowieka, przejawia ono zawsze większą wartość niż wszelkie inne dobra, na przykład nieruchomości. Konieczne jest rozstrzygnięcie kolizji obowiązków, poświęcając jedno dobro chronione prawem kosztem drugiego, aby dobro poświęcone nie przedstawiało wartości oczywiście wyższej niż dobro ratowane.

Przykłady działania w stanie wyższej konieczności

Działanie w stanie wyższej konieczności może przybrać różną formę, w zależności od okoliczności danej sprawy. Niemniej jednak jako przykłady można wskazać tutaj:

• wybicie szyby bądź wyważenie drzwi w celu uratowania kogoś z pożaru;
• jazdę samochodem bez wymaganych uprawnień w celu uratowania komuś życia;
• kradzież telefonu komórkowego w celu wezwania pomocy do ofiary wypadku;
• przekroczenie prędkości podczas transportu osoby wymagającej nagłej pomocy medycznej;
• wybicie szyby w zaparkowanym samochodzie w celu uwolnienia zamkniętego w nim dziecka bądź zwierzęcia.

Warto również zwrócić uwagę na wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 kwietnia 2013 roku (sygn. akt II AKa 53/13). Przypomniano w nim, że w orzecznictwie przyjmuje się, że nie można usprawiedliwiać stanem wyższej konieczności:

• kradzieży popełnionej przez osobę znajdującą się w nędzy (zob. wyrok SN z dnia 26 listopada 1935 roku, OSP 1935, poz. 339);
• zaboru popełnionego w celu wspierania nieefektywnych podmiotów gospodarczych (zob. wyrok SA we Wrocławiu z dnia 20 maja 1995 roku, II AKR 82/95, OSNPK 9/99 poz. 18);
• prowadzenia pojazdu mechanicznego z naruszeniem zasad bezpieczeństwa w ruchu, aby szybciej dostarczyć towar i zapobiec stratom (zob. wyrok SN z dnia 15 stycznia 1958 roku, II KK 372/57, OSNPG 10/58 poz. 40).

W przypadku zaistnienia stanu wyższej konieczności Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, jeśli uzna takie rozstrzygnięcie za zasadne.

Różnice między obroną konieczną a stanem wyższej konieczności

Choć obie instytucje mają na celu ochronę dóbr chronionych prawem, różnią się pod wieloma względami, które zostały przedstawione w poniższej tabeli.

Stan wyższej konieczności jako linia obrony w procesie karnym

Powoływanie się na zaistnienie stanu wyższej konieczności przez podejrzanego albo oskarżonego wiąże się z koniecznością dokładnej analizy okoliczności sprawy. W tym celu warto zwrócić się o pomoc do prawnika - adwokata lub radcy prawnego, który specjalizuje się w prawie karnym.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na rodzaj niebezpieczeństwa, które było przyczyną działania ratującego. Chodzi tutaj o to, czy faktycznie poświęcenie danego dobra było jedynym sposobem uratowania drugiego. Jak już wcześniej wspomniano, niezwykle istotną kwestią jest również różnica w wartości pomiędzy dobrami. Powinna być ona widoczna na pierwszy rzut oka i nie budzić wątpliwości.

Teoretycznie, im wcześniej rozpocznie się powoływanie na działanie w stanie wyższej konieczności, tym lepiej. Można to zrobić już podczas przesłuchania przez policję lub w odpowiedzi na akt oskarżenia. Zawsze mile jest widziane, jeśli linia obrony jest spójna i konsekwentna.

Należy jednak pamiętać o jednej niezwykle istotnej rzeczy. Mianowicie to sąd zawsze dokonuje ostatecznej oceny materiału dowodowego i to on rozstrzyga, czy dane działanie mieściło się w granicach stanu wyższej konieczności.

tags: #brona #konieczna #i #stan #wyzszej #koniecznosci