Ewolucja i typologia broni strzeleckiej

Broń strzelecka to rodzaj broni palnej, której kaliber zwykle nie przekracza 20 mm, z wyłączeniem wyspecjalizowanych środków takich jak granatniki czy karabiny przeciwpancerne. Jest ona przeznaczona głównie do zwalczania pojedynczych i grupowych celów żywych, a także lekko opancerzonego sprzętu i środków ogniowych. Jej zasięg jest stosunkowo niewielki - zazwyczaj nie przekracza 2000 metrów. Stanowi wyposażenie pojedynczych żołnierzy, najmniejszych pododdziałów lub jest montowana na wozach bojowych, śmigłowcach i samolotach.

Rozwój broni strzeleckiej postępuje nieprzerwanie od końca średniowiecza, przechodząc po drodze diametralne zmiany konstrukcyjne. Dobrze ilustruje to zestawienie: za czasów Napoleona strzelec był w stanie oddać jeden strzał na minutę, w czasie I wojny światowej - 15, a w czasie II wojny światowej - 450, co odpowiadało sile ognia całego batalionu na początku XIX wieku.

Historia rozwoju broni palnej

Początki w Chinach

Początek rozwoju broni palnej związany jest z wynalezieniem prochu czarnego w Chinach w IX wieku. Wkrótce po wynalezieniu proch znalazł zastosowania militarne, a za czasów dynastii Song był powszechnie stosowany do wyrobu min, prostych granatów i bomb. Tam też stworzono pierwszą broń rakietową oraz palną.

Prototypem broni palnej jest lanca ognista z X wieku - pojemnik z prochem i niewielkimi pociskami (odłamkami ceramiki, metalu, kamieniami itp.), umieszczony na kiju. Po podpaleniu służył jako rodzaj miotacza ognia, rażąc przeciwników kilkumetrowym jęzorem płomieni i rozpalonymi pociskami. Następnym etapem rozwoju był tzw. eruptor, wyposażony w metalową lufę, ściślej dopasowany pocisk i używający szybciej spalającego się prochu o zawartości saletry powyżej 70%. Był on zdolny wyrzucić pocisk nawet na kilkaset metrów, przynajmniej według ówczesnych opisów.

Zwiększanie wytrzymałości luf, wygładzanie ich wnętrza dla uzyskania jednolicie równego przekroju oraz ściślejsze dopasowywanie pocisków doprowadziły do stworzenia broni palnej sensu stricto, której głównym czynnikiem rażącym jest pocisk wyrzucany z wielką prędkością ciśnieniem gazów prochowych. Najstarsza znana broń palna, z lufą z brązu, również pochodzi z Chin, z Achengu niedaleko Harbinu i datowana jest na rok 1288 (dynastia Yuan).

Broń palna w Europie

Niektórzy twierdzą, że „sekret alchemików” przywiózł do Wiednia Marco Polo ze swej słynnej wyprawy do Chin w latach 1271-1292. Inną hipotezą jest rzekome niezależne od Chin wynalezienie prochu przez Rogera Bacona i Bertholda Schwarza, mnicha z Freiburga, od którego nazwiska ("Czarny") autorzy niemieckojęzyczni wywodzą nazwę "czarny proch".

Pierwsze rodzaje broni palnej były bardzo prymitywne. Składały się z metalowej rury (lufy), zamkniętej z jednej strony. W tylnej części lufy, w pobliżu zamknięcia, wykonany był otwór zapałowy. Do rury wsypywano przez otwór wlotowy pewną ilość prochu, czyli ładunek, który następnie ubijano. Potem umieszczano w lufie pocisk, początkowo kamienny, żelazny, a w końcu ołowiany. Pierwsze pociski miały kształt sferyczny, stąd do dziś w potocznym języku często mówi się o pocisku "kula". Po osadzeniu w lufie pocisku broń palna była gotowa do strzału.

Czynność przygotowania takiej broni do strzału wymagała ubijania poszczególnych komponentów w lufie, tak by szczelnie wypełniały jej wnętrze, toteż nazywano ją „nabijaniem” broni. W dzisiejszych czasach termin ten także jest stosowany, choć już od dawna, co najmniej od czasu wprowadzenia broni odtylcowej, strzelec nie musi niczego ubijać.

Aby oddać strzał z tak przygotowanej broni, trzeba było doprowadzić do zapłonu prochu. W tym celu przez otwór zapałowy do ładunku prochowego doprowadzano ogień. Początkowo służyły do tego żarzące się kawałki drewna, rozżarzone pręty żelazne, tlący się lont. W późniejszych czasach pojawiły się zamki mechaniczne krzeszące iskry z krzemienia, a w końcu ich miejsce zajął zapłon chemiczny, w którym iskry powstawały w wyniku detonacji substancji chemicznych na skutek uderzenia kurkiem broni. Zapłon prochu w broni odprzodowej, aż do wynalezienia zapłonu chemicznego, następował w specjalnym wydrążeniu obok lufy, zwanym panewką. Ogień z palącego się na panewce prochu przechodził przez otwór zapałowy do głównego ładunku i powodował jego zapłon. Jeżeli otwór był niedrożny, strzał nie mógł paść, bo nie dochodziło do zapalenia prochu w lufie, spalał się tylko proch na panewce.

W Europie po raz pierwszy odnotowano użycie broni palnej w 1331 roku podczas oblężenia miasta Cividale we Friuli. W Anglii po raz pierwszy notuje się broń palną w 1338 roku, a we Francji rok później.

Nowożytne kamienie milowe

Do najistotniejszych kamieni milowych w ewolucji broni strzeleckiej można zaliczyć:

• Opracowanie i rozwój zamków (od XV w.)
• Wynalezienie pocisków typu minie i spopularyzowanie luf gwintowanych (połowa XIX w.)
• Pojawienie się konstrukcji odtylcowych i wynalezienie łuski metalowej (II połowa XIX w.)
• Pojawienie się konstrukcji powtarzalnych i maszynowych (koniec XIX w.)

Okres współczesny i współczesne udoskonalenia

Połowę XIX wieku przyjęto jako początek okresu współczesnego, w którym wprowadzono karabiny odtylcowe strzelające nabojami zespolonymi (np. Dreyse wz.41) w miejsce odprzodowej kapiszonowej broni strzeleckiej. W tym samym czasie gładkolufowe, odprzodowe, spiżowe działa artyleryjskie powoli zastępowano bruzdowanymi, odtylcowymi działami staliwnymi, które strzelały wydłużonymi pociskami walcowymi.

Zaczęto udoskonalać broń palną w celu zwiększenia jej szybkostrzelności, donośności, trwałości, manewrowości i niezawodności działania. Przesłanki do rozwoju broni o zwiększonej donośności stworzyła większa o 2,5-3 razy siła prochu bezdymnego w stosunku do prochu czarnego, a wyeliminowanie zadymienia podczas strzału motywowało do podjęcia prac nad zwiększeniem szybkostrzelności.

W efekcie, pod koniec XIX wieku, wprowadzono wiele innowacji, takich jak:

• Działa o gładkościennej stalowej lufie
• Odprzodowe działo bruzdowane z zamkiem klinowym
• Łuska mosiężna z centralnym zapłonem, ze spłonką i kowadełkiem
• Armata z krótkim odrzutem lufy wyposażona w hydrauliczny opornik i sprężynowy powrotnik
• Zamek działowy z uszczelniaczem plastycznym
• Karabin maszynowy (Hiram Maxim, 1884 r.)
• Proch bezdymny nitrocelulozowy i nitroglicerynowy
• Nabój z prochem bezdymnym i karabin powtarzalny Lebel wz. 1886
• Oporopowrotnik hydropneumatyczny

Pierwsze wzory pistoletów i karabinów samopowtarzalnych skonstruowanych przez Manlichera, Mausera i Browninga pojawiły się w latach 1891-1900. Francuska firma Schneider w 1897 roku rozpoczęła produkcję armaty polowej wz. 1897, którą wyposażono w hydrauliczny opornik i pneumatyczny powrotnik, dzięki czemu uznano ją za najskuteczniejsze działo I wojny światowej i była jeszcze stosowana podczas II wojny światowej.

Podczas I wojny światowej Niemcy skonstruowali 210 mm stacjonarną armatę przeciwparyską i 420 mm moździerz oblężniczy (Gruba Berta) w wersji ciągnionej i stacjonarnej. Po wprowadzeniu broni pancernej zaczęły zanikać ciężkie działa stacjonarne, a te o wielkiej mocy instalowano głównie na platformach kolejowych i okrętach.

W okresie międzywojennym wprowadzono armaty przeciwlotnicze i działa bezodrzutowe, a działa polowe przystosowywano do trakcji samochodowej, co doprowadziło do powstania dział samobieżnych. Broń strzelecką zróżnicowano na najcięższe, ciężkie, lekkie i ręczne karabiny maszynowe.

Po II wojnie światowej broń artyleryjską zaczęto usamobieżniać i automatyzować oraz konstruować zestawy artyleryjskie wyposażone w radiolokacyjne urządzenia wykrywające i śledzące cele, przeliczniki i układy naprowadzania. Wprowadzono celowniki noktowizyjne, dalmierze laserowe i układy kierowania ogniem. Działa samobieżne i czołgowe wyposażono w samoczynne układy zasilające w amunicję.

Współcześnie rozwój broni prowadzony jest w dwóch kierunkach. W pierwszym udoskonala się konstrukcje klasyczne przystosowane do istniejącej amunicji, co przejawia się stosowaniem nowych materiałów konstrukcyjnych w postaci metali lekkich i tworzyw sztucznych, nowych układów konstrukcyjnych (Bullpup), tańszych technologii oraz udoskonalaniem istniejących.

Typologia broni strzeleckiej

Podział ze względu na przeznaczenie

Broń strzelecka charakteryzuje się wyższą efektywnością w porównaniu do broni dawnej. Dominującą rolę w tym okresie odgrywa broń palna, a zmarginalizowana zostaje broń ochronna oraz broń biała, z wyjątkiem bagnetu w piechocie oraz lancy i szabli w kawalerii, które przetrwały do XX wieku. Zaczęły powstawać nowe rodzaje broni: czołgi, samoloty, broń chemiczna, broń biologiczna, rakietowa, broń masowego rażenia.

Broń strzelecka dzieli się na:

• Broń indywidualną - stanowiącą uzbrojenie pojedynczego żołnierza (np. pistolet, karabin, pistolet maszynowy).
• Broń zespołową - stanowiącą uzbrojenie pododdziałów, a także wozów bojowych i samolotów. Obsługa etatowa każdego egzemplarza broni zespołowej w pododdziale składa się przynajmniej z dwóch żołnierzy, z których każdy ma określone funkcje i zadania.

Karabiny maszynowe

Karabin maszynowy (km) to rodzaj zespołowej automatycznej broni strzeleckiej nieprzekraczającej kalibru 20 mm, zdolnej do prowadzenia ognia ciągłego. Karabiny maszynowe są bronią bardzo zróżnicowaną pod względem konstrukcyjnym, wyróżnia się ich wiele podtypów dostosowanych do odmiennego sposobu funkcjonowania i szczególnego przeznaczenia. Ich wspólną cechą jest zdolność prowadzenia intensywnego ognia ciągłego zapewniającego wysoką szybkostrzelność. Dlatego też zasilane są najczęściej z taśm nabojowych lub wymiennych magazynków. W celu zwiększenia stabilności i zapewnienia celniejszego ognia zazwyczaj montuje się je na specjalnych podstawach (np. dwunożnych, trójnożnych, kołowych). Najczęściej przeznaczone są do rażenia celów żywych, jednak niekiedy wykorzystuje się je również w roli przeciwlotniczej lub do rażenia lekko opancerzonych pojazdów.

Historia karabinów maszynowych

Pierwsze próby stworzenia broni zdolnej do prowadzenia szybkostrzelnego ognia podejmowano już w starożytności. Za przykład może posłużyć wynalazek Dionizosa z Aleksandrii z III wieku p.n.e. Opracowany przez niego polibolon (polibolos) był rodzajem szybkostrzelnej balisty montowanej na stałej podstawie (euthytonon). Broń ta wyposażona była w cylindryczny walcowany magazynek na strzały oraz sprzężony z nim mechanizm podajnika. W okresie nowożytnym opracowano z kolei broń palną zdolną do prowadzenia ognia salwowego bądź seryjnego zwaną organkami lub machiną piekielną.

Bezpośrednim protoplastą karabinów maszynowych okazały się dopiero XIX-wieczne kartaczownice (mitraliezy), zdolne do prowadzenia rzeczywistego ognia ciągłego. Zasadniczą różnicą względem późniejszych karabinów maszynowych było jednak zastosowanie w nich napędzanego ręcznie (korbą lub dźwignią) mechanizmu odpowiedzialnego za cykl pracy broni. Zasilane były amunicją zespoloną z magazynka w postaci obrotowego bębna lub przesuwanej kasety.

Pierwszy karabin maszynowy został skonstruowany w 1884 roku przez Hirama Maxima. W swojej konstrukcji do działania automatyki broni wykorzystał on energię gazów prochowych z odpalanych naboi (stosując krótki odrzut lufy), zapewniając tym samym wysoką szybkostrzelność oraz w pełni zautomatyzowany cykl pracy broni. Karabin maszynowy Maxima w 1891 roku został przyjęty na wyposażenie armii brytyjskiej, co wkrótce dało początek masowemu wprowadzaniu karabinów maszynowych również w innych armiach (np. Schwarzlose M.7 w Austro-Węgrzech, St Etienne Mle 1907 we Francji czy MG08 w Niemczech).

Były to jednak wyłącznie ciężkie (ckm) oraz wielkokalibrowe (wkm) karabiny maszynowe, charakteryzujące się znaczną masą, najczęściej dodatkowo zwiększoną poprzez stosowanie systemu chłodzenia lufy cieczą. Sprawiało to, że karabiny maszynowe początkowo były wyłącznie bronią defensywną (stacjonarną), montowaną na specjalnych podstawach (np. na trójnogu). Ich przeniesienie i ponowne rozstawienie było bardzo czasochłonne, a obsługa wymagała zaangażowania większej ilości żołnierzy.

Typy karabinów maszynowych

Na początku XX wieku zrodził się pomysł zaadaptowania karabinu maszynowego do roli broni ofensywnej. Priorytetem w tym względzie okazało się zwiększenie mobilności tego typu broni, a co za tym idzie przede wszystkim zredukowanie jej masy. Doprowadziło to do opracowania nowych kategorii:

• Ciężkie karabiny maszynowe (ckm) - masa broni do ok. 20 kg. Ponadto zachodzi konieczność zastosowania masywnej ciężkiej podstawy (np. trójnogu lub podstawy kołowej) oraz w niektórych przypadkach chłodzenia cieczą (co dodatkowo zwiększa ciężar całego zestawu).
• Lekkie karabiny maszynowe (lkm) - masa broni do ok. 9-14 kg. Mimo że pierwsze lkm-y powstawały już przed I wojną światową, ich właściwy rozwój przypadł dopiero na początek tego konfliktu. Inicjatorem wprowadzenia lżejszej od ckm-u broni maszynowej, była chęć zwiększenia mobilności tego typu broni, aby umożliwić wykorzystywanie jej również w charakterze broni wsparcia pododdziałów nacierającej piechoty. Część lkm-ów wywodziła się wprost od ckm-ów i były po prostu ich odchudzonymi, nieco lżejszymi wersjami, w niektórych przypadkach odziedziczając po nich również system chłodzenia cieczą (kłopotliwy w przypadku broni mającej cechować się wysoką mobilnością), jak np. MG 08/15. Jednocześnie powstawały również lkm-y tworzone od podstaw jako samodzielne konstrukcje (np. Lewis). Zasilane były amunicją karabinową z taśm amunicyjnych lub wymiennych magazynków i przystosowane do prowadzenia ognia z lekkiej podstawy (dwójnogu). Pod względem masy i osiągów, można je określić jako rozwiązanie pośrednie pomiędzy ciężkim a ręcznym karabinem maszynowym. Względem ckm-u charakteryzowały się większą mobilnością, w czym ustępowały jednak lżejszym rkm-om (które przewyższały za to szybkostrzelnością praktyczną).
• Ręczne karabiny maszynowe (rkm) - masa broni do ok. 9 kg.
• Uniwersalne karabiny maszynowe (ukm) - masa zbliżona do lekkich lub ręcznych karabinów maszynowych. Sytuacja zróżnicowania typów karabinów maszynowych trwała do lat 30. XX w., kiedy to za sprawą niemieckiego karabinu maszynowego MG34 powstała broń uniwersalna łącząca w sobie cechy wszystkich konstrukcji. Od tego czasu popularność zaczęły zyskiwać uniwersalne karabiny maszynowe (ukm) w zależności od potrzeb mogące pełnić funkcję ckm-u (na podstawie trójnożnej) lub lkm/rkm-u (podpierane dwójnogiem).
• Wielkokalibrowe karabiny maszynowe (wkm) - zasilane amunicją dużego kalibru (12-20 mm).

Przykłady lekkiej broni

SKS (Samopowtarzalny Karabinek Simonowa)

SKS (ros. СКС, Cамозарядный Kарабин Симонова; pol. samopowtarzalny karabinek Simonowa) to radziecki karabinek samopowtarzalny zasilany nabojem pośrednim 7,62 × 39 mm wz. 1943. W 1943 roku, do radzieckich laboratoriów badawczych trafiły pierwsze egzemplarze niemieckiej broni zasilanej amunicją pośrednią. Były to karabinki automatyczne MKb 42 i StG 44, stanowiące namacalny dowód sensowności idei wykorzystania amunicji pośredniej w lekkiej broni maszynowej. Szybko powrócono do przerwanych z powodu wojny prac nad radzieckim nabojem pośrednim i dokończono je w ciągu zaledwie roku. Efektem prac było powstanie naboju pośredniego wz. 1943 (7,62 × 39 mm).

W 1944 roku rozpisano konkurs na konstrukcję karabinka strzelającego nowym nabojem. Na przełomie 1944 i 1945 roku wyprodukowano krótką serię doświadczalną SKS, którą z dobrymi efektami sprawdzono w warunkach bojowych, na odcinku 1 Frontu Białoruskiego. Karabinki Simonowa produkowano w ZSRR tylko przez kilka lat, do czasu pełnego wprowadzenia do produkcji i uzbrojenia karabinka automatycznego AK. Dużą ilość wyprodukowanych karabinków przekazano armiom sojuszniczym, głównie w Azji. Po II wojnie światowej karabinek SKS używany był m.in. w Korei, Wietnamie oraz na Bliskim Wschodzie.

Niewielką liczbę karabinków SKS zakupiło Ludowe Wojsko Polskie, pod oznaczeniem „7,62 mm karabin samopowtarzalny Simonowa” (7,62 mm ksS). Były one używane jako broń paradna przez Batalion Reprezentacyjny Wojska Polskiego (występujący w mundurach Wojsk Lądowych, Marynarki Wojennej, Sił Powietrznych i Wojsk Specjalnych), Kompanię Reprezentacyjną Sił Powietrznych (do 2000 r.) oraz Kompanię Honorową WJ MSW. SKS w pododdziałach reprezentacyjnych występował w wersji zmodyfikowanej, polegającej na wymianie kolby z litego drewna na wykonaną z prasowanej pod ciśnieniem sklejki z drewna brzozowego oraz zastosowaniu metalowej stopki przykręcanej dwiema śrubami do trzewika kolby. Metalowa stopka ma chronić kolbę przed uszkodzeniami od uderzeń o podłoże w trakcie realizacji zadań reprezentacyjnych oraz ułatwia akcentowanie chwytów bronią.

SKS jest karabinkiem samopowtarzalnym (strzelającym tylko ogniem pojedynczym), działającym na zasadzie odprowadzenia gazów przez boczny otwór w ściance lufy. Zamek ryglowany jest przez przekoszenie jego tylnej części w dół. Mechanizm spustowo-uderzeniowy jest typu kurkowego. Zasilanie odbywa się ze stałego, dwurzędowego magazynka o pojemności 10 nabojów, ładowanego pojedynczymi nabojami lub z 10-nabojowej łódki. Jest to największa wada tej broni. Usunęli ją dopiero Chińczycy w swoim karabinie Typ 63, który jest przystosowany do zasilania z magazynków wymiennych. Broń wyposażona jest w płaski, składany bagnet przymocowany na stałe.

Karabin wyborowy BOR i Alex-338

Po zakończeniu w 2005 roku prac nad wielkokalibrowym karabinem wyborowym Tor (WKW Wilk) w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Sprzętu Mechanicznego w Tarnowie postanowiono kontynuować prace nad bronią wyborową. Zdecydowano, że obok Tora w OBR powstaną także karabiny wyborowe kalibru 5,56 mm, 7,62 mm i ok. 8,6 mm. Jako pierwszy postanowiono opracować karabin kalibru 7,62 × 51 mm NATO. Prace nad nim zostały dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Konstruktorem nowego karabinu jest Aleksander Leżucha. Próby zakładowe modelu nowego karabinu (z lufą 680 mm) rozpoczęły się 18 lipca 2005 roku. W 2006 roku karabin otrzymał oficjalną nazwę wojskową BOR.

Bor jest karabinem powtarzalnym w układzie bullpup. Wyposażony jest w uniwersalną szynę montażową do celownika optycznego i dodatkowy zestaw szyn montażowych do mocowania innych urządzeń (np. noktowizora, celownika laserowego, oświetlacza). 7 września 2008 roku Ministerstwo Obrony Narodowej zakupiło w OBR Tarnów 51 karabinów Bor. 31 z nich miało być dostarczonych w 2008 roku, pozostałe 20 w roku następnym. Drugie zamówienie na dostawy karabinów Bor zawarte zostało 8 czerwca 2011 roku. W 2014 roku Inspektorat Uzbrojenia WP rozpoczął negocjacje z ZM Tarnów w sprawie kupna kolejnej, trzeciej partii karabinów Bor. W wyniku postępowania udzielono zamówienia na 60 sztuk broni. Pod koniec marca 2023 roku Agencja Uzbrojenia podpisała z Zakładami Mechanicznymi Tarnów S.A. umowę na dostawę kolejnych 50 egz. 7,62 mm karabinów wyborowych BOR.

Alex-338 to wersja rozwojowa karabinu Bor. Zachowane zostały niemal identyczne wymiary zewnętrzne jak w modelu BOR 7,62. Długość karabinu to 985 mm, a masa bez optyki to 6,5 kg (z lunetą 7,3 kg). W odróżnieniu od Bora, Alex-338 ma niższy wspornik pod uniwersalną szynę montażową Picatinny, inny kształt komory spustowej i długiego łoża. Łoże przystosowano do mocowania dodatkowej przedniej szyny montażowej (można na niej zainstalować np. celownik termowizyjny, noktowizyjny, dalmierz). Alex-338 również występuje w wersji przeznaczonej do masowej sprzedaży, w kalibrze .308 Winchester. Jest ona dostosowana do wymogów sportowych (z dodatkowym przeznaczeniem m.in. dla myśliwych, służb wsparcia policji), a konstrukcja została uproszczona - liczba części składowych zredukowana.

Regulacje prawne dotyczące broni

Prawo do posiadania i używania broni jest przedmiotem debat publicznych i analiz naukowych. W większości krajów świata dostęp do broni dla osób cywilnych jest dozwolony, ale ograniczony prawnie i wymaga uzyskania urzędowego pozwolenia na broń. We wszystkich państwach posiadanie broni jest w jakiś sposób regulowane. Badania zagadnienia dostępu do broni są często blokowane ze względów politycznych.

Stany Zjednoczone przyjęły w 1996 r. tzw. poprawkę Dickeya, która zabraniała głównej instytucji epidemiologicznej CDC prowadzenia oficjalnych statystyk śmiertelności związanej z bronią. W latach 90. ze względu na niską dostępność danych, szczególnie longitudinalnych, dostępne analizy opierają się głównie na strategiach pośredniego wnioskowania statystycznego. Część badań została zdyskredytowana i powiązana z wpływem lobbystycznych think tanków.

Metaanaliza Klecka z 2016 roku, obejmująca dane z USA i biorąca pod uwagę różnorodne problemy metodologiczne występujące w tym obszarze, konkluduje, że zwiększony dostęp do broni wiąże się z podwyższonym ryzykiem samobójstw, i ani nie przeciwdziała, ani nie podwyższa przestępczości w tym kraju. Częstość samobójstw traktuje się obecnie jako trafną zmienną towarzyszącą pomagającą oszacować rozpowszechnienie broni w danym obszarze. Istnieje pewna zgodność wyników badań na temat pozytywnego wpływu regulacji ograniczających dostęp do broni dla przestępców, osób skłonnych do przemocy i osób ze skłonnościami samobójczymi.

tags: #brona #lekka #wikipedia