Ryś rudy (Lynx rufus) to drapieżny ssak z rodziny kotowatych, będący jednym z czterech współczesnych gatunków średniej wielkości kotów dzikich z rodzaju Lynx. Jest to gatunek rodzimy dla Ameryki Północnej, gdzie występuje na większości terenów kontynentalnych Stanów Zjednoczonych, od południowej Kanady po północny i środkowy Meksyk.
Charakterystyka Ogólna i Występowanie
Ryś rudy zamieszkuje szeroki wachlarz środowisk, od terenów zalesionych, przez półpustynie, tereny zurbanizowane, aż po obszary bagniste. Jest drapieżnikiem bardzo elastycznym w doborze środowiska. Od 2002 roku figuruje na Czerwonej Liście IUCN jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern), a jego populacje pozostają stosunkowo stabilne, choć w niektórych rejonach odnotowuje się spadki liczebności.
Ryś rudy jest mniejszy od rysia kanadyjskiego i około dwa razy większy od kota domowego. Dawne obszary występowania rysia rudego obejmowały południową Kanadę, przez Stany Zjednoczone, aż do stanu Oaxaca w Meksyku. Obecnie gatunek występuje na większości swoich dawnych terenów, jednak zniknął ze środkowego zachodu Stanów Zjednoczonych, a także z terenów na północnym wschodzie, w południowej Minnesocie, wschodniej Dakocie Południowej, Iowa i większości Missouri. Najprawdopodobniej wiąże się to z rozwojem nowoczesnego rolnictwa. Populacja rysia rudego w Kanadzie jest ograniczona z powodu śniegu i obecności rysia kanadyjskiego, ponieważ ryś rudy nie lubi śniegu, gdyż nie posiada szerokich łap charakterystycznych dla rysia kanadyjskiego i wskutek tego zapada się w sypkim podłożu.
Taksonomia i Podgatunki
Historia Nazewnictwa i Klasyfikacja
Johann Christian Daniel von Schreber opisał ten gatunek po raz pierwszy w 1777 roku w trzecim tomie swojego wielotomowego dzieła Die Säugetiere in Abbildungen nach der Natur mit Beschreibungen. Nadał mu nazwę Felis rufus, co z łaciny oznacza „kot rudy”. Przez długi czas naukowcy spierali się, czy gatunek powinien być klasyfikowany jako Lynx rufus, czy Felis rufus. Problem ten był częścią większej debaty, czy czterej przedstawiciele rysi powinni być zakwalifikowani do rodzaju Lynx, czy też do podrodzaju w rodzaju Felis. Obecnie gatunek uznaje się za przedstawiciela rodzaju Lynx i klasyfikuje się go jako Lynx rufus.
Rodzaj Lynx prawdopodobnie dzieli swój klad z rodzajami Puma, Prionailurus i Felis, przy czym Lynx pierwszy oddzielił się od głównej linii rozwojowej. Ryś rudy prawdopodobnie wyewoluował z rysia euroazjatyckiego, który przybył do Ameryki przez Beringię w plejstocenie. Jego przodkowie pojawili się około 2,6 miliona lat temu. Pierwsze osobniki przybyły do południowej części Ameryki Północnej i zostały odcięte od reszty populacji przez lodowiec. Ta populacja wyewoluowała w rysie rude około 20 000 lat temu. Druga populacja przybyła później z Azji i dała początek rysiowi kanadyjskiemu.
Liczba Podgatunków i Etymologia
Liczba podgatunków rysia rudego nie jest do końca ustalona z powodu braku barier geograficznych na terenie jego występowania i niewielkich różnic między podgatunkami. Najczęściej wyróżnia się dwanaście podgatunków. Jednak ostatnie badania molekularne sugerują, że w Ameryce Północnej na północ od Meksyku można rozpoznać tylko dwa podgatunki, reprezentowane przez dwie oddzielne linie genetyczne podzielone przez Wielkie Równiny. Populacje meksykańskie pozostają słabo zbadane, a podgatunki escuinapae i oaxacensis wymagają dalszych analiz. Obecnie uznaje się dwa podgatunki rysia rudego: jeden występujący na wschód od Wielkich Równin, a drugi na zachód od tego obszaru.
Etymologia nazwy gatunku jest jasna: Lynx pochodzi od greckich słów λυγξ i λυγκος odnoszących się do „rysia”, a rufus w łacinie oznacza „czerwony, rudy”. Nazwy niektórych podgatunków również odwołują się do pochodzenia geograficznego lub cech morfologicznych, np. escuinapae od Escuinapa w stanie Sinaloa w Meksyku, oaxacensis od regionu Oaxaca, a fasciatus - od łacińskiego fasciatus, czyli „w paski”.
Budowa Ciała i Zmysły
Futro i Umaszczenie
Ryś rudy jest najmniejszym przedstawicielem rodzaju Lynx. Jego futro może przybierać różne barwy, zazwyczaj jest szarobrązowe z czarnymi plamami i czarnymi pasami na tylnych łapach i ogonie. Czarny wzór spełnia rolę kamuflażu. Na wargach, podbródku i spodniej części ciała dominuje jasny, niemal biały kolor. Uszy są nakrapiane, z czarnymi końcówkami i krótkimi, czarnymi pędzelkami sierści. Rysie rude żyjące na terenach pustynnych na południowym zachodzie mają jaśniejsze futro, podczas gdy osobniki żyjące w lasach na północy są ciemniejsze. Kocięta rodzą się pokryte sierścią i posiadają już plamy. Sporadycznie obserwuje się melanistyczne rysie, które mają czarne futro, zachowując jednak często wzór cętek. Takie osobniki odnotowano między innymi na Florydzie i w kanadyjskim Nowym Brunszwiku.
Głowa, Wielkość i Zmysły
Część twarzowa głowy rysia jest szeroka, otoczona kołnierzem długich włosów, co sprawia, że jego twarz wydaje się szeroka z powodu charakterystycznych kędzierzawych „kołnierzyków” włosów pod uszami. Nos jest różowo-czerwony, oczy żółte, z czarnymi źrenicami. Źrenice są pionowe, podłużne, a w nocy rozszerzają się, by zwiększyć ilość światła wpadającego do oka. Futro jest delikatne i łamliwe, ale za to dość długie i gęste. Ryś rudy wyróżnia się doskonałym słuchem, wzrokiem i węchem.
Dorosły samiec mierzy 70-120 cm, zwykle około 90 cm, włączając w to 10-18 cm ogon. Średnia długość ciała to około 82,7 cm. Wysokość w kłębie wynosi 36-38 cm. Samce ważą zwykle 7-14 kg, samice średnio 9 kg. Najcięższy ryś zważony oficjalnie osiągnął masę 22,2 kg. Pojawiają się niepotwierdzone doniesienia o osobnikach ważących nawet 27 kg. Ryś rudy jest muskularny, jego tylne łapy są dłuższe od przednich. Nowo narodzone kocię waży 280-340 g i mierzy około 25 cm. Największe rysie notowano w Kanadzie wschodniej i północnej części Nowej Anglii, a najmniejsze w południowych Appalachach. Rysie rude mieszkające na północy i na otwartych przestrzeniach są największymi osobnikami swego gatunku. W wieku jednego roku osiągają wagę około 4,5 kg. Ryś rudy świetnie się wspina i potrafi pływać, jednak zwykle unika wody.
Zachowanie i Ekologia
Aktywność i Terytorializm
Ryś rudy jest zwierzęciem prowadzącym nocny tryb życia, choć jest zmierzchowy, najaktywniejszy o świcie i zmierzchu. Staje się aktywny około trzy godziny przed zachodem słońca i pozostaje w tym stanie do około północy, następnie ponownie budzi się o brzasku, a jego aktywność kończy się około trzy godziny po wschodzie słońca. W ciągu doby przemierza na swoim terytorium 3-11 km. To zachowanie może zmieniać się wraz z porą roku, ponieważ rysie podczas zimy wykazują większą aktywność w ciągu dnia. Dostosowuje rytm do aktywności swoich ofiar, która w chłodniejszych miesiącach częściej porusza się w ciągu dnia.
Rysie rude spędzają swoje życie w obrębie ściśle ograniczonego terytorium, którego wielkość zależy od płci osobnika i ilości dostępnej zwierzyny. Granice obszaru zajmowanego przez rysia są znakowane za pomocą moczu, kału i śladów pazurów na drzewach. Każdy osobnik posiada kilka kryjówek - zazwyczaj jedno główne legowisko i kilka pobocznych miejsc w odległych partiach jego terenu. Kryjówka taka to zazwyczaj dziura w pniu drzewa, miejsce w zaroślach lub jama pod kamieniami.
Wielkość Terytorium i Struktura Społeczna
Rozmiary terytorium poszczególnych rysi rudych mogą znacznie różnić się od siebie. Specjaliści IUCN sugerują, że rozmiar zajmowanego terytorium może wahać się od 0,6 do 326 km². Badania przeprowadzone w Kansas wykazały, że terytorium samca wynosiło zwykle około 20 km², a samic - jedynie połowę tej wielkości. Rysie przybyłe z innych obszarów miały o wiele większe (około 57 km²) i słabiej oznaczone terytoria. Istnieją raporty o znacznej rozbieżności w rozmiarach terytorium zajmowanego przez rysie, w zależności od pory roku, ale są one niejednoznaczne. Jedne wskazują na zmiany terytoriów samców - od 41 km² do 100 km² w zimie. Z innych wynika, że samice, zwłaszcza te zdolne do rozmnażania się, poszerzają swoje tereny w zimie, ale samce po prostu zmieniają swe terytorium, a nie rozszerzają go, co jest zgodne z wcześniejszymi badaniami.
Jak większość kotowatych, ryś rudy jest samotnikiem, ale areały poszczególnych osobników często zachodzą na siebie. Co niezwykłe dla kotów, to samce są bardziej tolerancyjne wobec przedstawicieli swego gatunku, podczas gdy samice rzadko wchodzą na cudze terytoria. Na terytorium jednego samca może mieszkać kilka samic. Zagęszczenie populacji rysiów rudych wykazuje duże wahania i może wynosić od 1 do 38 osobników na 65 km². Zazwyczaj na jednego rysia wypada około 13 km². Zagęszczenie populacji ma związek z proporcją liczby samców do liczby samic.
Dieta i Techniki Łowieckie
Preferencje Żywieniowe
Ryś rudy może obyć się bez jedzenia przez długi okres, jak również może zjeść naraz duże ilości pokarmu. Kiedy brakuje pożywienia, często poluje na duże ofiary i zachowuje część mięsa na później. Najchętniej łowi ssaki o wadze od około 0,7 do 5,7 kg. Wybór głównej ofiary zależy od terenu, na którym żyje ryś. We wschodnich Stanach Zjednoczonych są nią króliki z rodzaju Sylvilagus (m.in. królik bagienny i królik florydzki), na północy to zające amerykańskie. Na terenach, gdzie występują oba te rodzaje ofiar (jak w Nowej Anglii) ryś rudy poluje zarówno na jedne, jak i na drugie. Na południu zdarza się, że rysie polują głównie na gryzonie. Ryś rudy, w przeciwieństwie do rysia kanadyjskiego, nie jest zbyt wybredny w wyborze ofiary. Jego dieta obejmuje również owady, drób, gęsi, inne ptaki, małe gryzonie, a nawet jelenie. Wybór ofiary zależy od miejsca, siedliska, pory roku i dostępności pokarmu.
Metody Polowania i Ataki na Duże Ofiary
Ryś poluje z zasadzki, skacząc na ofiary z ukrycia lub chwytając po krótkim pościgu. Poluje na zwierzęta różnych rozmiarów i dostosowuje technikę łowiecką do wielkości ofiary. Na małe zwierzęta, takie jak gryzonie, ptaki, ryby i owady, poluje na terenach obfitujących w te stworzenia. Ukrywa się i czeka, aż ofiara sama do niego podejdzie, a następnie rzuca się na nią i chwyta ją swymi pazurami. Jeśli poluje na nieco większą zwierzynę, taką jak króliki i zające, śledzi z ukrycia ofiarę, czekając aż ta znajdzie się 6-10 metrów od niego, a następnie rusza do ataku. Ryś rzadko poluje na dużą zwierzynę, taką jak lisy, skunksy, norki, małe psy i koty. Zwierzęta te czasem zabijają trzodę i drób. Znane są przypadki ataków na gęsi i owce. Większe zwierzęta, takie jak konie i bydło, nie są zagrożone. Według National Agricultural Statistics Service, rysie rude w 2004 roku zabiły w USA 11 100 owiec, czyli 4,9% ogólnej liczby tych zwierząt zabitych przez drapieżniki.
Rysie rude zabijają także jelenie, zwłaszcza w zimie, gdy mniejsza zdobycz jest trudno dostępna, lub kiedy populacja jeleni jest bardzo liczna. Badania przeprowadzone w Everglades wykazują, że większość ofiar (33 z 39) to cielęta, ale ryś może upolować zwierzę ważące osiem razy więcej od niego. Drapieżnik atakuje zazwyczaj, gdy jeleń odpoczywa leżąc. Ofiarę zabija przegryzając gardło. Na główne ofiary rysia rudego polują także inne średniej wielkości drapieżniki zajmujące tę samą niszę ekologiczną. Badania w Maine wykazały niewielkie oznaki rywalizacji pomiędzy rysiem, kojotem i lisem rudym; dystans pomiędzy osobnikami należącymi do tych gatunków oraz obszar pokrywających się terytoriów okazał się różny dla poszczególnych obserwowanych w danym czasie zwierząt.
Zobacz jak żyje największy dziki kot w Polsce! | Dzikie Oblicze Polski
Rozmnażanie i Rozwój Młodych
Dojrzałość i Okres Rozrodczy
Rysie rude żyją zwykle od sześciu do ośmiu lat, niekiedy dożywają dziesięciu. Rysie po raz pierwszy przystępują do rozrodu zazwyczaj podczas drugiego roku ich życia, choć samice mogą rodzić małe już w pierwszym roku. Produkcja spermy rozpoczyna się każdego roku we wrześniu lub październiku, a samce pozostają płodne do początku lata. Dominujący samiec pozostaje z wybraną samicą i spółkuje z nią kilka razy, zazwyczaj w zimie i wczesną wiosną. Zwierzęta te parzą się zwykle od lutego do marca, choć pora zależy od miejsca życia rysia. Samice znajdują się w rui co 44 dni, okres płodności trwa 10 dni. Badania prowadzone w Teksasie sugerują, że rysie muszą mieć ustanowione terytorium, by móc się rozmnażać. Wyniki badań pokazują, że samce bez swojego terenu nie miały młodych.
Zaloty i Opieka nad Potomstwem
Para podczas zalotów może podskakiwać, gonić się i zasadzać się na siebie. Inne samce mogą podchodzić do pary, ale nie próbują podkraść samcowi partnerki. Kiedy samiec wyczuje, że samica jest płodna, spółkuje z nią, trzymając ją zębami za kark. Samica może później odejść do innego samca, a samce zwykle podczas jednego sezonu godowego współżyją z kilkoma partnerkami. Podczas zalotów zwykle cichy ryś rudy może wydawać z siebie głośne krzyki, syki i inne dźwięki. Samica wychowuje młode samotnie. Po 60-70 dniowej ciąży, w kwietniu lub maju, rodzi od jednego do sześciu, zwykle 2-4 kociąt. Czasami pod koniec września może mieć drugi miot. Samica zwykle rodzi w zamkniętym miejscu, w małej jaskini lub w wydrążonym pniu.
Młode otwierają oczy po dziewięciu lub dziesięciu dniach. Po czterech tygodniach zaczynają poznawać swoje otoczenie, po dwóch miesiącach przestają pić mleko. W wieku trzech do pięciu miesięcy zaczynają wędrować wraz z matką. Samodzielne życie rozpoczynają w wieku jednego roku. Młode pozostają z matką jeszcze przez jedną zimę, w sumie około dziewięciu miesięcy, zanim skosztują samodzielnego życia jako młode dorosłe.
Ślady i Tropienie
Ślad łapy rysia rudego to odcisk czterech palców bez pazurów, ponieważ rysie, jak większość kotowatych, potrafią chować swoje pazury. Długość tropu wynosi około 2-8 cm. Gdy zwierzę idzie lub biegnie truchtem, ślady poszczególnych łap są oddalone od siebie o około 20-46 cm. Jak u wszystkich kotów, u rysia rudego tropy tylnych łap pokrywają się zwykle całkowicie ze śladami przednich. Tropy tego zwierzęcia łatwo odróżnić od śladu kota po ich wielkości.
Zagrożenia i Status Ochronny
Naturalni Wrogowie i Przyczyny Śmierci
Dorosły ryś rudy ma poza człowiekiem niewielu wrogów, choć może zostać zabity podczas walki z innymi drapieżnikami. Pumy i wilki zabijają rysie, co zaobserwowano między innymi w Parku Yellowstone. Kojoty mogą również polować na rysia. Kocięta mogą zostać zabite przez sowy, orły, kojoty, lisy, a także przez inne dorosłe rysie. Choroby, wypadki, myśliwi, samochody i niedostatek pożywienia to inne główne przyczyny śmierci rysiów. Młode, które opuściły matkę i rozpoczęły samodzielne życie, często giną, gdyż nie umieją jeszcze skutecznie polować. Badania przeprowadzone na grupie 15 osobników wykazały, że przeżywa średnio 62% młodych. Po zestawieniu tego z wynikami innych badań okazało się, że liczba ta waha się od 56% do 67%.
Rysie mogą być nosicielami zewnętrznych pasożytów, zwłaszcza pcheł i kleszczy, często także przenoszą pasożyty żyjące na ich ofiarach, przede wszystkim zającach i wiewiórkach. Pasożyty wewnętrzne są u rysiów rudych powszechne. Badania wykazały, że 52% osobników jest nosicielami pierwotniaka Toxoplasma gondii, choć liczba ta wykazuje duże wahania wśród poszczególnych populacji. Jeden z gatunków roztoczy - Lynxacarus morlani - występuje jedynie na ciele rysi rudych.
Adaptacja i Status Prawny
Ryś rudy łatwo adaptuje się do różnych środowisk. Najbardziej lubi lasy - liściaste, iglaste i mieszane - ale, w przeciwieństwie do innych gatunków z rodzaju Lynx, może żyć także poza terenem leśnym. Jego środowisko życia obejmuje zarówno bagna Florydy, jak i tereny górskie. Może zamieszkać także w pobliżu osiedli ludzkich, jeśli znajdzie odpowiednie siedlisko. Wielkość populacji rysi zależy od liczby ich potencjalnych ofiar. Tak długo, jak rysie rude mogą odnaleźć dla siebie odpowiednie środowisko, człowiek nie ma wielkiego wpływu na region ich występowania. Tylko rozległe, silnie zurbanizowane tereny są nieodpowiednie dla tych kotów. Rysie mogą występować na obrzeżach obszarów zamieszkanych przez człowieka, gdzie ludzka zabudowa sąsiaduje z dziką przyrodą. Rysie rude nie stoją na straconej pozycji podczas spotkań z innymi kotowatymi: w Nowej Szkocji zaobserwowano zagarnięcie terytorium rysia kanadyjskiego przez agresywnego rysia rudego.
Ryś rudy, jako gatunek z rodziny kotowatych, jest wymieniony w Załączniku II do Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), co oznacza, że nie jest bezpośrednio zagrożony wyginięciem, ale polowania na niego muszą odbywać się pod ścisłą kontrolą. Status prawny zwierzęcia jest uregulowany we wszystkich trzech krajach, w których występuje. Spotkać go można również na wielu chronionych terytoriach Stanów Zjednoczonych, na jego głównym terenie występowania. United States Fish and Wildlife Service w 1988 roku oszacowało liczbę rysiów rudych w Stanach na około 700 000 - 1 500 000 osobników.