Chełmno (niem. Culm, Kulm) to miasto w Polsce, położone w województwie kujawsko-pomorskim, będące siedzibą powiatu chełmińskiego. Leży nad Wisłą, u ujścia Fryby, na dziewięciu wzgórzach Wysoczyzny Chełmińskiej. Chełmno jest malowniczo położonym miastem, historyczną stolicą ziemi chełmińskiej i miastem hanzeatyckim. Położone jest na południowy zachód od Grudziądza i na północ od Torunia. Od centrum Bydgoszczy dzieli je około 48 km.
Nazwa i pochodzenie
Nazwa "Chełmno" ma charakter topograficzny i pochodzi od słowa "chełm", oznaczającego wzgórze. Dosłownie oznacza "osadę na wzgórzu". Najstarszy zapis to "Chołmien". W latach 1939-1942 tymczasową nazwą miasta było Kulm lub Culm, lecz po zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942-1945 nazywało się Kulm (Weichsel). Parowa, stanowiąca obecnie część miasta, w czasie II wojny światowej miała status folwarku, a w latach 1942-1945 nazywała się Dietrichsschlucht.
Historia Miasta
Początki Osadnictwa i Rola Piastów
Pierwsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego w okolicach Chełmna datowane są na VII-IX wiek, co świadczy o początkach grodu warownego na górze św. Wawrzyńca. Około 4000-3000 lat p.n.e. również odnotowano obecność ludności. W XI wieku Piastowie wznieśli w Kałdusie obronny gród, który prawdopodobnie wyznaczał północny punkt ówczesnej granicy ich państwa. Budowa katedry w tym miejscu, potwierdzona odkryciem pozostałości niedokończonej bazyliki romańskiej z XI wieku, świadczy o wadze grodu, który do XII wieku pełnił funkcję grodu kasztelańskiego. Pierwsza wzmianka o Chełmnie (łac. 1065) pochodzi z 1065 roku. Pierwotnie Chełmno i okoliczne obszary znajdowały się w piastowskim Królestwie Polskim.
Zakon Krzyżacki i Prawo Chełmińskie
W 1228 roku zakon krzyżacki zajął te obszary i wybrał Chełmno na stolicę ziemi chełmińskiej. W latach 1230-1250 było ono głównym miastem zakonu i siedzibą I Komturii, a w latach 1236-1251 siedzibą diecezji chełmińskiej. 28 grudnia 1233 roku, łącznie z Toruniem, Chełmno otrzymało prawa miejskie (odnowione po pożarze z 1 października 1251 roku), które stały się wzorem dla lokacji 225 miast oraz 1364 wsi i osad w Prusach, na Pomorzu Wschodnim i Mazowszu (m.in. Warszawy i Gdańska). Prawo Chełmińskie zawierało elementy prawa magdeburskiego, flamandzkiego i węgierskiego, i na jego podstawie Chełmno stało się wzorcem prawnym i architektonicznym aż do XVIII wieku.
Po spaleniu grodu chełmińskiego w Kałdusie w 1232 roku, zakon krzyżacki przeniósł się do Starogrodu, budując w nim zamek i miasto. Po 1244 roku miasto Chełmno zostało przeniesione ze Starogrodu na obecne miejsce, z lokacją na surowym korzeniu. Odtąd rozpoczął się rozwój miasta, które wstąpiło do Hanzy, choć nie zyskało tak dużego znaczenia jak Toruń. XIII/XIV wiek to okres rozkwitu miasta.
Powrót do Korony i Okres Podupadłości
W 1440 roku Chełmno było współzałożycielem antykrzyżackiego Związku Pruskiego. Wojna trzynastoletnia (1454-1466) zakończyła się II pokojem toruńskim, na mocy którego Chełmno przeszło ponownie w granice Korony Królestwa Polskiego, jako część Prus Królewskich (zwanych też Prusami Polskimi). Od 1473 roku działała Akademia Chełmińska, współpracująca z Akademią Krakowską od 1756 do 1779 roku, będąca filią Uniwersytetu Bolońskiego w latach 1486-1756. Przełom XVI i XVII wieku to rozwój gospodarczy miasta, które należało do dóbr stołowych biskupów chełmińskich. W XVIII wieku Chełmno podupadło, a 13 września 1772 roku, po I rozbiorze Polski, znalazło się w zaborze pruskim.
Wiek XIX i Okres Międzywojenny
Od 1806 roku Chełmno należało do Księstwa Warszawskiego, w 1815 roku powróciło do Prus (Wlk. Ks. Poznańskie), a w 1817 roku znalazło się w Prusach Zachodnich. W XIX wieku miasto rozwijało się, pomimo braku większych fabryk (poza browarem i cegielnią). Wybudowano większość zachowanych kamienic, głównie w obrębie starego miasta oraz w okolicach ulicy Dworcowej. W 1842 roku powstała miejska sieć wodociągowa, a w 1867 roku uruchomiono gazownię miejską. Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku miasto wchodziło w skład niemieckiej prowincji Prusy Zachodnie. Ze względu na strategiczne położenie powstał w Chełmnie stały garnizon z koszarami.
Do Polski Chełmno powróciło 22 stycznia 1920 roku. W okresie międzywojennym miasto nadal się rozwijało: rozbudowano sieć wodociągową, gruntownie odnowiono kościół farny, założono zgromadzenie księży Pallotynów, wybudowano wały przeciwpowodziowe oraz utworzono zalążek miejskiego muzeum. W tym okresie miasto opuściło wielu Niemców oraz większość społeczności żydowskiej.
II Wojna Światowa i Okres Powojenny
Chełmno zostało zajęte przez Niemców bez walki 5 września 1939 roku, co zapoczątkowało niemiecką okupację. W czasie okupacji Niemcy wymordowali polską elitę w pobliskich Klamrach. Prześladowania dotknęły także chełmińskich Żydów; zniszczono synagogę przy ulicy Poprzecznej oraz kirkut przy ulicy 3 Maja. Społeczność żydowska Chełmna zniknęła całkowicie. Straty materialne miasta były niewielkie, przetopiono jedynie dzwony z kościoła farnego, zniszczono kapliczkę ze źródełkiem oraz zamurowano niszę z Matką Boską na bramie Grudziądzkiej. Wycofujący się Niemcy podpalili magazyn w okolicach obecnego osiedla im. Franciszka Raszei. Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 roku w Chełmnie utworzono obóz pracy nr 14 Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.
Po wojnie w mieście powstało kilka zakładów przemysłowych, z których najważniejszymi są Fabryka Akcesoriów Meblowych (FAM) oraz zakłady Ursus. W latach 60. i 70. nastąpił szybki rozwój miasta.
Chełmno nad Nerem i jego mieszkańcy w 1979 roku [HD/AI upscaled]
Zabytki i Turystyka
Chełmno jest bogate w zabytki, co sprawia, że współcześnie nazywane jest „polskim Carcassonne” czy „małym Krakowem”. W pełni zachował się szachownicowy, średniowieczny układ ulic oraz gotyckie mury obronne o długości 2270 m, będące jednym z najwspanialszych przykładów architektury obronnej w Europie. 20 kwietnia 2005 roku Stare Miasto zostało wpisane na listę Pomników Historii. Zabytki Chełmna znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
Architektura Sakralna
- Pofranciszkański kościół św. Jakuba i Mikołaja: trójnawowy, budowany od końca XIII do pierwszej ćwierci XIV wieku.
- Podominikański kościół św. ap. Piotra i Pawła: gotycki, pierwotnie dwunawowy, przebudowany w XIV wieku na trójnawowy i zbarokizowany w XVIII wieku.
- Zespół klasztorny ss. Miłosierdzia (dawniej cysterek, następnie benedyktynek): kościół śś. Jana Chrzciciela i Ewangelisty z bogatym wyposażeniem z przełomu XVI/XVII i XVIII wieku. Klasztor zbudowany od trzeciej ćwierci XIII do początku XIV wieku, przebudowany w stylu neogotyckim w XIX i XX wieku. Do najstarszych elementów należy tzw. Kaplica św. Marcina, obecnie rzymskokatolicki kościół filialny. W klasztorze znajduje się krypta ksieni benedyktynek Magdaleny Mortęskiej, skarbiec i podziemia.
- Kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP: w którym znajduje się relikwia św. Walentego.
- Parafia pw. Chrystusa Miłosiernego.
- Parafia pw. św. Józefa.
- Parafia wojskowa: kościół garnizonowy pw. Wniebowzięcia NMP.
Inne Zabytki i Atrakcje
- Rynek: „Serce” miasta, w centrum którego znajduje się gotycko-renesansowy ratusz, nazywany „perłą architektury renesansowej na Pomorzu”. Dziś to siedziba Muzeum Ziemi Chełmińskiej, z wzorcem średniowiecznej miary długości tzw. „prętem chełmińskim” o długości 4,35 m.
- Brama Grudziądzka: z końca XIII wieku, z dobudowaną w XVII wieku kaplicą.
- Wieża Mestwina: z II połowy XIII wieku.
- Budynek dawnego seminarium ks. Misjonarzy (obecnie sąd rejonowy): ul. Toruńska 3, wzniesiony w 4. ćw. XVII wieku.
- Dawna poczta: z czwartej ćwierci XVIII wieku, przebudowana w połowie XIX wieku.
- Klasycystyczna rogatka: z ok. 1810 roku (ul. Podgórna 11).
- Dawne koszary korpusu kadetów: z 1776 roku (ul. 22 Stycznia 27).
- Kamienice: przy ul. Grudziądzkiej 18 (gotycka z przełomu XIII i XIV wieku), przy Rynku (m.in. barokowa z XVII wieku, wczesnoklasycystyczna z 1. poł. XIX wieku, późnobarokowa z 2. poł. XVIII wieku, klasycystyczna z 1. poł. XIX wieku), zespół domów z końca XVIII - pocz. XIX wieku przy ulicach Ducha Św. 34-40 oraz historyzmu, secesji i wczesnego modernizmu przy ul. Grudziądzkiej, Dworcowej, Młyńskiej, pl. Zwycięstwa.
- Spichrze: m.in. spichrz szachulcowy z przełomu XVIII i XIX wieku przy ul. Podmurnej 10.
- Muzeum Ziemi Chełmińskiej: w ratuszu, zbiory archeologiczno-etnograficzne w Baszcie Prochowej.
- Park Miniatur Zamków Krzyżackich: w Parku Pamięci i Tolerancji im. dr L. Rydygiera, miniatury odwzorowują pierwotny wygląd dziewięciu zamków: z Radzynia Chełmińskiego, Bierzgłowa, Grudziądza, Papowa Biskupiego, Kurzętnika, Rogóźna, Torunia, Pokrzywna oraz zamku wysokiego w Malborku.
Chełmno znane jest również jako „Miasto Zakochanych®” i „Miasto Miłości®”, dzięki relikwii św. Walentego w kościele farnym oraz corocznie obchodzonym 14 lutego "Walentynkom Chełmińskim". Zwiedzając chełmińską starówkę, warto zatrzymać się na chwilę, przysiąść na ławeczkach dla zakochanych, posmakować bułeczek z lubczykiem czy innych specjałów walentynkowych. „… takiego gotyku jak w Chełmnie nie ma nikt” dlatego „Zobacz, Zapamiętaj i Zakochaj się!”
Infrastruktura Komunikacyjna
Obecnie w mieście funkcjonuje jedynie dworzec PKS, który dzięki bliskości ważnej trasy komunikacyjnej oferuje przejazdy do wielu większych miast, m.in. Torunia, Bydgoszczy (do 21 marca 2021), Łodzi, Gdańska, Warszawy, a także do większości okolicznych miasteczek. Miasto znajduje się przy drodze krajowej nr 91, a 20 km od Chełmna, nieopodal w miejscowości Lisewo, jest wjazd na autostradę A1. W przeszłości do Chełmna prowadziły dwie linie kolei: do Kornatowa (zlikwidowana w 1991 roku) oraz do Torunia przez Unisław (połączenia zlikwidowano w 1969 roku). Miasto doświadcza wykluczenia komunikacyjnego, nie mając bezpośredniego dostępu do transportu kolejowego.
Współczesne Wydarzenia i Życie Społeczne
W Chełmnie aktywnie działają różnorodne instytucje i organizacje. Państwowa Szkoła Muzyczna regularnie organizuje koncerty i dni otwarte, jak np. bajka muzyczna „Rodzinka Pasiaków” z okazji Międzynarodowego Dnia Książki dla Dzieci. W kinoteatrze „Rondo” odbywają się koncerty, takie jak śląskie szlagiery. Organizowane są także konkursy plastyczne, np. na tradycyjne pisanki i kartki wielkanocne, oraz "Wiosenny bukiet" w bibliotece. Miasto jest również miejscem wydarzeń religijnych i kulturalnych, takich jak Motoświęconka, podczas której motocykliści przyjeżdżają w Wielką Sobotę do kościoła pallotynów z koszyczkami.
Odbywają się tu również widowiskowe ćwiczenia służb ratowniczych, takie jak symulacja wypadku samochodowego na Rynku. Starostwo powiatowe przekazało Sądowi Rejonowemu w Chełmnie budynek dawnego aresztu śledczego, co zapewni sądowi nowe pomieszczenia.
W mieście funkcjonują różnorodne zgromadzenia i parafie:
- Zgromadzenie Sióstr Misjonarek Św. Rodziny.
- Zbór Chełmno (Sala Królestwa ul. Grudziądzka 62).
Społeczność Chełmna angażuje się w akcje charytatywne, systematycznie napełniając plastikowymi nakrętkami czerwone serce, pomagając w szczytnych celach. Młodzież uczestniczy w projektach takich jak Klub Młodzieżowy "Kulturalna Strefa", rozwijając się fizycznie i społecznie.