Ciągnik gąsienicowy DT-75: Legenda polskiego i radzieckiego rolnictwa

W ramach cyklu poświęconego historycznej technice prezentujemy kolejną legendę polskiego rolnictwa - ciągnik gąsienicowy DT-75. Maszyna ta, dzięki swojej prostej konstrukcji i wyjątkowym zdolnościom pracy w trudnym terenie, przez wiele lat była synonimem ciągnika gąsienicowego w krajach bloku wschodniego.

Geneza i rozwój konstrukcji

Prototypy ciągnika gąsienicowego DT-75 zostały zaprezentowane przez Stalingradzką Fabrykę Traktorów (od 1961 roku Wołgogradzka Fabryka Traktorów) 16 lipca 1959 roku. Głównym celem było zastąpienie produkowanego od 1949 roku modelu DT-54, oferując jednocześnie lepsze parametry techniczne i prostszą konstrukcję, co miało ułatwić produkcję i obsługę.

Prace nad nowym ciągnikiem, który miał być następcą DT-54, rozpoczęły się już w połowie lat pięćdziesiątych. Wcześniejsze próby stworzenia nowocześniejszej konstrukcji, jak opracowany w latach 1957-1958 ciągnik DT-56, nie zakończyły się powodzeniem i nie zostały skierowane do produkcji. Dopiero prace nad DT-75, prowadzone pod kierunkiem Michaiła Szarowa, okazały się sukcesem. W lipcu 1959 roku zmontowano dwa prototypy, a do początku następnego roku powstało 22 ciągniki serii próbnej, które poddano szczegółowym badaniom. Nowy ciągnik wyróżniał się większą prędkością i prostszą budową.

Pierwsze egzemplarze DT-75 trafiły do radzieckich gospodarstw w 1962 roku, natomiast oficjalne rozpoczęcie masowej produkcji seryjnej nastąpiło 30 grudnia 1963 roku. W tym dniu DT-75 zastąpił DT-54 na głównej linii montażowej Wołgogradzkiej Fabryki Traktorów (WgTZ). W międzyczasie, od końca 1963 roku, produkowano jeszcze model przejściowy DT-54W, który wykorzystywał niektóre elementy nowego ciągnika, takie jak kabina i zawieszenie.

Pierwsze modernizacje i wersje

W toku produkcji ciągnik DT-75 był stale ulepszany i modernizowany, co skutkowało powstaniem licznych odmian. Pierwszą znaczącą modernizacją był model DT-75M, wprowadzony do produkcji 28 sierpnia 1967 roku. Charakteryzował się mocniejszym silnikiem A-41 o mocy 90 KM, ulepszonymi mechanizmami przeniesienia napędu oraz podwyższonym dachem kabiny. W tym samym okresie wprowadzono zunifikowaną z ciągnikiem Charkow T-74 gąsienicę o bardziej wytrzymałych ogniwach, co poprawiło przyczepność, zwłaszcza na zboczach i śliskim podłożu.

Od 1978 roku w WgTZ produkowano bazowy model drugiego pokolenia - DT-75D. Posiadał on wyższą, kanciastą kabinę z przednią szybą o ujemnym nachyleniu, przesuniętą w prawo w stosunku do osi ciągnika. Zbiornik paliwa umieszczono po lewej stronie kabiny, a przód nadwozia z osłoną chłodnicy również uległ zmianie. Wysokość z kabiną wynosiła 2710 mm.

Wprowadzono również:

• DT-75B - model z szerszymi gąsienicami i opuszczanymi kołami napinającymi, przeznaczony do pracy na terenach podmokłych. Wyróżniał się zwiększonym rozstawem gąsienic do 1570 mm i szerokością ogniwa gąsienicy z 390 do 670 mm.
• DT-75K (produkowany w latach 1972-1976) - ciągnik przystosowany do pracy na stromych zboczach, z podwoziem zunifikowanym z DT-75B, ale z gąsienicą o szerokości 390 mm i wzmocnionymi amortyzatorami kół prowadzących. Posiadał obrotową kolumnę sterującą, dwa siedziska w kabinie oraz trójpunktowy układ zawieszenia narzędzi z przodu i z tyłu.
• DT-75W - model bazowy po modernizacji w 1978 roku, z nową, wygodniejszą, asymetrycznie przesuniętą w prawo prostokątną kabiną, która zapewniała lepszą widoczność i komfort pracy. Kabina została wyposażona w wentylację, nagrzewnicę, wycieraczkę i spryskiwacz szyby. Ciągnik ten, z silnikiem wysokoprężnym SMD-14NG, otrzymał oznaczenie DT-75W. Jego modyfikacja błotna to DT-75BW, a z silnikiem A-41 - DT-75MW.
• DT-75MŁ - model przemysłowy, produkowany w Pawłodarskiej Fabryce Traktorów w Kazachstanie po modernizacji w 1986 roku, charakteryzujący się wysoką, kanciastą kabiną.

DT-75 na polskim rynku

Według wydania „Informatora Agromy” z 1970 roku, DT-75 był jedynym ciągnikiem gąsienicowym dostępnym wówczas na polskim rynku. Jednocześnie, wraz z Ursusem C-385, był to ciągnik o największej mocy dostępny w tym czasie. Centrala Handlowa Sprzętu Rolniczego podała cenę 260 tysięcy złotych w podstawowym wyposażeniu (bez hydrauliki) oraz 290 tysięcy złotych w wersji z hydrauliką.

Dla porównania, inne ówczesne maszyny miały następujące ceny:

• Vistula KZB-3B: 210 tys. zł (podstawowe wyposażenie)
• Ursus C-4011: 91,4 tys. zł
• Ursus C-330: 77 tys. zł (bez dodatkowego wyposażenia)
• Fiat 125p: 160 tys. zł

DT-75 był dużym ciągnikiem, przeznaczonym dla największych gospodarstw rolnych. Jego zakup wymagał uzupełnienia parku maszynowego o odpowiednie maszyny towarzyszące. „Informator Agromy” z 1970 roku wymieniał jako dedykowane do DT-75 pług zawieszany PN4-35A oraz pług łąkowy PP-340p.

Wartość ekonomiczna w 1970 roku

Analizując ceny skupu podstawowych płodów rolnych w 1970 roku, można oszacować wartość ekonomiczną ciągnika DT-75:

• Pszenica: 3500 zł/t
• Żyto: 2400 zł/t
• Jęczmień: 3100 zł/t
• Owies: 2200 zł/t

Ciągnik DT-75 z hydrauliką (cena 290 tys. zł) był wart przykładowo:

• 83 tony pszenicy
• 121 ton żyta
• 94 tony jęczmienia
• 132 tony owsa

Biorąc pod uwagę ceny skupu żywca:

• Żywiec wołowy: 11,70 zł/kg
• Cielęcy: 12,20 zł/kg
• Wieprzowy: 20,90 zł/kg

Ciągnik DT-75 z hydrauliką był równowartością około 24,8 tony żywca wołowego lub 13,9 tony żywca wieprzowego.

Dane techniczne i konstrukcja

DT-75 to gąsienicowy ciągnik rolniczy i przemysłowy, skonstruowany w Wołgogradzkiej Fabryce Traktorów (WgTZ). Ciągnik ten przeznaczony jest do uprawy gleb ciężkich narzędziami zawieszanymi, półzawieszanymi lub przyczepianymi, a także do lekkich prac budowlanych i melioracyjnych. W pracach polowych można stosować zwiększone prędkości robocze.

Układ napędowy i jezdny

Rozruch silnika następował zazwyczaj przy pomocy dwusuwowego, gaźnikowego silnika startowego PD-10M2 (w DT-74) lub PD-10U (w DT-75M), o mocy 10 KM, chłodzonego wodą. Jego drugim zadaniem było podgrzanie silnika zasadniczego przed uruchomieniem. Silnik wersji A-41SI nie posiadał silnika rozruchowego, a jedynie rozrusznik elektryczny.

Podstawę konstrukcji stanowiła rama. Zawieszenie składało się z dwóch dwukołowych wózków resorowanych sprężynami śrubowymi (z podwójnymi metalowymi kołami), zawieszonych wahliwie po każdej ze stron. Gąsienicowy układ jezdny dopełniały zębate koła napędowe z tyłu, koła napinające z przodu oraz dwa podwójne koła podtrzymujące po każdej stronie. Gąsienice miały standardową szerokość 390 mm.

Wprowadzono również rozwiązania takie jak:

• Reduktor „pełzacz”: zapewniał niskie prędkości technologiczne (0,33-4,74 km/h), niezbędne przy pracy z niektórymi maszynami.
• „Rewers”: pozwalał na pracę w dostępnych zakresach prędkości również do tyłu.

Kabina i wyposażenie

Standardowo ciągnik posiadał całkowicie zamkniętą, przeszkloną kabinę. W późniejszych modernizacjach, zwłaszcza od 1979 roku, wprowadzono nową, wygodniejszą, prostokątną kabinę, przesuniętą asymetrycznie w prawo, z lepszą widocznością i wyposażoną w resorowany, regulowany fotel kierowcy, układ wentylacyjny, nagrzewnicę, wycieraczkę i spryskiwacz szyby. Kabina dobrze tłumiła hałas i wibracje.

W przeciwieństwie do innych omawianych maszyn, w przypadku DT-75 brak szczegółowych informacji o bogatym wyposażeniu dodatkowym. „Informator Agromy” z 1970 roku wymieniał jedynie opcję wyposażenia w hydraulikę.

Rodzina ciągników DT-75 i ich produkcja

Ciągnik DT-75 posłużył jako podstawa do stworzenia całej rodziny zmodyfikowanych ciągników, przeznaczonych do różnorodnych zadań. Produkcja w Wołgogradzkiej Fabryce Traktorów trwała do XXI wieku, natomiast w Pawłodarskiej Fabryce Traktorów (PTZ) w Kazachstanie modele pochodne produkowano do 1998 roku.

Wczesne lata 90. XX wieku przyniosły wyposażenie ciągników z WgTZ w turbodoładowane silniki wysokoprężne o mocy 95 KM (Charków SMD-18N) i 110 KM (Barnauł D-440-22), które otrzymały oznaczenia DT-75N i DT-75D. W drugiej połowie lat 90. pojawił się model DT-75RM z silnikiem RM-80 (80 KM), a także odmiana do upraw międzyrzędowych DT-75NP produkowana na zamówienie. W międzyczasie, od 1968 roku, DT-75M był produkowany również w Pawłodarskiej Fabryce Traktorów (PTZ), początkowo pod tym samym oznaczeniem, z dodatkową nazwą „Kazachstan” i w charakterystycznym niebieskim kolorze. W 1986 roku PTZ wprowadziła własną modyfikację - DT-75ML.

Produkcja DT-75 w Wołgogradzie w zmodernizowanych odmianach przetrwała do XXI wieku. W 2009 roku została przekazana do spółki-córki Wołgogradzka Spółka Traktorowa (Wołgogradskaja Traktornaja Kompanija). Łącznie do początku drugiej dekady XXI wieku wyprodukowano około 2 741 000 sztuk ciągników DT-75 w różnych wersjach.

Następcy i współczesne rozwiązania

Współczesne rolnictwo oferuje zaawansowane technologicznie rozwiązania, które znacznie przewyższają możliwości historycznych maszyn. Przykładem jest Versatile Deltatrack, ciągnik z czterogąsienicowym układem napędowym, zaprojektowany z myślą o maksymalnej wydajności i wytrzymałości. Posiada on zaawansowaną kabinę HQ z panoramicznym widokiem, ergonomiczną konsolę sterowania, system napędowy z zewnętrznymi osiami planetarnymi oraz wysokowydajną skrzynię biegów CAT TA22.

Nowoczesne ciągniki, takie jak te z oferty Royal Tractor Group, wyposażone są w silniki spełniające najnowsze normy emisji spalin (np. FARMotion Tier V), zaawansowane układy sterowania i komfortowe kabiny, zapewniające operatorowi wygodę i bezpieczeństwo podczas długich dni pracy.

tags: #ciagnik #gasienicowy #dts