Wymagania UDT dla Hakowych, Operatorów i Urządzeń Transportu Bliskiego

W dziedzinie transportu bliskiego i prac z użyciem urządzeń dźwigowych, bezpieczeństwo i precyzja odgrywają kluczową rolę. Zapewnienie ich wymaga odpowiednich kwalifikacji zarówno od osób obsługujących sprzęt, jak i tych odpowiedzialnych za jego konserwację oraz nadzór nad ładunkiem. Niniejszy artykuł szczegółowo omawia aktualne wymagania Urzędu Dozoru Technicznego (UDT) dla różnych kategorii pracowników i urządzeń, zwracając uwagę na różnice w przepisach.

Warto zaznaczyć, że termin ciągnik hakowy, często używany potocznie, odnosi się do prostych dźwignic, takich jak wciągniki i wciągarki, które są wyposażone w hak do przemieszczania ładunków. Artykuł wyjaśni zarówno przepisy dotyczące personelu pomocniczego, jak i samego sprzętu.

Rola i obowiązki hakowego-sygnalisty

Kim jest hakowy-sygnalista?

Do pracy przy urządzeniach dźwigowych, takich jak żurawie, wciągarki czy suwnice, niezbędny jest nie tylko operator, ale także osoba odpowiadająca za właściwe obchodzenie się z ładunkiem, sprawdzenie, czy jest on dobrze przymocowany i czy nie zagraża bezpieczeństwu innych pracowników. Ta rola należy do hakowego-sygnalisty, często określanego krócej jako hakowy.

Obowiązki hakowego obejmują zawieszanie, odczepianie lub sterowanie ładunkiem na urządzeniach dźwigowych. Osoba na tym stanowisku musi być bardzo dobrze zaznajomiona z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz wykazywać się dobrą orientacją przestrzenną.

W 2019 roku zmianie uległy przepisy, które formalnie rozdzieliły funkcje hakowego i sygnalisty na dwa odrębne stanowiska. Sygnalista zajmuje się wydawaniem i przyjmowaniem sygnałów dotyczących postępów prac i działania urządzeń. Sygnały te mogą być świetlne, dźwiękowe lub wydawane ręcznie. Osoba na tym stanowisku musi posiadać wiedzę, jak stosować i odczytywać dane sygnały. Pomimo formalnego rozdzielenia, praktyka placów budowy często łączy obie te profesje w jedno stanowisko - sygnalisty hakowego.

Współpraca i zadania hakowego

Operator urządzenia transportu bliskiego (UTB), sygnalista i hakowy tworzą nierozłączne trio, które ściśle ze sobą współpracuje. Podczas odczepiania lub podpinania ładunków potrzebna jest precyzja, wiedza i zaufanie, które buduje sprawna komunikacja. Operator zajmuje się obsługą urządzenia i musi uważać na pracujących pod nim ludzi. Sygnalista odpowiada za komunikację i przekazywanie sygnałów pomiędzy hakowym a operatorem. Nieporozumienia w tej współpracy mogą być bardzo niebezpieczne.

Hakowy musi znać obowiązujące zasady obsługiwania zaczepów i zawiesi oraz umieć zabezpieczać ładunki przed ich transportem. Do jego zadań należy jak najlepsze wykorzystanie możliwości urządzeń dźwigowych i przygotowanie ładunku tak, aby operator mógł bezpiecznie i sprawnie przenieść go w odpowiednie miejsce.

Kiedy żuraw lub inne urządzenie dźwigowe transportuje materiał, hakowy musi dawać odpowiednie sygnały operatorowi (wyjątkiem jest jedynie tzw. awaryjne zatrzymanie, gdzie sygnał może dać każdy pracownik). Umiejętność wykorzystania systemu sygnałów ręcznych to podstawa sprawnego przebiegu pracy, a dodatkowo zapewnia bezpieczne warunki. Osoba na tym stanowisku musi zatem wiedzieć, jakie są rodzaje sygnałów dla poszczególnych urządzeń.

Podsumowując, hakowy-sygnalista odpowiada za:

• zabezpieczanie ładunku przed transportem i po nim,
• zaczepianie i odczepianie ładunku,
• obserwację ładunku podczas transportu,
• określanie drogi transportu,
• przekazywanie sygnałów do operatora dźwignicy i zainicjowanie zamierzonego ruchu dźwignicy oraz ładunku,
• wstrzymywanie prac w wypadku zagrożenia,
• użycie właściwego osprzętu dźwigowego,
• właściwy dobór zawiesi i innych sprzętów do wykonania pracy,
• ocenę stanu technicznego urządzenia.

Wymagania kwalifikacyjne dla hakowego-sygnalisty

Brak państwowych uprawnień UDT dla hakowego-sygnalisty

Odpowiedź na pytanie o wymagania UDT dla hakowych-sygnalistów jest prosta i z pewnością ucieszy wielu: w ostatnich latach zmianie uległy przepisy UDT, które nie nakładają na hakowych-sygnalistów posiadania uprawnień potwierdzonych państwowym egzaminem. Kompetencje operatora UTB określa i weryfikuje dozór techniczny. Dla hakowego i sygnalisty mają zastosowanie przepisy BHP i te dotyczące prawa pracy.

W związku z brakiem jednoznacznych wymagań prawnych dotyczących uprawnień hakowych, pracodawca ma swobodę w organizacji szkolenia i egzaminów wewnętrznych na tym stanowisku. Norma PN-ISO 12480-1 „Dźwignice. Bezpieczna eksploatacja. Część 1 - Postanowienia ogólne” wskazuje na minimalne wymagania, które powinny być spełnione przez osoby pełniące funkcję hakowego lub sygnalisty, aby zagwarantować bezpieczeństwo operacji dźwigowych. W kwestii sygnałów porozumiewania się z operatorem, zastosowanie ma załącznik nr 1 do Obwieszczenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 sierpnia 2003 r.

Dlatego też, do wykonywania pracy na stanowisku hakowego-sygnalisty wystarczy przeszkolenie teoretyczne i praktyczne w odpowiednim ośrodku, potwierdzone zaświadczeniem, które jest wydawane na podstawie § 18 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 marca 2019 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (Dz. U. 2014 poz. 622).

Wymagania formalne dla uczestników kursu na hakowego-sygnalistę

Aby wziąć udział w szkoleniu na sygnalistę hakowego, należy spełnić następujące warunki:

• ukończone 18 lat,
• wykształcenie przynajmniej podstawowe,
• posiadanie właściwego zaświadczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań do wykonywania zawodu.

Przebieg i program szkolenia na hakowego-sygnalistę

Kurs na hakowego to gwarancja zdobycia wiedzy teoretycznej i praktycznej, potrzebnej do pracy w zawodzie. Podczas zajęć uczestnik szkolenia zapoznaje się z zagadnieniami teoretycznymi, po czym przechodzi do wykonywania zajęć praktycznych, pod okiem specjalistów. Zadania są wykonywane zarówno na lądzie, jak i na morzu. Program szkoleniowy jest zgodny ze standardami LOLER 98, ISO 15513, OMHEC, PUWER i zawiera m.in.:

• naukę o obowiązujących przepisach BHP i obsłudze zawiesi urządzeń dźwigowych,
• charakterystykę techniczną obsługiwanych urządzeń,
• ocenę stanu maszyn przed przystąpieniem do pracy,
• znajomość potencjalnych zagrożeń,
• zapoznanie się z technikami mocowania ładunku,
• zapoznanie się z systemem sygnalizacyjnym.

Po zakończonym szkoleniu i pozytywnym zdaniu egzaminu wewnętrznego w ośrodku, uczestnik otrzymuje zaświadczenie kwalifikacyjne, które nadaje uprawnienie do wykonywania pracy na stanowisku sygnalisty hakowego. Zaświadczenie to jest honorowane m.in. w Polsce, całej Unii Europejskiej, Wielkiej Brytanii, Danii, Norwegii i Holandii.

Urządzenia transportu bliskiego objęte dozorem technicznym

Definicje kluczowych urządzeń

Zrozumienie, które urządzenia podlegają dozorowi technicznemu, jest kluczowe dla bezpiecznej eksploatacji. Poniżej przedstawiamy definicje wybranych dźwignic:

• Suwnica: Dźwignica pracująca w ruchu przerywanym, zdolna do poruszania się po szynach lub bieżniach, posiadająca co najmniej jeden poziomy dźwigar i wyposażona w co najmniej jeden mechanizm podnoszący. Jest przeznaczona do przemieszczania ładunków w przestrzeni ograniczonej wysokością podnoszenia, rozpiętością dźwigara oraz długością toru jazdy. Wszystkie suwnice podlegają dozorowi technicznemu.
• Wciągnik (elektrowciąg): Dźwignica pracująca w ruchu przerywanym, przeznaczona do podnoszenia i opuszczania ładunków na określonej drodze, z przejazdem lub bez. Ładunki mogą być zawieszone na hakach lub innych urządzeniach chwytnych. Obudowa wciągnika służy jednocześnie za jego element nośny. Wciągnik jest w stanie poruszać się po nieruchomym torze, a także pracować stacjonarnie.
• Wciągarka (wciągnik typu otwartego): Dźwignica pracująca w ruchu przerywanym, przeznaczona do podnoszenia i opuszczania ładunków na określonej drodze, z przejazdem lub bez. Ładunki mogą być zawieszone na hakach lub innych urządzeniach chwytnych. Zespół mechanizmów wciągarki najczęściej zabudowany jest na odrębnej ramie stanowiącej główną konstrukcję nośną maszyny. Wciągarka różni się od wciągnika tym, że posiada osobną, własną konstrukcję nośną w formie ramy, może się ona poruszać i przenosić ładunki pionowo, ale także poziomo. Jest również wykorzystywana do naciągania lin i drutów.
• Żuraw stacjonarny: Dźwignica pracująca w ruchu przerywanym, przeznaczona do przemieszczania ładunków w przestrzeni ograniczonej wysokością podnoszenia, długością wysięgnika oraz kątem obrotu wysięgnika. Najczęściej składa się z zamontowanego na stałe do podłoża słupa z obrotowym wysięgnikiem lub samego wysięgnika zamocowanego obrotowo np. do ściany. Żurawie stacjonarne podlegają dozorowi technicznemu.

Formy dozoru technicznego (UDT)

Wszystkie wciągniki, wciągarki i żurawie stacjonarne podlegają dozorowi technicznemu. Przepisy różnicują wymagania w zależności od konstrukcji urządzenia, rodzaju napędu, przeznaczenia oraz jego udźwigu. Zgodnie z postanowieniami zawartymi w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2176), podczas obejmowania urządzeń dozorem technicznym stosowane są formy dozoru technicznego pełnego, ograniczonego i uproszczonego.

Podstawa prawna:

• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 2012 r. w sprawie rodzajów urządzeń technicznych podlegających dozorowi technicznemu, wydane na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o dozorze technicznym.
• Rozporządzenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego.

Dozór techniczny uproszczony oznacza, że w toku eksploatacji urządzenia nie wymaga się decyzji zezwalającej na eksploatację oraz zaświadczeń kwalifikacyjnych uprawniających do obsługi danych urządzeń. Organy jednostek dozoru technicznego wykonują badania techniczne tych urządzeń w konsekwencji wystąpienia niebezpiecznego uszkodzenia lub/i nieszczęśliwego wypadku. Wszystkie pozostałe warunki eksploatacji mają zastosowanie.

Wciągniki i wciągarki z napędem ręcznym wszystkich mechanizmów o udźwigu do 2000 kg (2 tony) oraz z napędem elektrycznym jednofazowym o udźwigu do 1000 kg (1 tona) podlegają dozorowi technicznemu uproszczonemu. Oznacza to, że do ich obsługi nie są wymagane zaświadczenia kwalifikacyjne UDT.

Poniższa tabela przedstawia wybrane zapisy dotyczące form dozoru technicznego dla wciągników i wciągarek:

Zgodnie z powyższym, w grupie wciągników objętych dozorem technicznym uproszczonym znajdują się:

• wciągniki i wciągarki o udźwigu do 250 kg (z wyłączeniem urządzeń służących do przemieszczania osób),
• wciągniki i wciągarki z napędem elektrycznym jednofazowym o udźwigu do 1000 kg,
• wciągniki i wciągarki ogólnego przeznaczenia z napędem ręcznym wszystkich mechanizmów o udźwigu do 2000 kg.

Uprawnienia operatora i konserwatora wciągników i wciągarek

Kiedy wymagane są uprawnienia UDT dla operatora?

Zaświadczenia kwalifikacyjne UDT, czyli uprawnienia do obsługi wciągników i wciągarek, są wymagane dla:

• elektrycznych wciągników i wciągarek z zasilaniem jednofazowym o udźwigu powyżej 1000 kg (1 tony),
• elektrycznych wciągników i wciągarek z zasilaniem trójfazowym o udźwigu powyżej 1000 kg.

Uprawnienia te są ważne przez okres 10 lat dla wciągników/wciągarek hakowych ogólnego przeznaczenia i 5 lat dla specjalistycznych, które posiadają inne urządzenie chwytne niż hak (np. chwytak pneumatyczny, czerpak, elektromagnes lub osprzęt do transportu metali ciekłych).

Kurs na operatora wciągników i wciągarek

Aby uzyskać uprawnienia operatora wciągników i wciągarek, należy ukończyć kurs obsługi tych urządzeń, a następnie złożyć egzamin z wynikiem pozytywnym przed komisją egzaminacyjną UDT.

Wymagania dla uczestników kursu operatorskiego:

• ukończone 18 lat,
• brak przeciwwskazań zdrowotnych do pracy jako operator wciągników i wciągarek (wymagane jest przedstawienie orzeczenia lekarskiego).

Program kursu obejmuje przykładowo zagadnienia takie jak:

• budowa i działanie maszyny oraz jej poszczególnych mechanizmów,
• udźwig maszyny,
• obsługa maszyny oraz jej kontrola przed pracą i po jej zakończeniu,
• działania podejmowane w przypadku wystąpienia wypadku czy zagrożenia zdrowia lub życia,
• przepisy BHP i PPOŻ.

Egzamin UDT i nadanie uprawnień

Po zakończeniu szkolenia, kursanci muszą przystąpić do egzaminu państwowego, który nadzorowany jest przez specjalnie powołaną komisję Urzędu Dozoru Technicznego. Egzamin składa się z trzech części:

• pisemnej (15 pytań),
• ustnej (jedno pytanie z obsługi codziennej przy urządzeniu),
• praktycznej (polegającej na prawidłowym przetransportowaniu ładunku z pola A do pola B).

Po uzyskaniu odpowiedniej liczby punktów, wydawane są dokumenty potwierdzające kwalifikacje i uprawnienia, które są niezbędne do pracy na stanowisku operatora. Wydawane jest zaświadczenie ważne 10 lat, które pozwala na obsługę wciągników i wciągarek ogólnego przeznaczenia w całej Polsce, Unii Europejskiej, Wielkiej Brytanii i Norwegii.

Kurs na konserwatora wciągników i wciągarek

Oprócz operatorów, niezbędni są również konserwatorzy wciągników i wciągarek. Konserwator wykonuje przeglądy konserwacyjne wciągników i wciągarek zgodnie z okresami wskazanymi w instrukcji eksploatacji producenta urządzenia. Oferowane kursy na konserwatora wciągników i wciągarek omawiają zagadnienia z zakresu m.in. budowy wciągników i wciągarek, obowiązków konserwatora oraz mechaniki i bezpieczeństwa w miejscu pracy. Po zaliczeniu egzaminu państwowego UDT, kursant uzyskuje uprawnienia do pracy jako konserwator wciągników i wciągarek.

Podsumowanie i korzyści z kompleksowego szkolenia

Praca hakowego, sygnalisty, operatora czy konserwatora wciągników i wciągarek to odpowiedzialne zawody wymagające specjalistycznej wiedzy i umiejętności. Choć przepisy UDT nie nakładają na hakowych-sygnalistów obowiązku przedłożenia państwowych uprawnień, odpowiednie przeszkolenie teoretyczne i praktyczne jest kluczowe dla bezpieczeństwa. Z kolei operatorzy i konserwatorzy wciągników i wciągarek o określonych parametrach muszą posiadać kwalifikacje potwierdzone egzaminem przed komisją UDT.

Zdobycie dodatkowych uprawnień i wiedzy poprzez kursy zawodowe jest zawsze korzystniejsze niż wyłącznie instruktaż do miejsca pracy. Dobre szkolenie, poza teorią, umożliwia zdobycie praktyki w komfortowych warunkach, co pozwala lepiej zrozumieć niuanse pracy, wykluczać błędy i minimalizować ryzyko niebezpiecznych sytuacji. Większa wiedza to nie tylko gwarancja bezpieczeństwa, ale także zwiększone możliwości zarobkowe i perspektywy pracy na wysokim zapotrzebowaniu, zarówno w Polsce, jak i za granicą.

Wciągniki i wciągarki ogólnego przeznaczenia są urządzeniami stosowanymi w wielu branżach, znacząco ułatwiając i przyspieszając pracę związaną z przenoszeniem ładunków. Znajdują zastosowanie przede wszystkim w magazynach, halach produkcyjnych, centrach logistycznych, warsztatach samochodowych, a także w branży budowlanej i logistycznej, a nawet w transporcie wodnym. Inwestycja w kwalifikacje to inwestycja w bezpieczną i stabilną przyszłość zawodową.

tags: #ciagnik #hakowy #udt