Orka, jako jeden z podstawowych zabiegów agrotechnicznych, wciąż dominuje w uprawie roli, mimo rosnącej popularności upraw bezorkowych i siewu bezpośredniego. Jej całkowite wyeliminowanie jest w wielu przypadkach niemożliwe, szczególnie w polskich warunkach glebowo-klimatycznych, charakteryzujących się przewagą gleb lekkich i zmienną ilością opadów. Aby maksymalnie wykorzystać zalety orki i zminimalizować jej wady, rolnicy muszą stosować odpowiednie techniki, dobierać właściwy sprzęt i optymalizować parametry pracy.
Orka zimowa - zalety, wady i optymalizacja
Orka zimowa często jest wykonywana po pierwszych przymrozkach i opadach śniegu, stanowiąc ostatni etap uprawy na polu w sezonie. Polega na odwróceniu i pozostawieniu gleby w tzw. ostrej skibie, która poddana działaniu mrozu i opadów śniegu pozytywnie wpływa na powstanie struktury gruzełkowatej i zwiększenie pojemności wodnej gleby poprzez gromadzenie wilgoci z roztopów. Głęboka orka jesienno-zimowa może także ograniczyć liczebność szkodników, późniejsze choroby i powrót chwastów.
Mimo tych zalet, z roku na rok przybywa przeciwników orki zimowej. Argumentują oni, że magazynowanie wody po orce nie jest zwiększone ze względu na zmiany klimatyczne i brak długich okresów z mrozem i śniegiem. Ponadto, gleba po przejechaniu pługiem jest narażona na erozyjne działanie wiatru i wody, a warstwa uprawna może być wiosną przesuszona. Dodatkowo zmniejsza się ilość próchnicy w ziemi.
Konrad Krupiński, rolnik z okolic Olecka, stosuje orkę zimową od 4 lat, odkąd zaczął uprawiać kukurydzę na ziarno. W jego regionie śnieg utrzymuje się dłużej i nie jest tak sucho jak na południu, co sprawia, że orka zimowa ma sens. Rolnik wjeżdża na pole praktycznie od razu, jak nadejdą pierwsze przymrozki, przewraca glebę, by mogła zebrać więcej wody i ją odpowiednio spulchnić, a wiosną stosuje już tylko lekką bronę.
Głębokość orki zimowej
Głębokość orki zimowej pod rośliny jare jest uzależniona od gatunku rośliny, średnio wynosi około 25 - 30 cm. Najgłębiej orze się pod uprawę buraków cukrowych, natomiast płycej w przypadku pozostałych roślin jarych, gdzie optymalna głębokość orki powinna wynosić od około 25 cm. W gospodarstwie Jana Kaczorowskiego w woj. pomorskim, gdzie zimowa orka po kukurydzy na ziarno jest corocznym obowiązkiem, rolnik orze na głębokość 25-30 cm. Jeśli celem jest przeoranie obornika i resztek pożniwnych po kukurydzy, nie ma potrzeby wchodzić zbyt głęboko, a ważniejsze jest po prostu przewrócenie gleby.
Ustalając głębokość orki, należy uwzględnić nie tylko wymagania roślin co do głębokości spulchnienia gleby, ale również warunki glebowe. Zbyt głęboka orka, szczególnie na polach o płytkiej warstwie ornej, może prowadzić do nadmiernego wymieszania poszczególnych warstw gleby i wyniesienia na powierzchnię jałowej martwicy, a także zbyt głębokiego przyorania bogatej w mikroorganizmy glebowe warstwy górnej, która powinna tworzyć warstwę siewną.
Termin i wilgotność gleby
Wybór odpowiedniego terminu wjazdu na pole przed zimą jest kluczowy. Orka w nieodpowiednim czasie może przynieść więcej problemów niż korzyści. Przed rozpoczęciem prac należy sprawdzić wilgotność gleby, zwłaszcza wewnątrz bruzdy. Orka suchej ziemi może prowadzić do nadmiernego rozpylenia i zniszczenia struktury gruzełkowatej, natomiast orka mokrej ziemi może spowodować zbytnie zagęszczenie, co utrudni wsiąkanie wody deszczowej i płytkie ukorzenianie się roślin.
Ustawienia pługa i ciągnika
Do wykonywania orki zaleca się stosowanie pługów obrotowych (bezzagonowych), które umożliwiają szybszą i efektywniejszą pracę. Im mniejszy pług, tym mniejsze zużycie paliwa, ale jednocześnie dłuższy czas pracy na polu.
Ustawienie pługa
Ustawienia pługa na orkę zimową różnią się od standardowych inną głębokością pracy oraz ewentualnie innym kątem pracy lemiesza. Różnica polega na ustawieniu większej głębokości oraz możliwej zmianie kąta lemieszy, aby ziemia po przejeździe pługa tworzyła nierówną strukturę, tzw. ostrą skibę. Ostra skiba lepiej i dłużej przetrzymuje wodę. Jednak rolnicy nie zawsze stosują ten zabieg, ponieważ przy ostatnich suchych zimach może to powodować erozję wietrzną.
Ważnym elementem pługa są przedpłużki, które służą do przyorywania resztek. Niektórzy producenci oferują różne wersje przedpłużek, dostosowane do specyficznych materiałów. Oprócz zachowania odpowiedniej głębokości przykrycia, ważny jest również równomierny rozkład przyorywanego materiału. Można to poprawić, stosując odkładnice półśrubowe, odpowiednio wyższą prędkość orki, która gwarantuje większy odrzut skib, a także zgarniacze czy ścinacze listwowe.
Stan pola przed orką ma znaczenie - obornik powinien być równomiernie rozrzucony, a resztki pożniwne, w tym rozdrobniona słoma, dobrze wymieszane z wierzchnią warstwą gleby podczas uprawy pożniwnej. Szczególną uwagę należy zwrócić na orkę w warunkach dużej ilości twardych resztek, np. po zbiorze kukurydzy.
Wybór pługa
Kupując pług, należy pamiętać, że o wydajności orki decyduje nie tylko szerokość robocza pługa, ale również możliwość uzyskania wyższej prędkości, co gwarantuje odpowiednią jakość orki. Szerokość robocza pojedynczego korpusu w pługach o stałej szerokości orki wynosi najczęściej 35-40 cm, a zapotrzebowanie mocy na jeden korpus, zależnie od warunków glebowych i głębokości orki, waha się w granicach 17-23 kW.
W przypadku orki siewnej można stosować skiby wąskie, a zapas mocy wykorzystać na pokrycie oporów narzędzia doprawiającego ciągniętego za pługiem. Podczas orki przedzimowej, gdy nie zależy nam na dobrym pokruszeniu gleby (licząc na działanie mrozu), można stosować skiby szerokie. Jeśli pług ma stałą szerokość orki, powinien posiadać możliwość demontażu tylnego segmentu ramy z ostatnim korpusem. Najlepszym rozwiązaniem jest jednak pług ze zmienną szerokością orki, często w dużym zakresie (30-55 cm na jeden korpus). Taki pług umożliwia dostosowanie oporów orki do mocy ciągnika oraz stosowanie odpowiedniej szerokości skib dla danego rodzaju gleby.
W gospodarstwach, gdzie przeważają gleby lekkie i nie ma problemu z ich pokruszeniem, najlepszym rozwiązaniem są korpusy z odkładnicami półśrubowymi, zapewniające dobre przykrycie resztek pożniwnych.
Ustawienie ciągnika
Ciągnik do orki powinien mieć napęd na 4 koła, dobry udźwig podnośnika i równowagę podłużną, co pozwala na zawieszenie cięższego pługa obracalnego bez obawy o zaburzenie stabilności. Agregatowany z pługiem ciągnik powinien posiadać 20% zapasu mocy w stosunku do naturalnych oporów roboczych podczas orki. Gwarantuje to mniejsze poślizgi kół i uzyskanie odpowiedniej prędkości orki (minimum około 6 km/h) nawet przy chwilowych przeciążeniach. Odpowiednia prędkość robocza to lepsze dokładanie i pokruszenie skib oraz lepsze przykrycie resztek pożniwnych. Eksploatowanie ciągnika na granicy mocy prowadzi do niestabilnej pracy i wzrostu zużycia paliwa.
Ciągnik powinien mieć jak najniższe możliwe ciśnienie w oponach oraz obciążnik z przodu maszyny. Ramiona zaczepu (TUZ) powinny być ustawione w takiej samej odległości od podłoża i kół ciągnika, zaś dolne ramiona powinny być zablokowane.
Aby unikać nadmiernych poślizgów kół, zwiększyć trwałość ogumienia i zmniejszyć naciski kół na glebę, należy pamiętać o odpowiednim ogumieniu lub przynajmniej zadbać o prawidłowe ciśnienie. Najlepszym rozwiązaniem pod względem zmniejszenia nacisków kół ciągnika na glebę i eliminacji niekorzystnego pochylenia ciągnika jest prowadzenie go wszystkimi kołami po caliźnie. Niestety, taką współpracę może zapewnić tylko specjalnie przystosowany pług.
Prędkość orki
Orkę zimową, zależnie od maszyny, rodzaju gleby i terenu, prowadzi się z prędkością od 8 do 12 km/h. Konrad Krupiński z okolic Olecka jeździ z prędkością 9 km/h ciągnikiem o mocy 170 KM wyposażonym w czteroskibowy pług.
Podeszwa płużna i sposoby jej ograniczania
Negatywnym zjawiskiem związanym z orką jest tzw. podeszwa płużna, czyli nadmiernie zagęszczone podglebie, powstające głównie w wyniku nacisków lemieszy i kół ciągnika poruszającego się w bruździe. Można ograniczyć jej narastanie, zmieniając co roku głębokość orki, stosując ogumienie o mniejszych naciskach i unikając wykonywania orki, gdy gleba ma nadmierną wilgotność.
Likwidację podeszwy płużnej najlepiej przeprowadzić nie bardzo głęboką orką, lecz oddzielnym głęboszowaniem lub za pomocą pogłębiaczy, wykonując tzw. dwuwarstwową orkę w jednym przejeździe roboczym.
Uproszczenia w uprawie roli
Podstawowym sposobem uproszczenia tradycyjnego systemu uprawy roli jest jednoczesne wstępne doprawianie orki siewnej. Co prawda połączenie narzędzia doprawiającego zwiększa zużycie oleju napędowego i spadek wydajności orki, ale zysk wynikający z ograniczenia liczby przejazdów i uproszczenia późniejszych zabiegów rekompensuje poniesione nakłady. Zadaniem wstępnego doprawiania jest wyrównanie i dodatkowe pokruszenie gleby, a jego skuteczność polega na tym, że skiby w momencie odkładania są najbardziej podatne na doprawianie.
Prace polowe w PGR! | 8 ciągników w polu! | Orka na 5 Ursusów! | Polske Ursusy w akcji!
Orka w trudnych warunkach
Górzysty teren, jak na przykład w Szwajcarii, stawia rolnikom bardzo trudne warunki. Orka przedsiewna po zbiorze kukurydzy na kiszonkę w takich miejscach, ze względu na mocne nachylenie terenu, odbywa się tylko w jednym kierunku - z góry na dół. Nawet solidnie dociążone ciągniki, takie jak John Deere 6210, mogą mieć problemy z przeprowadzeniem orki w tak ekstremalnych warunkach.