C4P – Polski Ciągnik Półgąsienicowy

W okresie międzywojennym pojazdy o napędzie półgąsienicowym stały się popularne w armiach świata, pozwalając na uzyskanie dobrej mobilności w terenie przy kosztach mniejszych niż pojazdy gąsienicowe. Znajdowały one zastosowanie przede wszystkim jako ciągniki artyleryjskie. W Polsce początkowo używano francuskich pojazdów półgąsienicowych Citroën-Kegresse. W latach trzydziestych opracowano kilka własnych konstrukcji tego typu, z których jedna weszła do produkcji pod oznaczeniem samochód półgąsienicowy wzór 34 (nie mylić z samochodem pancernym wz. 34). Najbardziej znaną wersją samochodu był ciągnik półgąsienicowy, oznaczony C4P.

Historia i Konstrukcja

Półgąsienicowy samochód ciężarowy wz. 34 był polską wersją pochodną 2,5-tonowej ciężarówki Polski FIAT-621, produkowanej w Polsce na licencji włoskiej począwszy od 1932 roku. Został on zaprojektowany w Biurze Badań Technicznych Broni Pancernych (BBT BP) w Warszawie w 1934 roku. Głównym konstruktorem pojazdu był inż. E. Habich. Konstrukcja wykorzystywała liczne części samochodu ciężarowego, między innymi skróconą i wzmocnioną ramę ciężarówki, silnik oraz zmodyfikowaną kabinę kierowcy.

Przednia oś została wzmocniona, w układzie napędowym dodano terenowy reduktor i zmieniono przełożenia skrzyni biegów. Główną zmianą było zastąpienie tylnej osi mechanizmem gąsienicowym, wzorowanym na francuskich konstrukcjach Citroën-Kegresse P17/P14/P19 i częściowo na zawieszeniu czołgu Vickers E. Zastosowano w nim wiele nowoczesnych rozwiązań, m.in. gąsienicę gumowo-metalową, bezsworzniową konstrukcji inż. L. Białkowskiego, unowocześnioną później przez innych inżynierów. Seria próbna pojazdów powstała w 1935 roku, a produkcja rozpoczęła się w 1936 roku w Państwowych Zakładach Inżynieryjnych (PZInż) w Czechowicach pod Warszawą. W toku produkcji samochód został dalej ulepszony przez Biuro Studiów PZInż.

Do wybuchu wojny zbudowano około 400 pojazdów w kilku wersjach (dokładna ilość nie jest znana), w tym co najmniej 80 ciągników artyleryjskich C4P.

Charakterystyka Techniczna

Samochód półgąsienicowy wzór 34 oparty był ogólnie na konstrukcji ciężarówki Polski FIAT 621L. Nadwozie o konstrukcji stalowej lub drewniano-stalowej (w przypadku skrzyni ładunkowej) spoczywało na ramie prostokątnej, skróconej i wzmocnionej w stosunku do ciężarówki.

Układ napędowy

• Silnik: Gaźnikowy FIAT-122B (PZInż. 367), 6-cylindrowy, rzędowy, 4-suwowy, chłodzony cieczą, umieszczony z przodu.
• Moc: 46 KM (34 kW) przy 2600 obr./min.
• Pojemność: 2952 cm³.
• Skrzynia biegów: 4 przełożenia do przodu i 1 do tyłu, oraz reduktor terenowy.
• W 1936 roku inż. A. Rummel opracował wzmocniony silnik o mocy 63 KM (46,4 kW) i takiej samej pojemności, ale zamontowano go prawdopodobnie tylko w pięciu prototypach oraz być może w niewielu pojazdach ostatniej produkcji.

Zawieszenie

• Przednie: Na resorach półeliptycznych z amortyzatorami hydraulicznymi.
• Tylne: Mechanizm gąsienicowy, z wahaczowo-rolkowym systemem prowadzenia gąsienic. Napęd przenoszony przez tylny most na sztywno zawieszone koła zębate.
• Dwukołowy wózek jezdny zawieszony był na wahaczu dźwigniowym, osadzonym na osi, resorowanej resorami półeliptycznymi. Na tylnym końcu wahacza zamocowane było jezdne koło napinające. Wcześniejsze i późniejsze pojazdy różniły się kształtem wahacza. Na górze wahacza była rolka podtrzymująca gąsienicę.
• Nowoczesne gąsienice bezsworzniowe szerokości 300 mm były konstrukcji gumowo-stalowej (patent inż. L. Białkowskiego).

Warianty i Ich Wnętrza

Samochód półgąsienicowy wz. 34 był produkowany w kilku wersjach, z których każda miała specyficzną konfigurację kabiny i przestrzeni ładunkowej, dostosowaną do przeznaczenia.

Ciągniki Artyleryjskie C4P

Ciągniki artyleryjskie C4P były najlepiej znaną wersją samochodu półgąsienicowego wzór 34. Zbudowano co najmniej 80 ciągników w kilku odmianach.

• Ciągniki C4P dla artylerii ciężkiej: Używane do holowania dział 120 mm i (próbnie) 105 mm. Charakteryzowały się krótką ramą nośną, na której końcu był siodłowy zaczep dla ogona działa.
  • Starsza seria: Miała odkrytą kabinę załogi, przykrywaną rozpinanym brezentowym dachem. Za dwoma przednimi siedzeniami znajdowała się poprzeczna ławka dla czterech żołnierzy obsługi działa, siedzących tyłem do kierunku jazdy. Nad miejscami kierowcy i załogi był rozpinany brezentowy dach. Ze zdjęć wynika, że budowano je jedynie w wersji z krótką skrzynią.
  • Nowsza seria: Miała zamkniętą drewniano-stalową kabinę kierowcy, zbliżoną do kabiny samochodu PF-621. Ciągniki te miały za kabiną kierowcy poprzeczną ławkę i zaczep siodłowy, podobnie jak ciągniki wczesnej produkcji.
• Ciągniki C4P dla artylerii lekkiej: Holowały armaty polowe 75 mm wz. 1897 (Schneider) i haubice 100 mm wz. 14/19 (Škoda) oraz jaszcze. Te ciągniki należały do nowszej produkcji i miały zamkniętą kabinę kierowcy. Za kabiną znajdowała się dłuższa skrzynia ładunkowa z dwoma ławkami wzdłuż burt - każda dla trzech żołnierzy. Siódmy żołnierz mógł siedzieć między ławkami, tyłem do kierunku jazdy. Pod ławkami, zwłaszcza z tyłu ciągnika, były pojemniki, których przeznaczenie nie zostało opisane (prawdopodobnie na wyposażenie).
• Ciągniki C4P dla artylerii przeciwlotniczej: Holowały polskie nowoczesne armaty przeciwlotnicze 75 mm wz. 36 Star. Miały one odkrytą kabinę z długą skrzynią. Za przednimi siedzeniami umieszczone były wzdłuż burt dwie ławki, każda dla dwóch żołnierzy. Siódmy żołnierz miał miejsce między ławkami. Z tyłu ciągnika znajdował się przedział transportowy, nakryty brezentowym dachem, który mógł być też rozciągnięty nad przedziałem załogi. Na ciągniku przewożono 8 skrzyń nabojowych po 4 naboje oraz 3 skrzynie z zapalnikami (ciągniki przyczep amunicyjnych) lub 2 skrzynie z zapalnikami (po 32 w każdej) i 1 skrzynię z przyborami (ciągniki dział).

Inne wersje samochodu półgąsienicowego wz. 34

• Samochód warsztatowy wz. 34: Posiadał otwarte, stalowe nadwozie, z brezentowym dachem i brezentowymi boczkami kabiny. Boczne ściany nadwozia były odchylane, a we wnętrzu znajdowało się specjalistyczne wyposażenie warsztatowe. Ta wersja miała ramę podwozia średniej długości.
• Ambulans wz. 34: Miał zamknięte, stalowe nadwozie, w którym mógł przewozić ośmiu chorych siedzących na miękkich kanapach. Po ich rozłożeniu wnętrze umożliwiało transport czterech chorych na noszach (w dwóch poziomach). Około 50 ambulansów wz. 34 było używanych przez Polski Czerwony Krzyż.
• Wersja dla obsługi naziemnej lotnictwa (wz. 34 "lot" lub C4P "lot"): Skrócona, przeznaczona do holowania samolotów. Co najmniej dwa pojazdy tej wersji posiadał 16. Pułk Lotniczy.
• Wersja z rolkami do jazdy po szynach: Samochody półgąsienicowe wz. 34 budowano również z rolkami, które mogły być instalowane na standardowym pojeździe. Na szynach samochód był napędzany własnymi gąsienicami. Dwa takie samochody były przydzielone do każdego pociągu pancernego jako czołówka naprawcza, zwykle przewożone na platformach składu gospodarczego.

Zastosowanie i Użycie Wojskowe

Ciągniki C4P wprowadzano na wyposażenie od końca 1936 roku w 1. Pułku Artylerii Motorowej (1. pamot) w Stryju, zastępując francuskie Citroën-Kegresse P14 i P17. Jednostka ta, istniejąca w czasie pokoju, była wyposażona w armaty 75 mm wz. 1897, haubice 100 mm wz. 14/19P oraz armaty 120 mm wz. 78/09/31.

Początkowo, do 1937 roku, działa w artylerii motorowej używane były ze zwykłymi drewniano-stalowymi kołami do ciągu konnego, które ograniczały prędkość holowania jedynie do 7 km/h. W celu uzyskania większej prędkości stosowano tzw. "wrotki" - wózki z ogumionymi małymi kółkami, podkładanymi pod koła armat. Wszystkie armaty o ciągu motorowym (75 mm, 100 mm i 120 mm) od 1937 roku otrzymały ogumione koła z oponami Michelin DS, wypełnionymi gąbczastą masą.

Podczas mobilizacji w 1939 roku, na bazie 1. pamot zorganizowano trzy dywizjony artylerii motorowej (dam):

• 16. dam: Przydzielony do 10. Brygady Kawalerii (10. BK). 18 ciągników C4P holowało tam 4 armaty polowe 75mm wz.1897 (Schneider) i 4 haubice 100mm wz.14/19P (Skoda), z jaszczami i przyczepami amunicyjnymi. Dywizjon ten toczył intensywne walki na południu Polski.
• 2. dam: Drugi dywizjon artylerii lekkiej, przydzielony do Brygady Motorowej Warszawskiej.
• 6. dam: Dywizjon artylerii ciężkiej dla Armii "Łódź", uzbrojony w 12 armat 120 mm wz. 1878/09/31. Dywizjon ten toczył walki od 13 września w okolicach Zamościa. Z nowo ujawnionych zdjęć wynika, że posiadał ciągniki C4P z krótką skrzynią.

Oprócz artylerii polowej, ciągniki C4P używane były także w artylerii przeciwlotniczej - w istniejącym przed wojną 1. Pułku Artylerii Przeciwlotniczej. Co najmniej 18 ciągników C4P w nim używanych było do ciągnięcia nowoczesnych armat przeciwlotniczych 75 mm wz. 36 St. Podczas mobilizacji wszystkie te armaty wraz z ich ciągnikami C4P trafiły do 11. Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej (11. daplot), przeznaczonego dla obrony Warszawy.

Ciągniki C4P były również używane do ciągnięcia reflektorów przeciwlotniczych, agregatów prądotwórczych oraz nasłuchowników Goertza w Batalionie Elektrotechnicznym w Nowym Dworze Mazowieckim, który zmobilizował m.in. trzy kompanie reflektorów przeciwlotniczych dla Dowództwa Obrony Warszawy.

Samochody półgąsienicowe wzór 34 były używane jako terenowe ciężarówki, a także w wariantach specjalistycznych, takich jak wozy pogotowia technicznego czy warsztatowe. Wykorzystywano je m.in. w oddziałach saperskich (jako wozy sprzętowe lub do holowania przyczep) oraz saperów kolejowych. W kompaniach czołgów lekkich Vickers i 7TP były po dwa samochody wz. 34 jako wozy sprzętowe. Od lata 1937 roku używano ich w 10. Brygadzie Kawalerii do przewozu drużyn strzeleckich.

tags: #ciagnik #polgasienicowy #c4p #wnetrze