Przepisy dotyczące ciągników rolniczych i ich wyposażenia ochronnego w Polsce

Zgodnie z polskim prawem, ciągnik rolniczy jest pojazdem silnikowym przeznaczonym do wykonywania prac rolnych, leśnych i ogrodniczych. Może być przeznaczony do ruchu drogowego, jeżeli spełnia odpowiednie wymagania. Bezpieczna praca oraz jazda ciągnikiem rolniczym to kwestia, która zawsze powinna mieć najwyższy priorytet. Unikanie wypadków, urazów czy zdarzeń drogowych jest istotniejsze niż szybkość czy efektywność wykonywanej pracy.

Aspekty prawne i rejestracja ciągników rolniczych

Nowe ciągniki rolnicze należy zarejestrować, przedkładając świadectwo zgodności WE oraz oświadczenie o danych niezbędnych do ewidencji. Powinny się w nim znaleźć informacje o całkowitej masie pojazdu oraz całkowitej masie zespołu pojazdów, a także wartość największego nacisku na oś. Pamiętajmy, że prawo jazdy kategorii B uprawnia do kierowania ciągnikiem rolniczym bez przyczepy.

Ciągnik rolniczy w ruchu drogowym

Operatorzy ciągników rolniczych muszą pamiętać przede wszystkim o dopuszczalnej prędkości na drogach publicznych oraz odpowiednim oznakowaniu. Zgodnie z kodeksem drogowym, maksymalna prędkość ciągnika rolniczego wynosi 30 km/h. W przypadku, gdy przewozi on drużynę roboczą, prędkość nie może przekroczyć 20 km/h. Dopuszczony do ruchu drogowego ciągnik z maszyną nie może przekraczać szerokości 3 metrów. W sytuacji, gdy szerokość ciągnika zawiera się w przedziale 3 - 3,5 metra, należy uzyskać stosowne zezwolenie na przejazd pojazdu nienormatywnego. Ciągnik o szerokości większej niż 3,5 metra nie zostanie dopuszczony do ruchu drogowego.

W myśl ustawy „Prawo o ruchu drogowym” traktor pojazdem wolnobieżnym nie jest. Oznacza to między innymi, że w odróżnieniu od np. kombajnu czy koparki, inni kierowcy nie mogą wyprzedzać go naruszając podwójną linię ciągłą. Warto mieć to na uwadze i w miarę możliwości robić miejsce do wyprzedzania innym kierowcom, jeżeli za nami stworzył się już długi sznurek samochodów. Dzięki takiej konstrukcji prawnej możliwy jest też transport dowolnych ładunków w przyczepach - pojazdy wolnobieżne mogą natomiast holować tylko przyczepę narzędziową z elementami wyposażenia samej maszyny. Niestety jednak pełne wykorzystanie potencjału nowoczesnych traktorów, które są w stanie jechać nawet 60 km/h, nie jest w Polsce legalne.

Ciągniki rolnicze wykorzystywane podczas transportu mogą poruszać się z jedną lub nawet dwiema przyczepami. Coraz popularniejsze staje się też przewożenie ładunku w standardowych naczepach, które konstrukcyjnie przeznaczone są do holowania przez ciągniki siodłowe. Dzięki wykorzystaniu wózka „Dolly” możliwa jest właśnie taka jazda z naczepą. Porady dotyczące prowadzenia zestawu pojazdów tego typu to przede wszystkim pamiętanie, że będzie on zachowywał się jak traktor z dwiema przyczepami. Miejsce „łamania” zestawu będzie bowiem występować zarówno na połączeniu ciągnika z wózkiem „Dolly”, jak również w miejscu, gdzie naczepa podpięta jest do owego wózka. Należy więc bardzo uważać na zakrętach, zachowywać odpowiedni odstęp od innych pojazdów, pieszych i przeszkód, bacznie obserwując sytuację w lusterkach bocznych.

Obowiązkowe wyposażenie i konstrukcja bezpieczeństwa

Aby można było mówić o bezpieczeństwie, traktor musi posiadać między innymi odpowiednie oświetlenie czy sprawny układ hamulcowy. Obowiązkowe wyposażenie ciągnika rolniczego nie różni się mocno od tego, które wymagane jest w przypadku samochodu osobowego. Składa się na nie między innymi:

• kabina lub rama ochronna (nieobowiązkowe dla traktorów zarejestrowanych przed 1994 rokiem);
• wycieraczka przedniej szyby;
• prędkościomierz;
• lusterka zewnętrzne (w przypadku posiadania kabiny);
• sygnał dźwiękowy;
• hamulec roboczy oraz hamulec postojowy (ręczny).

Nie może zabraknąć sprawnych świateł zewnętrznych, na które składają się lampy pozycyjne, mijania, drogowe, stopu, kierunkowskazy, awaryjne, a także oświetlenie tablicy rejestracyjnej. Należy pamiętać, aby podczas eksploatacji pojazdu na drodze publicznej nie zakrywać urządzeń sygnalizacyjnych oraz współpracować z pozostałymi uczestnikami ruchu drogowego, czyli ułatwiać wyprzedzanie innym kierującym.

Przepisy polskiego prawa definiują również wartość niektórych parametrów, związanych z konstrukcją ciągników rolniczych oraz wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ekonomiki transportu. Przede wszystkim, ciągniki rolnicze z kabiną muszą posiadać certyfikat ROPS, który stwierdza bezpieczeństwo konstrukcji podczas wywrócenia pojazdu. Potwierdza on, że konstrukcja ciągnika pozwala ograniczyć ryzyko przygniecenia operatora.

Opony ciągników powinny mieć oczyszczony bieżnik oraz optymalne zagłębienia wypustów, co zwiększa ich przyczepność do podłoża. Należy pamiętać o prawidłowym rozkładzie masy na obie osie w stosunku 50/50. Ciągnik rolniczy powinien być wyposażony w co najmniej dwa lusterka zewnętrzne.

Nowe regulacje dotyczące układów hamulcowych (od 2025 r.)

Bez większego echa przeszedł fakt, że od 1 stycznia 2025 r. weszły w życie nowe przepisy dotyczące układów hamulcowych w nowych maszynach rolniczych. Zmiany mają na celu poprawę bezpieczeństwa na drogach. Od 1 stycznia 2025 r. ciągniki rolnicze muszą być wyposażone w dwuprzewodowe połączenie układu hamulcowego, bez możliwości wyposażania go w połączenia hydrauliczne typu jednoprzewodowego. Wszystko po to, by zachować zgodność z europejskim rozporządzeniem UE 2015/68 (które uzupełniało dokument 167/2013/WE) w sprawie hamowania maszyn rolniczych.

Sprawa nie ma większego znaczenia dla wielu użytkowników, gdyż na niektórych rynkach w ciągnikach oprócz dwóch przewodów pneumatycznych wymaganych od 2018 r., istniała do tej pory możliwość zamówienia pojedynczego przewodu hydraulicznego, tak aby można było podpiąć starszy sprzęt. Był to wynik zapisów rozporządzenia delegowanego UE 2018/828, które "w celu umożliwienia sprawnego wprowadzenia zakazu połączeń hydraulicznych typu jednoprzewodowego państwom członkowskim i przemysłowi" przedłużyło do 31 grudnia 2024 r. "stosowanie przejściowych wymogów dotyczących połączeń hydraulicznych typu jednoprzewodowego urządzeń hamujących i sprzęgów hamulcowych przyczep". Przyczepy i inne maszyny samobieżne wymagające rejestracji zostały przystosowane do ww. wymagań.

Z dniem 01 stycznia 2025 r. wygasły świadectwa homologacji typu UE pojazdów dla nowych ciągników rolniczych (kategoria: T i C) wyposażonych w połączenia hydrauliczne urządzeń hamujących i sprzęgów hamulcowych typu jednoprzewodowego. Podstawą do rejestracji oraz wprowadzenia do obrotu handlowego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nowych ciągników rolniczych wyposażonych w ww. połączenia hydrauliczne typu jednoprzewodowego od dnia 01 stycznia 2025 r. jest uzyskanie od Dyrektora Transportowego Dozoru Technicznego zezwolenia na dopuszczenie do ruchu drogowego pojazdu z końcowej partii produkcji. Według ekspertów hamowanie w systemie dwuprzewodowym pomaga skrócić drogę hamowania, zmniejszając w ten sposób ryzyko kolizji z innymi pojazdami, pieszymi lub przeszkodami. Nowe przepisy są znane od lat i dotyczą rozporządzenia UE 2015/68 oraz rozporządzenia delegowanego UE 2018/828. Większość starszych modeli ciągników, które są nadal w użyciu, mają układ hamulcowy z tylko jednym przewodem.

Wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy w rolnictwie

Na podstawie art. 237¹⁵ § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 1465) zarządza się przepisy określające wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy przy obsłudze ciągników, maszyn, narzędzi i urządzeń technicznych stosowanych w rolnictwie lub melioracjach wodnych, zwanych dalej „sprzętem rolniczym”.

Ogólne zasady bezpieczeństwa i kwalifikacje operatorów

Przy obsłudze sprzętu rolniczego stosuje się wytyczne określone przez producenta w instrukcji obsługi oraz środki ochrony indywidualnej wraz z odzieżą i obuwiem roboczym. Sprzęt rolniczy obsługują pracownicy, którzy zostali zapoznani z instrukcją obsługi oraz przepisami BHP. Obsługę sprzętu wymagającego dodatkowych kwalifikacji, powierza się pracownikom posiadającym takie uprawnienia, a operatorzy samojezdnego sprzętu rolniczego dysponują dokumentami stwierdzającymi uprawnienia do kierowania.

Sprzęt rolniczy obsługuje się pod warunkiem, że został wyposażony w osłony ochronne lub inne zabezpieczenia zespołów roboczych i części ruchomych, mogących stwarzać zagrożenie dla pracowników i osób postronnych. Musi również posiadać instrukcję obsługi w języku polskim lub języku pracownika obsługującego.

Konserwacja, naprawy i zakazy podczas eksploatacji

Regulowania, wykonywania prac konserwacyjnych lub napraw oraz czyszczenia zespołów roboczych i części ruchomych sprzętu rolniczego dokonuje się po uprzednim unieruchomieniu silnika, wyłączeniu wszystkich napędzanych zespołów i ich zabezpieczeniu przed niezamierzonym uruchomieniem. Podczas każdej przerwy w pracy sprzętu rolniczego wyłącza się jego napęd.

Poniżej przedstawiono kluczowe zakazy dotyczące bezpieczeństwa pracy:

• Nie demontuje się podpory zapobiegającej przechylaniu się sprzętu rolniczego jednoosiowego, jeżeli nie jest to konieczne, i nie podpiera się go na prowizorycznych podstawkach.
• Nie wykonuje się napraw pod uniesionym i niezabezpieczonym sprzętem rolniczym lub jego zespołami roboczymi.
• Nie pozostawia się sprzętu rolniczego na stokach lub innych pochyłościach terenu bez zabezpieczenia go przed samoczynnym stoczeniem się.
• Pracownicy obsługujący sprzęt rolniczy przebywają na pomostach technologicznych tylko, jeżeli zezwala na to instrukcja obsługi.
• Osoby postronne nie przebywają między ciągnikiem a innym sprzętem rolniczym przy uruchomionym silniku ciągnika.
• Uruchamianie sprzętu rolniczego poprzedza się kontrolą zabezpieczeń części ruchomych i stanu technicznego zespołów roboczych.
• W czasie pracy sprzętu rolniczego nie odchyla się, nie zdejmuje i nie zakłada osłon ochronnych lub innych zabezpieczeń.
• Płaskie pasy napędowe na całej swojej długości zabezpiecza się osłonami ochronnymi w taki sposób, aby zapobiegały dostępowi do strefy zagrożenia.
• Sprzęt rolniczy przechowuje się zgodnie z wytycznymi producenta i w sposób zapobiegający okaleczeniu ludzi i zwierząt.
• W kabinie operatora samojezdnego sprzętu rolniczego podczas jego pracy przebywa tylko pracownik obsługujący ten sprzęt, chyba że instrukcja obsługi przewiduje inaczej. W kabinie przechowuje się instrukcję obsługi.
• Przed uruchomieniem samojezdnego sprzętu rolniczego sprawdza się stan techniczny układu hamulcowego, instalacji rozruchowej i oświetleniowej, układu kierowniczego, zespołu jezdnego, układu zawieszenia narzędzi i zaczepu transportowego, układu pneumatycznego, układu hydraulicznego oraz innych układów, jeżeli przewiduje to instrukcja obsługi.
• Przy obsłudze samojezdnego sprzętu rolniczego nie zaczepia się lin, łańcuchów lub haków holowniczych do miejsc konstrukcyjnie nieprzewidzianych do tego celu.
• Nie wchodzi się na ten sprzęt i nie schodzi z niego w czasie jego ruchu.
• Nie sprawdza się poziomu cieczy chłodzącej w układzie chłodzenia i nie otwiera się korka wlewu oleju przy rozgrzanym silniku.
• Nie rozłącza się napędu i nie zatrzymuje się pracy silnika podczas jazdy ze stoków.
• Nie pozostawia się uruchomionego sprzętu bez dozoru i zabezpieczenia przed przesunięciem lub stoczeniem.
• Nie uruchamia się tego sprzętu w pomieszczeniach zamkniętych, niewyposażonych w system odprowadzania spalin na zewnątrz.
• Nie używa się tego sprzętu w pomieszczeniach, w których zachodzi niebezpieczeństwo wybuchu pyłu, oparów paliwa lub palnego gazu.

Specyficzne wymogi dla maszyn melioracyjnych, ziemnych i do produkcji roślinnej

• Koparki pływające wyposaża się w łódź, koła i kamizelki ratunkowe, liny, kotwicę oraz mechaniczną wyciągarkę.
• Przed rozpoczęciem melioracji wodnych pracownik zostaje zapoznany z kategorią gruntu i poziomem wód gruntowych, poziomem wód w urządzeniu melioracji wodnej, miejscem składowania darniny i humusu oraz miejscem odprowadzania i doprowadzania wody.
• Nie zasypuje się ciągów drenarskich w czasie przebywania ludzi w wykopie w odległości mniejszej niż 15 m od pracującej koparki.
• Nie dopuszcza się przebywania ludzi w strefie działania naczynia roboczego maszyny do transportu urobku.
• Nie dopuszcza się przebywania ludzi w kabinie pojazdu do transportu wykopanego urobku w czasie załadunku jego skrzyni w przypadku, gdy kabina tego pojazdu nie została konstrukcyjnie wzmocniona.
• Przy pracach na gruntach podmokłych i grząskich koparkę umieszcza się na podkładach zapewniających odpowiednie rozłożenie ciężaru i bezpieczne użytkowanie.
• Nie agreguje się sprzętu rolniczego stosowanego do produkcji roślinnej z ciągnikami innymi, niż przewiduje to producent.
• Podczas pracy sprzętu rolniczego stosowanego do produkcji roślinnej osoby postronne nie przebywają w strefie działania zespołu roboczego, na pomostach technologicznych (chyba że instrukcja obsługi zezwala) oraz na sprzęcie w czasie transportu i nawrotów.
• Podczas pracy siewnika nie rozgarnia się ręką ziarna i nasion w skrzyni nasiennej, a czyszczenia redlic dokonuje się przy użyciu przeznaczonych do tego narzędzi.
• W czasie pracy rozsiewacza nawozów nie przegarnia się nawozu w skrzyni i nie rozsiewa się nawozu, jeżeli w strefie jego działania przebywają osoby postronne.
• Rozrzutnik obornika wyposaża się w siatkę na przedniej burcie skrzyni ładunkowej, zabezpieczającą operatora ciągnika. Nie czyści się wnętrza skrzyni roztrząsacza, jeżeli przenośnik podłogowy jest w ruchu, i nie uruchamia się adaptera rozrzutu, jeżeli w strefie jego działania przebywają osoby postronne.
• W czasie pracy przyczepy lub wozu asenizacyjnego nie uruchamia się aparatu rozlewu w odległości mniejszej niż 20 m od osób postronnych.
• Deszczownię szpulową niewymagającą demontażu bębna transportuje się na przyczepach niskopodwoziowych. Nie uruchamia się zraszacza, jeżeli w strefie jego działania przebywają osoby postronne, i nie używa się deszczowni obrotowych w odległości mniejszej niż 50 m od linii energetycznych.
• Nie używa się kosiarek rotacyjnych w odległości mniejszej niż 50 m od osób postronnych, na terenie kamienistym lub z przeszkodami trwałymi, ani bez osłon ochronnych.
• Przyrząd tnący maszyn do zbioru zielonek, zbóż i innych roślin, w okresach przerw w pracach polowych i podczas transportu, zabezpiecza się osłoną ochronną.
• Nie uruchamia się maszyn do zbioru zielonek, zbóż i innych roślin, jeżeli w strefie ich działania przebywają osoby postronne, ani nie używa się na terenie o pochyleniu powyżej 10 stopni, jeżeli nie zostały przystosowane do takiej pracy.
• Nie używa się ścinacza zielonek, jeżeli osoby postronne przebywają w odległości mniejszej niż 25 m od tego ścinacza.

Bezpieczeństwo prac w silosach i z urządzeniami dosuszającymi

• Przed wejściem pracownika do silosu wietrzy się jego wnętrze i kontroluje czystość powietrza.
• Do pracy w silosie stosuje się przepisy w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie prac na wysokości oraz prac w zbiornikach, kanałach, wnętrzach urządzeń technicznych i w innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniętych.
• Urządzenia sterujące pracą wentylatorów stosowanych w procesie dosuszania zielonek umieszcza się w odległości nie mniejszej niż 10 m od miejsca zainstalowania wentylatorów i zabezpiecza przed dostępem osób postronnych.
• Nie uruchamia się wentylatorów niewyposażonych w siatki ochronne.

Agregowanie sprzętu rolniczego

Niestety, w gospodarstwie rolnym nie da się przewidzieć wszystkich sytuacji. W większości niedużych gospodarstw część mieszkalno-bytowa jest połączona z częścią produkcyjną, a plac manewrowy jest jednocześnie placem zabaw dzieci. Prowadzi to do powstawania wielu zagrożeń. Wśród wypadków zarejestrowanych przez KRUS jest wiele tragicznych zdarzeń, np. podczas agregowania maszyny z ciągnikiem ojciec przejechał bawiące się dziecko. Podano to, aby zwrócić uwagę, że nigdy nie dość przezorności podczas wykonywania pracy.

Przed przygotowaniem zestawu uprawowego użytkownik powinien przede wszystkim zapoznać się z instrukcją obsługi maszyny współpracującej z ciągnikiem, a ciągnik dobrać tak, aby klasa jego uciągu nie była mniejsza niż zalecana przez producenta maszyny. Należy poza tym pamiętać, aby ciągnik był sprawny technicznie, gdyż używanie niesprawnej maszyny przy pracach w gospodarstwie rolnym grozi wypadkiem. Łączenie maszyn ze sobą lub z ciągnikami może wykonywać jedynie kierowca ciągnika.

Prawidłowe łączenie maszyny z ciągnikiem polega na precyzyjnym podjechaniu tyłem do maszyny w taki sposób, aby trzypunktowy układ zawieszenia ciągnika można było połączyć z zaczepami maszyny lub narzędzia. Następnie należy unieruchomić ciągnik, połączyć go z maszyną (najpierw cięgna dolne, potem cięgno górne), sworznie zabezpieczyć zawleczkami i sprawdzić prawidłowość połączeń. W maszynach aktywnych podłącza się wał przegubowo-teleskopowy, który może przenieść odpowiedni moment obrotowy i ma długość zalecaną przez producenta. Następnie należy podłączyć złącza instalacji hydraulicznej i instalacji elektrycznej, uruchomić ciągnik, dokonać próbnego rozruchu, po czym podnieść maszynę i wyregulować cięgna dolne oraz długość łącznika górnego. Przy agregowaniu maszyn, zwłaszcza półzawieszanych i przyczepianych, należy pamiętać o złożeniu i zabezpieczeniu w położeniu transportowym stopki podporowej zaczepu.

Dobrym rozwiązaniem ułatwiającym agregowanie jest zastosowanie szybkosprzęgów, a zamiast cięgna górnego (śruby rzymskiej) - siłownika hydraulicznego podłączonego do hydrauliki zewnętrznej ciągnika. Bezpieczne agregowanie dwóch przyczep z ciągnikiem można wykonać następująco: podklinować tylne koła pierwszej przyczepy i podeprzeć dyszel na odpowiedniej wysokości zaczepu ciągnika (jeżeli dyszel przyczepy nie ma sprężyny podtrzymującej), powoli cofać ciągnikiem, celując hakiem zaczepowym w ucho dyszla przyczepy, tak, aby po zatrzymaniu ciągnika można było założyć sworzeń, a następnie zawleczką zabezpieczyć go przed wypadnięciem. Dwie przyczepy łączy się zawsze przez dopchnięcie jednej do drugiej. Załadowane przyczepy łączy się w podobny sposób. Czynności agregowania i obsługi będą jeszcze bezpieczniejsze przy dobrym oświetleniu i odpowiedniej ilości miejsca do manewrowania maszynami.

Niedopuszczalne jest przebywanie ludzi między ciągnikiem a maszyną w czasie pracy bądź łączenia maszyn z ciągnikiem. Nieuwaga traktorzysty lub jakakolwiek niesprawność układu jezdnego albo hamulcowego w ciągniku może doprowadzić do groźnego wypadku, gdy pomiędzy ciągnikiem a maszyną ktoś będzie się znajdował.

Montaż i obsługa pras i owijarek

• Sznurek do aparatów wiążących prasy zbierającej zakłada się po wyłączeniu napędu, unieruchomieniu silnika ciągnika i wyjęciu kluczyka ze stacyjki oraz upewnieniu się, że żadna z części prasy zbierającej nie pozostaje w ruchu.
• Siatkę zwijającą bele w prasie belującej zakłada się po wyłączeniu napędu, unieruchomieniu silnika ciągnika i wyjęciu kluczyka ze stacyjki oraz po włączeniu hamulca pomocniczego.
• Regulacji stopnia zgniotu beli w prasie belującej dokonuje się po wyłączeniu napędu, unieruchomieniu silnika ciągnika i wyjęciu kluczyka ze stacyjki.
• Agregowanie prasy zbierającej i prasy belującej z ciągnikiem, ich regulowanie oraz czyszczenie przeprowadza się po wyłączeniu napędu, unieruchomieniu silnika ciągnika i wyjęciu kluczyka ze stacyjki oraz po włączeniu hamulca postojowego i podłożeniu klinów pod koła tych pras.
• Nie obsługuje się prasy zbierającej i prasy belującej pod ich uniesionymi zespołami roboczymi.
• Przed podłączeniem do ciągnika przewodów hydraulicznych owijarki do bel należy sprawdzić, czy instalacje hydrauliczne tego ciągnika i tej owijarki nie są pod ciśnieniem.
• Nie przewozi się ludzi, zwierząt i przedmiotów na owijarce do bel.
• Nie unosi się ramienia chwytaka owijarki do bel przy włączonym napędzie ramy obrotowej.
• Nie używa się owijarki do bel, jeżeli osoby postronne przebywają w odległości mniejszej niż 5 m od tej owijarki.

Przechowywanie sprzętu i narzędzi

Narzędzia uprawowe należy utrzymywać w należytej czystości, na bieżąco, po skończonej pracy i po sezonie, dokładnie czyścić z resztek ziemi i roślin, myć, a po wysuszeniu konserwować. Czyste narzędzia należy ustawić na twardym, stabilnym i równym podłożu, najlepiej w zadaszonym pomieszczeniu, uszkodzone części wymienić na nowe, naostrzyć elementy robocze, jeśli jest taka potrzeba. Konieczne jest kontrolowanie połączeń śrubowych i spawanych.

Zespoły robocze powinny być unieruchomione w sposób przewidziany przez producenta maszyny, dyszle lub zaczepy podparte podporami stałymi, a ostre wystające elementy zabezpieczone. Sprzęt powinien być ustawiony w taki sposób, by nie przewrócił się na przechodzących ludzi. Niektórzy rolnicy ustawiają go na paletach lub specjalnie wykonanych stojakach oraz dodatkowo zabezpieczają wszystkie ostre i niebezpieczne elementy. Maszyny i ciągniki rolnicze ze względów bezpieczeństwa nie powinny stać na ciągach komunikacyjnych, niestabilnym podłożu, w zastoinach wody.

tags: #ciagnik #rolniczy #krata #ochronna #od #kiedy