W świecie ciągników rolniczych, zwłaszcza tych z dawnego bloku wschodniego, pojawiają się prawdziwe perełki, które z biegiem lat stają się unikatami. Jednym z takich przykładów są ciężkie ciągniki kołowe Škoda/LIAZ ŠT 180, a także wcześniejsze modele z serii HT. Artykuł ten przybliża historię ich powstania, rozwój oraz kluczowe cechy techniczne.
Początki przemysłu maszyn rolniczych w Czechach
Historia czeskiego przemysłu maszyn rolniczych, a w konsekwencji także ciągników, sięga roku 1858, kiedy to hrabia Valdštejn założył w Pilźnie zakład odlewnictwa i robót inżynieryjnych. Fabryka ta szybko zdobyła pozycję lidera na rynku, produkując maszyny rolnicze, urządzenia dla młynów, cukrowni, browarów, a także podzespoły do parowozów. Duży wkład w sukces zakładu miał główny inżynier - Emil Skoda, który w 1869 roku wykupił firmę, nadając jej nazwę Zakłady Skoda.
W obliczu kryzysu gospodarczego w latach 70. i 80. XIX wieku, fabryka przetrwała dzięki eksportowi urządzeń dla przemysłu spożywczego, głównie do carskiej Rosji. Modernizacja była jednak konieczna, co doprowadziło do przekształcenia w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w 1899 roku. Po śmierci Emila Skody w 1900 roku, fabrykę przejął jego syn, Karel Skoda.
W czasie I wojny światowej Zakłady Skoda rozpoczęły pierwsze próby produkcji samochodów i ciągników, a już w 1917 roku posiadały mały dział samochodowy, pracujący nad pojazdami ciężarowymi dla armii. Kluczowym momentem było przejęcie firmy Laurin & Klement z Mlada Boleslav w 1925 roku. Skoda zainwestowała w jej rozwój, przenosząc tam produkcję samochodów i ciężarówek.
Firma Laurin & Klement - od rowerów do samochodów
Historia Laurin & Klement rozpoczęła się w 1894 roku, kiedy Vaclav Klement i Vaclav Laurin otworzyli w Mlada Boleslav zakład naprawy rowerów. Szybko rozszerzyli działalność o własną produkcję rowerów Slavia (od 1897 roku). W ciągu zaledwie roku zatrudniali 32 pracowników, a do 1905 roku oferowali 15 typów rowerów i zatrudniali 320 osób. W tym samym roku wyprodukowali również pierwszy czeski samochód.
W 1911 roku firma Laurin & Klement zaprezentowała pierwszy pług silnikowy o nazwie Excelsior, dostępny w wersjach 40- i 80-konnych, zasilanych naftą. W okresie I wojny światowej przestawiła się na produkcję militarną, osiągając szczyt zatrudnienia - 1300 osób w 1918 roku. Produkowała także silniki lotnicze, walce drogowe oraz stacjonarne silniki benzynowe i Diesla.
Rozwój ciągników rolniczych Skoda
Produkcja traktorów Skoda rozpoczęła się w 1926 roku w Pilźnie, gdzie opracowywano ciągniki napędzane zmodyfikowanymi silnikami samochodowymi. Pierwszym modelem był HT-30, produkowany w ośmiu seriach (750 sztuk). Następnie wprowadzono model HT-18 (trzy serie do 1936 roku), a także HT-25, HT-33 i HT-33S.
W 1936 roku produkcję ciągników przeniesiono do Mlada Boleslav, gdzie inżynierowie doskonalili istniejące modele HT-30 i HT-18, a także rozwijali nowe typy, takie jak HT-33, HT-20 i HT-40. Od 1941 roku modele HT-20 i HT-40 były dostępne również w wersji na gaz drzewny (holzgas), odpowiednio jako HT-20G i HT-40G. Oprócz tego, dla wojska i przemysłu wytwarzano ciągniki gąsienicowe Skoda WD 40 KM.
- Model HT-33 z 1931 roku napędzał silnik o pojemności 4,8 litra.
- HT-20 znajduje się obecnie w posiadaniu jednej z filii Muzeum Rolnictwa w Časlav.
- Najmocniejszym ówczesnym ciągnikiem była Skoda HT-40 o mocy 40 KM.
Škoda 30 - ostatni model przed erą LIAZ-Skoda
Po upaństwowieniu fabryki w 1945 roku, produkcję traktorów ponownie przeniesiono do Pilzna. Rozpoczęto prace nad modelem Skoda 30, napędzanym nowoczesnym silnikiem wysokoprężnym. Model ten charakteryzował się nowatorskim wyglądem.
Specyfikacja techniczna Škody 30
Skoda 30 była napędzana dwucylindrowym silnikiem o pojemności nieco ponad 3 litrów, generującym około 30 KM mocy, co było wystarczające na ówczesne warunki. Uruchamianie silnika odbywało się przy użyciu benzyny, a do rozruchu służył fabrycznie zamontowany rozrusznik lub korba.
- Prosta konstrukcja silnika zapewniała łatwość przeglądów i napraw, co przekładało się na długie okresy między-naprawcze.
- Przednie zawieszenie oparte było na dwóch resorach piórowych, co zapewniało lepsze niwelowanie drgań, jednak ograniczało wychylenie osi i w przypadku pęknięcia głównego pióra uniemożliwiało dalszą jazdę.
- Stosowano tylne ogumienie o rozmiarze 11.25 x 24, takie samo jak w Zetorach 25, co było elementem unifikacji części eksploatacyjnych w czechosłowackich traktorach.
- Dodatkowe wyposażenie obejmowało obciążniki kół tylnych, kabinę czy żelazne koła. Przewidziano również montaż kosiarki listwowej między osiami, co było możliwe dzięki przystawce mocy w dolnej części obudowy skrzyni przekładniowej.
- Mechanizm różnicowy i zwolnice były analogiczne do konstrukcji Zetora 25, co upraszczało produkcję.
Przeniesienie produkcji Škody 30 do Pilzna zakończyło istnienie działu produkcji ciągników w Mlada Boleslav. Po prawej stronie ciągnika rozmieszczono prądnicę i rozrusznik, a po lewej aparaturę zapłonową i pompę wtryskową z regulatorem. Odlew z gwiazdą świadczył o pochodzeniu ciągnika z czasów, gdy zakłady nosiły imię Lenina (Závody V.I. Lenina).
Poza asortymentem rolniczym, Skoda produkowała uzbrojenie, silniki stacjonarne oraz maszyny dla przemysłu tytoniowego. W 1992 roku podjęto decyzję o prywatyzacji zakładu, ale wykluczono z niej firmy zagraniczne. Rozszerzenie działalności poprzez zakup firm Tatra i Liaz oraz budowę nowych obiektów doprowadziło do utraty stabilności finansowej, którą zażegnano w 1999 roku poprzez restrukturyzację i umowy z bankami.
Model 30 był ostatnim ciągnikiem tego typu w historii zakładów - później produkowano już raczej ciężkie ciągniki pod nazwą Liaz - Skoda. Dziś Skoda 30 jest prawdziwym unikatem, rzadko spotykanym na polskich zlotach, podobnie jak wcześniejsze modele z serii HT. Brak oficjalnego importu tych ciągników do Polski przyczynił się do ich niewielkiej obecności w kraju i małej ilości informacji w polskiej literaturze.
LIAZ ŠT 180 - ciężki ciągnik kołowy 6x6
Ciągnik rolniczy Škoda/LIAZ ŠT 180 to ciężka maszyna kołowa, opracowana i produkowana w Czechosłowacji w latach 1968-1992. Oznaczenie ŠT pochodzi od Škoda Traktor, a liczba 180 wskazuje na przybliżoną moc silnika - 180 KM (132 kW).
Pomysł budowy ciągnika LIAZ ŠT 180 narodził się w 1968 roku we wschodniej części JZD Dolany koło Jaroměřa, a jego autorem był projektant i mechanik Karel Žďárský. Podstawowa koncepcja zakładała zbudowanie wielozadaniowego ciągnika rolniczego z wykorzystaniem maksymalnej liczby części z seryjnie produkowanej ciężarówki LIAZ 706 MT.
Firma LIAZ odpowiadała za dokumentację projektową i podstawowe podzespoły, a prototypy powstały we współpracy z ówczesną Strojná a Traktorová Stanica (STS) w Mimoni oraz LIAZ Jablonec nad Nisou. Głównym projektantem ciągnika ŠT 180 był Milan Sameš (1935-1994).
Historia firmy LIAZ
Nazwa LIAZ (Liberecké Automobilové Závody) to skrót oznaczający liberecką fabrykę samochodów. Zanim fabryka została znacjonalizowana i zyskała tę nazwę, należała do imperium włókienniczego rodziny Liebigów, która przez kilka lat zajmowała się również produkcją samochodów.
W powojennym rozwoju transportu ciężarowego w Czechosłowacji kluczową rolę odegrała Skoda 706R. W pierwszych latach powojennych pod szyldem Skody funkcjonowało kilka czechosłowackich zakładów motoryzacyjnych, później znanych pod własnymi markami. Następcą modelu 706R była Skoda 706RT, wyróżniająca się nową kabiną umieszczoną nad silnikiem.
Mimo sukcesu inżynierów LIAZ, samochody ciężarowe wciąż były sygnowane logo Skody, a nazwa LIAZ odnosiła się jedynie do silnika. Stan ten utrzymywał się do 1974 roku, kiedy to na kabinach ciężarówek zaczęto umieszczać napis LIAZ.
Rozwój i wyzwania produkcji ŠT 180
Pomysł Žďárskiego na budowę ciągnika rolniczego opartego na podzespołach ciężarówki Skoda 706MT dotarł do najwyższych władz Czechosłowacji i zyskał entuzjazm Ministra Rolnictwa i Żywności, Josefa Borůvki. Być może pomogło w tym sąsiedztwo obu panów w miejscowości Dolany. Uchwała z 30 kwietnia 1970 roku zatwierdziła plan produkcji, a projekt na podstawie założeń Žďárskiego opracował zespół inżynierów LIAZ pod kierownictwem Milana Sameša.
W dawnej Czechosłowacji ciągnik ten był znany jako ST180, skrót od Skoda Traktor, stąd bywa nazywany Skodą. Mimo dużej mocy 180 KM i zapotrzebowania w dużych JZD, produkcja nigdy nie osiągnęła masowej skali. Początkowo STS Mimoň i STS Doksy wyprodukowały zaledwie 426 sztuk w ciągu trzech lat. Po zaangażowaniu STS Prunéřov i STS Boskovice, w latach 1978-1979 udało się osiągnąć rekordową produkcję około 830 sztuk rocznie.
W toku eksploatacji ujawniły się mankamenty, wynikające z samochodowego pochodzenia podzespołów. Przede wszystkim problemem okazały się skrzynie biegów, nieprzystosowane do pracy w polu, przegrzewające się i niepozwalające na zmianę biegów pod obciążeniem. Mimo rozważań nad dwoma rozwiązaniami w latach 70. i 80., prototypy osiągały nawet 270 KM.
Dziewczyna z plakatu (2001) - polski film dokumentalny
Bolączką pozostawał również układ hydrauliczny, który systematycznie modernizowano, ale jego awaryjność w pewnym momencie poddawała w wątpliwość zasadność dalszej produkcji ŠT 180. Była to w dużej mierze konstrukcja amatorska, zaprojektowana przez specjalistów od samochodów ciężarowych, a nie maszyn rolniczych, co utrudniało przewidzenie pewnych kwestii na etapie projektowania.
Układ napędowy i inne cechy techniczne
Ciągnik ŠT 180 wyposażony jest w umieszczony z przodu rzędowy, sześciocylindrowy, chłodzony wodą silnik wysokoprężny typu LIAZ M634 o mocy 180 KM bez turbodoładowania. Za pośrednictwem suchego jednotarczowego sprzęgła współpracuje z pięciobiegową niezsynchronizowaną skrzynią biegów Praga z reduktorem Škoda przed skrzynią biegów, wyposażoną w sterowane pneumatycznie "połówki", co daje łącznie 10+2 stopnie przełożeń. Za pośrednictwem reduktora rozdzielczego Škoda napędza mechanizmy różnicowe z przekładnią zębatą 9/41 oraz blokadą mechaniczną obu mechanizmów różnicowych, z równym rozłożeniem mocy na przedni i tylny most. Zastosowane mosty napędowe są typu LIAZ/Madara, z przekładnią redukcyjną. Napęd pompy jest przekazywany od silnika spalinowego poprzez pasek klinowy.
Mała popularność w Polsce
Wprowadzenie ciągnika ST180 na rynek w tamtych czasach było dużym sukcesem, gdyż miał on wyeliminować powolne, mało uniwersalne i trudne w naprawach ciągniki gąsienicowe, dominujące wówczas w najcięższych pracach polowych na rynku bloku wschodniego, głównie pochodzące z ZSRR. Mimo to, niewielka produkcja, niezaspokajająca potrzeb krajowego rynku Czechosłowacji, oraz dostępność Kirowców i HTZ-ów w polskiej Agromie, nie stworzyły miejsca na eksport ciągników ST180 do Polski. Oficjalnie nie były one u nas oferowane, a pojedyncze egzemplarze trafiały do Polski głównie w latach 90., kiedy to zakup maszyn z zagranicy stał się łatwiejszy.
Oprócz cięższych typów LT 190 (z dłuższym zwisem przednim i oryginalną trapezową konstrukcją maski), w 1981 roku wprowadzono również LT 230, który różnił się od poprzedników kanciastą przednią maską oraz dużym przednim zwisem. Te mocniejsze modele nie trafiły jednak do masowej produkcji seryjnej, powstały jedynie w ilościach od kilku do kilkudziesięciu sztuk.