Historia i rozwój ciągników Ursus

Marka Ursus jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich firm, kojarzoną głównie z produkcją cenionych ciągników i maszyn rolniczych. Jej historia to długa opowieść o innowacjach, wyzwaniach i przetrwaniu, sięgająca ponad 130 lat wstecz.

Początki: od armatury do silników (1893-1918)

Opowieść o polskich ciągnikach Ursus rozpoczyna się w 1893 roku w Warszawie. Trzech inżynierów (Ludwik Rossman, Kazimierz Matecki, Emil Schönfeld) i czterech przedsiębiorców (Stanisław Rostkowski, Aleksander Radzikowski, Karol Strassburger i Ludwik Fijałkowski) powołało do życia Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur.

Ciekawostką jest, że kapitałem początkowym były oszczędności przeznaczone na posagi siedmiu córek założycieli, co upamiętniono skrótem "P7P" (Posag Siedmiu Panien), wytłaczanym na każdym produkcie. Firma początkowo specjalizowała się w produkcji armatur dla przemysłu cukrowniczego, spożywczego, gorzelniczego, a także armatur wodociągowych i hydrantów przeciwpożarowych.

W 1902 roku przedsiębiorstwo postanowiło rozszerzyć swoją działalność o produkcję silników spalinowych. W tym czasie, na fali popularności powieści Henryka Sienkiewicza "Quo Vadis", dodano do nazwy nowy człon - Ursus. Nazwa ta, kojarząca się z mocą i siłą (Ursus w powieści był silnym wojownikiem), doskonale oddawała charakter nowych produktów. W 1907 roku zmieniono nazwę na „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i Motorów” oraz znak P7P na URSUS.

Do 1913 roku fabryka stała się największym producentem silników spalinowych w Królestwie Polskim i jedynym ich dostawcą do Cesarstwa Rosji. Wyprodukowano wówczas ogółem 6000 silników różnych typów o mocach od 5 do 450 KM, w tym popularne przewoźne silniki dla rolnictwa, tzw. lokomobile.

Niestety, rozwój został przerwany przez I wojnę światową. W 1915 roku wycofująca się armia rosyjska zniszczyła zakład na Skierniewickiej i wywiozła część maszyn. Mimo to, fabryka szybko się odrodziła. W latach 1916-1918 pod kierownictwem polskiego konstruktora prof. Kazimierza Taylora podjęto próbę skonstruowania pierwszego polskiego ciągnika, co zaowocowało wykonaniem jednego prototypu.

Okres międzywojenny i rozwój wojskowy

Prawdziwa historia Ursusa jako producenta traktorów zaczyna się w zasadzie dopiero w okresie międzywojennym. W 1920 roku przedsiębiorstwo przekształcono w Fabrykę Silników i Traktorów „Ursus” Sp. Akc., chociaż pierwsza maszyna, którą można było nazwać traktorem, zjechała z taśmy montażowej dopiero dwa lata później.

W 1922 roku firma przyjęła nazwę Zakłady Mechaniczne „Ursus” Spółka Akcyjna. W fabryce przy ul. Skierniewickiej obok dotychczasowej produkcji armatur rozpoczęto seryjną produkcję pierwszych polskich ciągników rolniczych nazywanych ciągówkami. Ciągówka „Ursus” była maszyną wzorowaną na amerykańskim ciągniku „Titan” (firmy International Harvester Company) z poziomym dwucylindrowym silnikiem naftowym o mocy 25 KM, napędzanym za pomocą przekładni łańcuchowej na tylną oś. Mogła pociągnąć 3-skibowy pług. Do 1927 roku wyprodukowano 100 sztuk ciągówek „Ursus”.

W latach 1923-1927 w podwarszawskiej wsi Czechowice (obecnie dzielnica Warszawy - Ursus) wybudowano od podstaw Fabrykę Samochodów i Fabrykę Metalurgiczną. Zakłady przestawiły się wówczas głównie na produkcję ciężarówek i autobusów montowanych na podwoziu o ładowności 1,5 tony, na licencji włoskiej firmy SPA. W 1928 roku wyprodukowano 300 sztuk, a w 1929 roku 350 sztuk samochodów.

W 1930 roku, w wyniku złego zarządzania i przeinwestowania (moce produkcyjne były dwukrotnie większe niż kontrakty), spółka upadła. Została upaństwowiona i włączona do struktur Państwowych Zakładów Inżynierii (PZInż). Główna produkcja została przekierowana na potrzeby wojska. Powstawały tam samochody, ciągniki artyleryjskie, wozy opancerzone, silniki samolotowe, a nawet popularne motocykle "Sokół". W skład PZInż wchodziło sześć odrębnych zakładów, w tym Fabryka Samochodów Ciężarowych „Ursus” w Czechowicach, produkująca czołgi rozpoznawcze TK i TKS, czołgi lekkie 7TP, lekkie ciągniki artyleryjskie C2P oraz ciężkie ciągniki typu C7P.

W latach 1939-1945 Niemcy zorganizowali w czechowickich fabrykach zakłady produkcyjno-remontowe czołgów i pomp lotniczych. Produkowano między innymi ostatnie serie czołgu PzKpfw II, a następnie działa samobieżne Marder II i Wespe II. W lipcu 1944 roku okupanci wywieźli całe wyposażenie, a w grudniu zaminowali teren fabryki.

Odbudowa i powojenny rozkwit (1945-1980)

Po zakończeniu II wojny światowej i odbudowie zniszczonych zakładów, w Ursusie pełną parą ruszyła produkcja traktorów. Dzięki ofiarności grup rewindykacyjnych, do września 1946 roku udało się odzyskać około 80% przedwojennego wyposażenia fabryki. W 1946 roku władze państwowe podjęły decyzję o rozpoczęciu produkcji ciągników rolniczych w czechowickich fabrykach.

Zespół konstruktorów Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem prof. Edwarda Habicha opracował dokumentację ciągnika Ursus C-45, wzorowanego na niemieckim Lanz Buldoga. Ursus C-45 miał jednocylindrowy dwusuwowy silnik o pojemności 10,3 dm³ i mocy 45 KM. Pierwszy egzemplarz zjechał z taśm produkcyjnych 30 kwietnia 1947 roku i zadebiutował dzień później, 1 maja 1947 roku, podczas pochodu 1-majowego w Warszawie, jako „dar robotnika i inżyniera na 1-go Maja dla brata chłopa”.

W latach późniejszych dokonano modernizacji C-45, wprowadzając podnośnik hydrauliczny, benzynowy rozruch, kabinę dla kierowcy i dostosowując go do poruszania się po drogach publicznych. Ciągnik w takiej postaci - jako C-451 - był produkowany do 1959 roku, a następnie jego produkcję przeniesiono do Zakładów Mechanicznych w Gorzowie Wielkopolskim.

W 1948 roku powstało przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Zakłady Mechaniczne „Ursus”. W 1955 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu prac konstrukcyjnych nad nowym polskim ciągnikiem. W 1957 roku powstał prototyp ciągnika Ursus C-325. Równolegle prowadzono prace nad jednoosiowym ciągnikiem Ursus C-308, którego seryjną produkcję rozpoczęto w 1958 roku. C-308 wykorzystywał jednocylindrowy dwusuwowy silnik S261C.

W 1960 roku do seryjnej produkcji wszedł legendarny ciągnik Ursus C-325. Był to uniwersalny czterokołowy ciągnik rolniczo-drogowy o klasycznej samonośnej konstrukcji z napędem na tylne koła, wyposażony w silnik wysokoprężny S-312 o mocy 25 KM. Ciągnik C-325 stał się protoplastą całej rodziny ciągników lekkich. Jego zmodernizowane wersje: C-328 (od 1963), C-330 (od 1967, popularnie nazywane „trzydziestkami”) i C-335 (wersja eksportowa) były produkowane nieprzerwanie przez 34 lata, aż do 1993 roku. Łącznie wyprodukowano ponad 331 000 sztuk modelu C-330.

W 1961 roku Polska i Czechosłowacja podpisały umowę rządową, w wyniku której powstał Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ciągników (PCOBRC). W 1965 roku ZM „Ursus” przyjęły produkcję średniego ciągnika Zetor 4011 o mocy 42 KM pod oznaczeniem Ursus C-4011. Po wielokrotnych modernizacjach, jako Ursus C-355 (od 1971) i następnie Ursus C-360 (od 1976, popularnie nazywane „sześćdziesiątkami”), te ciągniki produkowano do końca 1994 roku. Wyprodukowano ponad 280 000 sztuk modelu C-360. W latach 1981-1993 produkowano również Ursus C-360-3P wyposażony w silnik Perkins o mocy 47 KM.

W 1969 roku, w wyniku współpracy konstruktorów polskich i czechosłowackich, ruszyła produkcja ciągnika Ursus C-385 o mocy 76 KM z napędem na tylną oś, który był pierwszym z rodziny ciągników ciężkich. W kolejnych latach modernizowano tę rodzinę, wprowadzając modele takie jak Ursus C-385A (od 1975, z napędem na obie osie), Ursus 1201 (112 KM, napęd na oś tylną), Ursus 1204 (112 KM, napęd na obie osie) oraz Ursus 1604 (od 1978, 150 KM, napęd na obie osie).

W 1971 roku, w wyniku decyzji rządowych, wstrzymano produkcję i dalszy rozwój polskiej rodziny ciągników „U” (U-300, U-500, U-600, U-700), mimo że prototypy otrzymały bardzo wysokie oceny. Zamiast tego, dla Ursusa wybrano drogę rozwoju opartą na licencji firmy Massey Ferguson. W 1972 roku powstało Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego „Ursus”, w skład którego weszły zakłady z Warszawy, Gorzowa Wielkopolskiego, Ostrowa Wielkopolskiego, Włocławka, Niska, Chełmna i Sulęcina. Wówczas Ursus zatrudniał już ponad 10 tys. pracowników, a produkcja roczna wynosiła kilkadziesiąt tysięcy sztuk. Ciągniki z Ursusa eksportowano do kilkudziesięciu krajów świata.

W 1974 roku (12 września) w Londynie podpisano polsko-brytyjską umowę o współpracy, na mocy której ZPC „Ursus” podjęło się produkcji ciągników na licencji Massey-Ferguson. Dla realizacji projektu powołano firmę Massey-Ferguson-Perkins (MFP). Lata 1974-1984 były okresem intensywnej rozbudowy i modernizacji całego zrzeszenia do wymogów licencyjnych, a także dostosowywania konstrukcji ciągników MF do potrzeb polskiego rolnictwa. Wybudowano nowe fabryki z nowoczesnym parkiem maszynowym o zdolności produkcyjnej 75 tys. ciągników rocznie.

Lata 80., transformacja i trudności (1980-2010)

W listopadzie 1978 roku rozpoczęto montaż szkoleniowy ciągnika MF-235 o mocy 38 KM z części dostarczonych przez licencjodawcę. Po uruchomieniu produkcji krajowych części i wprowadzeniu zmian konstrukcyjnych, w 1984 roku z taśm montażowych zjechała pierwsza seria ciągników licencyjnych dostosowanych do polskiego rynku - model MF-255 o mocy 47 KM. W kolejnych latach wprowadzano do produkcji inne modele MF o mocach 38-66 KM, a w 1993 roku rozpoczęto produkcję modelu o mocy 72 KM. Po wygaśnięciu licencji, ciągnik MF255 zmieniono na Ursus 3512, produkowany do 2009 roku w liczbie ponad 47 000 sztuk. Wyposażony był w 3-cylindrowy silnik Perkins AD3.152 UR o mocy 48 KM.

Równolegle z produkcją licencyjną MF, rozwijano produkcję ciągników ciężkich. W 1980 roku wznowiono prace nad rodziną ciągników ciężkich nowej generacji. W wyniku modernizacji powstały modele Ursus: 1002, 1004 i 1604, a w 1984 roku uruchomiono seryjny montaż modeli Ursus 912, 914, 1012, 1014, 1222, 1224 i 1614. W 1983 roku, w stanie wojennym, w Ursusie zbudowano milionowy traktor.

W 1991 roku rozpoczęto produkcję ciężkich ciągników model M87U Ursus: 932, 934, 1032, 1034, 1132, 1134, 1234, 1434 i 1634. Modele 912, 914, 1234 i 1634 cieszyły się dużym zaufaniem rolników i były uznawane za najlepiej sprzedające się ciężkie ciągniki marki „Ursus”. Ursus 1224 (119 KM) i Ursus 1614 (155 KM) były produkowane do 2009 roku.

Lata 90. XX wieku przyniosły jednak ciężkie czasy. ZM Ursus zostały sprywatyzowane. Działalność na wolnym rynku nie była sukcesem, a marka Ursus zaczęła przegrywać rywalizację z innymi firmami produkującymi traktory. W latach 1988-2003 przeprowadzono głęboką restrukturyzację ZPC „Ursus” S.A., w wyniku której powstało wiele nowych podmiotów, z których większość upadła.

W 1994 roku na targach Polagra wystawiono Ursus 1414 S o mocy 135 KM, wyprodukowany we współpracy z austriackim Steyerem, który jednak ostatecznie nie wszedł do produkcji. W 1995 roku ciągnik Ursus 5314 zdobył złoty medal na targach w Poznaniu. W 1997 roku wprowadzono do produkcji ciągniki Ursus 6014 i 6012 o mocy 82 KM. Do seryjnej produkcji wdrożono m.in. 170-konny ciągnik Ursus 1734. W 2003 roku główny zakład w Warszawie został przejęty przez firmę Bumar.

W 2006 roku uczczono wyprodukowanie 1,5-milionowego ciągnika otwarciem Muzeum Historii Ursusa. W tym samym roku część terenów zakładów Ursus nabył fundusz inwestycyjny, co doprowadziło do wyburzania przedwojennych hal produkcyjnych.

W 2007 roku przedsiębiorstwo Bumar rozpoczęło rozmowy w sprawie sprzedaży 51% akcji Ursusa tureckiej firmie Uzel, z którą Ursus współpracował od 2005 roku. Utworzono spółkę Ursus Tractor International, lecz w 2008 roku współpraca z tureckim inwestorem została zerwana z powodu niewywiązania się z warunków umowy.

Nowy początek i upadek (2011-2024)

Sytuacja marki uległa zmianie dopiero w 2011 roku, kiedy to spółka została kupiona przez POL-MOT Warfama SA. Produkcja ciągników została przeniesiona z Ursusa w Warszawie do Lublina, do dawnych zakładów Daewoo. Choć zakład w Warszawie został zamknięty, marka Ursus przetrwała. Nowy Ursus pod kierownictwem Karola Zarajczyka, choć był zupełnie innym podmiotem, kontynuował projekty pod zachowaną marką. Oferta firmy obejmowała nie tylko ciągniki rolnicze, ale też przyczepy, prasy do słomy, rozrzutniki i ładowarki.

W 2013 roku Ursus rozpoczął współpracę z firmą Metec, rozpoczynając sprzedaż ciągników do Etiopii. Później przyszły kolejne kontrakty z Afryki, a w Etiopii Ursus miał dwie montownie. Ekspansja była aktywnie wspierana przez polski rząd.

Rok 2016 był najlepszym w historii nowego Ursusa, spółka wypracowała 344 mln zł przychodów i 22,9 mln zł zysku netto. W 2012 roku pod skrzydłami Ursusa powstało konsorcjum, które dostarczyło Lublinowi trolejbusy, a następnie rozwinęło produkcję autobusów elektrycznych. W listopadzie 2016 roku podpisano nawet umowę na dostawę elektryków z warszawskim magistratem.

Jednak w 2017 roku Ursus odnotował pierwszą od trzech lat stratę. Załamały się wpływy z eksportu, piętrzyły problemy w tanzańskim kontrakcie, a projekt autobusowy generował coraz większe koszty. Firma traciła rynek na rzecz konkurentów. W lutym 2017 roku spółka otrzymała karę od Komisji Nadzoru Finansowego, a w maju gwałtowne spadki akcji wywołała emisja z „opóźnionym zapłonem”.

W 2018 roku problemy się pogłębiały, odnotowano 16 mln zł straty w pierwszym półroczu. W listopadzie Sąd Rejonowy w Lublinie wydał postanowienie o otwarciu przyspieszonego postępowania układowego spółki. Mimo kilku prób, spółka wciąż notowała straty. W I kwartale 2021 roku jej skonsolidowane przychody sięgnęły 12 mln zł, a strata netto wyniosła 8,2 mln zł.

12 lipca 2021 roku Sąd ogłosił upadłość Ursusa na wniosek wierzycieli. Na syndyka wyznaczono KGS Restrukturyzacje Sp. z o.o. W lutym 2024 roku rozpoczęło się wyburzanie hal i innych obiektów na terenie dawnej fabryki w Warszawie, nieuznanych za zabytki. Na początku 2024 roku syndyk wystawił Ursusa na sprzedaż za minimum 124,5 mln zł. Jednak w październiku 2024 roku Ursus został zakupiony przez spółkę M.I. Crow sp. z.o.o.

Modele ciągników Ursus, które przeszły do historii

• Ursus C-330 „Trzydziestka”

  Kultowy polski ciągnik rolniczy klasy lekkiej, produkowany w latach 1967-1987 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie w liczbie ponad 331 000 sztuk. W kwietniu 1967 r. rozpoczęto produkcję seryjną tego modelu. Pytania dotyczące jego mocy i wagi są nadal częste.

  W 1971 roku pojawił się ciągnik Ursus C-335, eksportowa odmiana C-330, z tylnym podnośnikiem „Agrocontrol” (regulacja siłowa, pozycyjna i mieszana) oraz bardziej komfortowym siedzeniem. W lipcu 1986 roku wprowadzono model Ursus C-330M „Emka”, w którym wzmocniono łożyskowanie skrzyni biegów i tylnego mostu, starając się wyeliminować typowe problemy.

• Ursus C-360 „Sześćdziesiątka”

  Kultowy polski ciągnik rolniczy klasy średniej, produkowany w latach 1976-1994 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie w liczbie ponad 280 000 sztuk. W kwietniu 1976 r. rozpoczęto produkcję seryjną tego modelu. Zastąpił on zmodernizowaną wersję modelu C-355 oznaczoną Ursus C-355M, która była pierwszym etapem wprowadzenia do produkcji C-360. Ważył nieco ponad 2 tony, wyposażono go w czterocylindrowy silnik o mocy 52 KM i pojemności 3121 cm³, przekładnię z 10 biegami do przodu i 2 do tyłu oraz opcjonalny ładowacz zdolny do transportu 1,2 tony masy.

  W latach 1981-1993 produkowano również URSUS C-360-3P wyposażony w silnik Perkins o mocy 47 KM. Jego następcą był URSUS 4512. Pytania o moc i wagę C-360 są nadal często zadawane.

• Ursus 1224

  Ciągnik klasy ciężkiej produkowany w latach 1984-2009 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie. Wyposażony w 6-cylindrowy silnik DS Martin Z8701.12 o mocy 119 KM. Udźwig tylnego podnośnika wynosił 5500 kg, a waga bez obciążników - 4970 kg. Następcą tego modelu był produkowany od 1990 roku URSUS 1234.

• Ursus 1614

  Najmocniejszy ciągnik klasy ciężkiej produkowany w latach 1984-2009 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie. Wyposażony w 6-cylindrowy silnik DS Martin Z8602.12 Turbo o mocy 155 KM. Udźwig tylnego podnośnika wynosił 5500 kg, a waga bez obciążników - 5030 kg. Następcą tego modelu był produkowany od 1990 roku URSUS 1634.

• Ursus 3512

  Ciągnik klasy średniej z napędem na tylną oś, produkowany w latach 1984-2009 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie, w liczbie ponad 47 000 sztuk. Model ten, zmieniony z MF255 po wygaśnięciu licencji, był wyposażony w 3-cylindrowy silnik Perkins AD3.152 UR o mocy 48 KM. Udźwig tylnego podnośnika wynosił 1318 kg, a waga bez obciążników - 2170 kg.

tags: #ciagnik #ursus #producent