Pszenica orkisz (Triticum aestivum ssp. spelta) to jeden z najstarszych podgatunków pszenicy zwyczajnej, ceniony za swoje walory odżywcze i odporność. Uprawa tego pradawnego zboża, choć wymaga specyficznych warunków, może przynieść wymierne korzyści rolnikom poszukującym alternatywnych rozwiązań dla tradycyjnych upraw. W niniejszym artykule przyjrzymy się zarówno konwencjonalnym, jak i ekologicznym metodom uprawy orkiszu, analizując wyzwania i potencjalne zyski.
Charakterystyka i wymagania uprawowe pszenicy orkisz
Orkisz, podobnie jak pszenica zwyczajna, jest gatunkiem wymagającym pod względem stanowiska. Najlepiej udaje się na glebach żyznych, bogatych w składniki pokarmowe. Docenia również gleby o odczynie zbliżonym do obojętnego. Choć często mówi się, że orkisz udaje się nawet na klasie 6 gleby, należy pamiętać, że w takich warunkach jakość ziarna może być niższa, z mniejszą zawartością bielma, a samo ziarno trudniejsze do wyłuszczenia.
Jedną z kluczowych zalet orkiszu jest jego większa odporność na niskie temperatury oraz na występowanie agrofagów, zarówno chorób, jak i szkodników. Ta cecha czyni go atrakcyjnym wyborem, szczególnie w kontekście zmian klimatycznych i rosnącej presji patogenów.
Dostępność odmian i materiału siewnego
Obecnie w Krajowym Rejestrze znajdują się trzy odmiany pszenicy ozimej orkisz, z czego dwie zostały zarejestrowane w 2020 roku. Dostępne są również odmiany ze Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych. Niestety, jak podkreślają sami producenci, na rynku istnieje znaczący problem z dostępnością materiału siewnego. Jerzy Hławiczka, rolnik z województwa śląskiego, przez dwa sezony uprawiał około 10 ha orkiszu. W 2019 roku z powodu braku materiału siewnego musiał zrezygnować z jego uprawy, a w 2020 roku w pierwszej dekadzie października nadal zastanawiał się nad siewem.
Rolnicy stosują stare, niemieckie odmiany, takie jak Schwabenkorn, Frankenkorn i Oberkulmer, które są wolne od tzw. domieszek. Materiał siewny jest drogi i trudny do zdobycia.
Metody uprawy i agrotechnika
Jerzy Hławiczka prowadził produkcję orkiszu w sposób intensywny, podobnie jak w przypadku pszenicy zwyczajnej ozimej. Stosował obsadę od 300 do 400 szt./m², w zależności od masy tysiąca ziaren. Materiał siewny był zaprawiony, a termin siewu dostosowany do warunków pogodowych i regionu. Rolnik ten uprawia zboża bezorkowo. Przedplonem dla orkiszu był rzepak. Po zbiorze zastosował 2 tony tlenkowego wapna, następnie użył talerzówki i nawozów fosforowo-potasowych.
W przypadku uprawy konwencjonalnej, rolnicy stosują podobną "chemię" jak przy pszenicy zwyczajnej. Pomimo mniejszej podatności orkiszu na agrofagi, aby uzyskać satysfakcjonujący plon, konieczne są inwestycje w ochronę roślin. Jesienią przeprowadza się odchwaszczanie powschodowe, a wiosną trzy zabiegi fungicydowe. Jest to szczególnie ważne w regionach o nadmiarze opadów, nawet mimo suszy w innych częściach kraju.
W kontekście zwalczania chwastów, wielu rolników podkreśla znaczenie intensywnych zabiegów przedsiewnych. Stosuje się wielokrotne talerzowanie, doprawianie agregatem, a po każdym zabiegu bronowanie ciężkimi bronami. Niektórzy rolnicy stosują również orkę, po której następuje ponowne bronowanie przed siewem.
Uprawa bezorkowa
Część rolników decyduje się na uprawę bezorkową, która pozwala zachować strukturę gleby i ograniczyć jej degradację. Po zbiorze rzepaku, Jerzy Hławiczka stosuje wapnowanie, a następnie talerzowanie przed wysiewem nawozów fosforowo-potasowych.
Przedplony
Najlepszymi przedplonami dla orkiszu są rośliny wysokobiałkowe, szczególnie koniczyna czerwona. Rośliny te wzbogacają glebę w azot, dobrze się korzenią i drenują głębsze warstwy gleby. Po zbiorze orkiszu, niektórzy rolnicy wysiewają poplony, takie jak gryka, lub mieszanki z gorczycą.
Uprawa orkiszu w rolnictwie ekologicznym
Mieczysław Babalski, prowadzący gospodarstwo ekologiczne od 1986 roku, uprawia pszenicę orkisz na powierzchni 0,5 ha, planując zwiększenie jej do 1 ha. Zauważa bardzo duże zapotrzebowanie na ziarno orkiszu, zwłaszcza ekologiczne, którego cena oscyluje wokół 1,8-2 zł/kg w łusce i 3-4 zł/kg bez łuski.
W rolnictwie ekologicznym kluczowe jest odpowiednie przygotowanie gleby i zwalczanie chwastów metodami mechanicznymi. Po orce, gleba jest bronowana i jak najszybciej następuje siew. Termin siewu jest opóźniony o około dwa tygodnie w stosunku do uprawy konwencjonalnej, aby zapobiec pojawieniu się uciążliwych chwastów, takich jak rumian polny i chaber bławatek.
Siew i termin
Materiał siewny orkiszu stanowią kłoski, co utrudnia siew. Po rozdzieleniu większych części kłosa na pojedyncze kłoski, siew zazwyczaj odbywa się od 15 do 20 października. Celem jest, aby roślina przed zimą zdążyła wykształcić co najmniej trzy liście. Siew zaleca się na głębokość 6-8 cm, ponieważ łuska potrzebuje więcej wilgoci. Wschody obserwuje się zazwyczaj po 12 dniach. Dawka wysiewu wynosi około 300 kg/ha kłosków.
Zwalczanie chwastów
W rolnictwie ekologicznym głównym zabiegiem odchwaszczającym jest bronowanie. Zaleca się zasiew jednego dnia, a bronowanie trzeciego, co pozwala zniszczyć wierzchnią warstwę nasion kiełkujących chwastów. Zasada mówi, że im cięższa ziemia, tym cięższe brony, a im lżejsza, tym lżejsze. Po wiosennych przymrozkach wykonuje się pierwsze bronowanie na krzyż. Następnie wysiewa się wsiewkę koniczyny czerwonej (25 kg/ha), która chroni przed chwastami i ponownie bronuje.
Część rolników stosuje również ręczne wycinanie z łanu samosiewów żyta i ostrożenia polnego. W kontekście wsiewek do owsa, rolnicy rozważają seradelę (40-60 kg/ha na słabszych glebach) lub koniczynę (15-20 kg/ha na lepszych glebach, najlepiej mieszankę czerwona, biała, szwedzka). Innym rozwiązaniem jest poplon zaraz po skoszeniu owsa.
Zwalczanie Chwastów W Grochu Życie Owsie i Orkiszu @biofarmakolin #117
Zbiór i przechowywanie
Zbiór orkiszu rozpoczyna się w fazie dojrzałości pełnej ziarna. Przeprowadza się go kombajnem, który wymaga odpowiedniego ustawienia parametrów pracy: otwarcia sit i zmniejszenia obrotów młocarni, ponieważ ziarno młóci się wraz z osadką kłosową. Kłosy muszą być połamane, aby ułatwić późniejsze wyłuszczenie.
Po zbiorze, surowiec powinien być oczyszczony w ciągu trzech dni. Wilgotność ziarna nie powinna przekraczać 12%. Kłopot stanowi łuska otaczająca ziarno, gdyż nie wszystkie młyny są wyposażone w łuszczarki.
Ekonomika uprawy i ceny
Cena za orkisz z kłoskami w ubiegłym roku wynosiła 900 zł/t netto, a w obecnym sięgała nawet 950 zł/t netto. Rolnik Jerzy Hławiczka ocenił, że około 20% plonu stanowi łuska. W przypadku produkcji ekologicznej, cena orkiszu oscyluje wokół 1,8-2 zł/kg w łusce i 3-4 zł/kg bez łuski.
Plony orkiszu mogą wynosić od 1,5 do 4 t/ha z łuską, przy czym 25% stanowi sama łuska. Rolnicy z Mazur, mimo słabych gleb, zbierają 3-3,5 tony żyta lub owsa z hektara. Orkisz kontraktowany osiąga cenę około 2,50 zł/kg, przy plonie w granicach 2,5 tony.
Rolnicy rozważają również uprawę innych zbóż, takich jak owies (np. odmiana Bingo), który w cenach kontraktowych może wynosić około 310 EUR za tonę. Żyto, mimo trudności z zasiewem w 2017 roku z powodu deszczów, osiągnęło słabą cenę 280 EUR za tonę.
Koniczyna czerwona, uprawiana ekologicznie, mogła być sprzedawana po 20 zł/kg netto. Rolnicy szukają również rynków zbytu dla łubinu.
Wyzwania i perspektywy
Główne wyzwania w uprawie orkiszu to:
- Dostępność materiału siewnego: Jest to jeden z największych problemów dla rolników.
- Łuszczenie ziarna: Brak odpowiednich maszyn w młynach utrudnia sprzedaż surowca.
- Zwalczanie chwastów: Szczególnie w rolnictwie ekologicznym wymaga intensywnych działań mechanicznych.
- Koszty produkcji: Choć orkisz jest odporniejszy, nadal wymaga nakładów na ochronę i nawożenie.
Pomimo tych wyzwań, orkisz oferuje potencjalne korzyści w postaci wyższych cen skupu i rosnącego popytu na produkty wysokiej jakości, zwłaszcza ekologiczne. Dalszy rozwój odmian, poprawa dostępności materiału siewnego oraz rozwój technologii przetwarzania mogą przyczynić się do wzrostu znaczenia tej pradawnej rośliny w polskim rolnictwie.