Ursus C-45: Historia kultowego polskiego ciągnika

Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu od lat z sukcesem prowadzi prace konserwatorskie nad zabytkami techniki rolniczej, w tym lokomobilami, ciągnikami i silnikami stacjonarnymi. W 2019 roku, dzięki wsparciu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Województwa Podlaskiego, muzeum zrealizowało dwa projekty konserwatorskie. Jednym z obiektów poddanych renowacji był ciągnik Ursus C-45, pierwszy polski powojenny model tej maszyny.

Ursus C-45 - obiekt kolekcjonerskiego pożądania

Ursus C-45 był pierwszym polskim powojennym modelem ciągnika. W związku z potrzebą szybkiego uruchomienia produkcji zdecydowano się na odwzorowanie niemieckiego ciągnika Lanz Bulldog HR 8 (D 9506) o mocy 45 KM, którego liczne egzemplarze pozostały w Polsce po zakończeniu wojny. Intensywne prace nad prototypem rozpoczęto w lipcu 1946 roku, a już we wrześniu 1947 roku ruszyła produkcja seryjna. W latach 1947-1954 wyprodukowano około 33 000 sztuk tego modelu, który dziś jest uznawany za kultowy i stanowi obiekt westchnień wielu kolekcjonerów.

Ciągnik ten był produkowany w dwóch wersjach: na kołach stalowych, przeznaczonej do prac polowych (tzw. sagan na żelaznych kołach), oraz na kołach ogumionych, do prac transportowych (tzw. sagan na gumowych kołach).

Szczegóły techniczne Ursusa C-45

Ciągnik Ursus C-45, wyprodukowany w 1951 roku w Zakładach Mechanicznych „URSUS” w Ursusie, jest pojazdem kołowym przeznaczonym do ciężkich prac polowych i transportowych. Charakteryzuje się budową bezramową i waży 3680 kg. Napędzany jest dwusuwowym, poziomym, jednocylindrowym silnikiem średnioprężnym o pojemności 10300 cm³, mocy 45 KM (33 kW) i maksymalnych obrotach 650/min. Chłodzony cieczą, silnik ten pracował z 8-stopniową skrzynią biegów z przyśpieszaczem (6 biegów do przodu i 2 do tyłu), przenosząc napęd na tylne koła. Maksymalna prędkość jazdy wynosiła do 16,7 km/h do przodu i 11,9 km/h do tyłu.

Uruchamianie silnika było procesem wymagającym: należało podgrzać żarową gruszkę ręczną lampą lutowniczą, a następnie uruchomić silnik przez obracanie kołem kierownicy włożonym w boczne koło zamachowe. Ciągnik był przystosowany do napędu maszyn rolniczych za pomocą wałka odbioru mocy (WOM) oraz koła zamachowego sprzęgła, które mogło służyć jako zdawcze koło pasowe. Ursus C-45 nie posiadał podnośnika narzędzi, a przeznaczony był do orki pługiem ciąganym.

Historia Zakładów Mechanicznych „URSUS”

Historia Zakładów Mechanicznych „URSUS” sięga 1893 roku, kiedy to w Warszawie powstało „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur”. Początkowo firma produkowała armaturę, głównie dla przemysłu cukrowniczego, spożywczego i gorzelnianego. W 1902 roku rozpoczęto produkcję silników spalinowych, a fabryka przyjęła nazwę URSUS. W latach 20. XX wieku zakłady produkowały pierwsze polskie ciągniki. Po upaństwowieniu w 1930 roku, w latach 30. XX wieku firma zajmowała się produkcją samochodów, motocykli i tankietek dla wojska.

Po II wojnie światowej fabryka stała się głównym producentem polskich ciągników, niezbędnych do mechanizacji rolnictwa po reformie rolnej. Posiadanie Ursusa było symbolem statusu i dumy polskiego przemysłu. Niestety, transformacja gospodarcza lat 90. doprowadziła do upadłości Zakładów Mechanicznych „URSUS” w 2003 roku. W 2011 roku znak towarowy URSUS wykupiła spółka POL-MOT Warfama SA, próbując przywrócić markę na rynek, jednak z różnym powodzeniem. Obecnie marka URSUS żyje głównie w pamięci rolników i jako cenny eksponat muzealny.

Realizacja projektu renowatorskiego

Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, w ramach programu „Wspieranie działań muzealnych”, zrealizowało projekt konserwacji zabytkowych ciągników. Jednym z kluczowych zadań była renowacja ciągnika Ursus C-45 z 1951 roku oraz czeskiego ciągnika Zetor 50 Super z 1965 roku. Oba pojazdy, przekazane muzeum w darze w 2018 roku, były w złym stanie technicznym i wymagały pilnej interwencji konserwatorskiej. Prace, przeprowadzone od września do grudnia 2019 roku, przywróciły ciągnikom pełną sprawność techniczną i pierwotną kolorystykę.

Ciągnik Ursus C-45 został przekazany przez Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego im. Jadwigi Dziubińskiej w Golądkowie. Pomimo braku dokładnych danych o jego wcześniejszej historii, konserwacja pozwoliła na przywrócenie mu dawnej świetności.

Konstrukcja Ursusa C-45 - geneza i rozwój

Koncepcja produkcji ciągników rolniczych w Polsce po II wojnie światowej narodziła się z potrzeby mechanizacji rolnictwa. Inżynier Edward Habich zaproponował oparcie konstrukcji na niemieckim ciągniku Lanz Bulldog, cenionym za prostotę, łatwość napraw i dużą żywotność. Decyzja o skopiowaniu tej konstrukcji była podyktowana brakiem możliwości sprowadzenia wystarczającej liczby nowych maszyn z zagranicy oraz potrzebą szybkiego uruchomienia produkcji.

Prace nad dokumentacją techniczną, prowadzone pod kierunkiem prof. Edwarda Habicha, zakończono w lipcu 1946 roku. Pierwszy prototyp, oznaczony jako LB-45, został zaprezentowany 1 maja 1947 roku podczas pochodu pierwszomajowego w Warszawie. Produkcja seryjna pod oznaczeniem C-45 ruszyła we wrześniu 1947 roku.

Lanz Bulldog D9506, na którym bazował Ursus C-45, był produkowany od 1934 roku i charakteryzował się bezramową konstrukcją, sztywną tylną osią i opcjonalną przednią osią z resorami. Posiadał silnik o pojemności 10,3 l, chłodzony termosyfonowo, zdolny do pracy na różnych paliwach ciężkich, a nawet oleju roślinnym. W przeciwieństwie do wczesnych Ursusów C-45, Lanz Bulldog często wyposażany był w opony pneumatyczne, rozrusznik i akumulator.

Proces uruchamiania silnika w Ursusie C-45 był złożony i wymagał podgrzewania gruszki żarowej lutlampą, a następnie obracania wałem korbowym za pomocą kierownicy. W późniejszych modernizacjach, takich jak Ursus C-451, wprowadzono rozruch benzynowy, co znacznie ułatwiło eksploatację.

Modernizacje i wersje rozwojowe

W trakcie produkcji Ursus C-45 podlegał stopniowym modernizacjom. W 1954 roku wprowadzono na rynek model Ursus C-451, nazywany potocznie "saganem na gumowych kołach". Wprowadzone zmiany obejmowały między innymi:

• Rozruch benzynowy: z wykorzystaniem świecy zapłonowej, brzęczyka i rozrusznika wahadłowego, co eliminowało potrzebę czasochłonnego podgrzewania.
• Podnośnik hydrauliczny: umożliwiający pracę z narzędziami podwieszanymi.
• Wzmocniony wspornik osi przedniej.
• Hartowany powierzchniowo wał korbowy.
• Reflektor roboczy.
• Błotniki tylne i brezentowa kabina kierowcy ze stałą szybą przednią.
• Przyspieszacz prędkości szosowych: stanowiący odwrócony reduktor, ułatwiający ruch drogowy.

Zbiornik paliwa w Ursusie C-451 o pojemności 100 litrów został podzielony na dwie części: 5 litrów na benzynę do rozruchu i 95 litrów na olej napędowy. Pomimo licznych ulepszeń, produkcja modelu C-451 zakończyła się w 1959 roku z powodu przestarzałej konstrukcji.

W 1959 roku produkcję ciągnika przeniesiono do Gorzowa Wielkopolskiego, gdzie kontynuowano ją przez kolejne 5 lat pod emblematem GZM (Gorzowskie Zakłady Mechaniczne). Do momentu przekazania produkcji wyprodukowano ponad 50 000 sztuk Ursusa C-45.

tags: #ciagnik #ursus #sagan #konstrukcja