Wypadki Ciągników Rolniczych w Gospodarstwach: Przyczyny, Skutki i Zapobieganie

Praca w rolnictwie znacząco różni się od pracy w produkcji przemysłowej, charakteryzując się sezonowością i częstymi zmianami rodzaju wykonywanych czynności. Rolnicy są narażeni na wiele niebezpiecznych czynników, od mechanicznych, poprzez termiczne, hałas i drgania, aż po pyłowe i chemiczne. W ciągu dnia rolnik może być narażony nawet na kilkanaście różnych rodzajów zagrożeń, co wynika z częstych zmian stanowisk pracy.

Rolnictwo, obok górnictwa i budownictwa, należy do sekcji gospodarki, w których odnotowuje się największą liczbę wypadków przy pracy. Wynika to z różnorodności czynników, wykonywanych prac, używanych maszyn, urządzeń i narzędzi, a także pracy związanej z hodowlą zwierząt i zmiennych warunków pogodowych.

Definicja wypadku przy pracy rolniczej

Za wypadek przy pracy rolniczej uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo pozostających w związku z wykonywaniem tych czynności:

• na terenie gospodarstwa rolnego, które rolnik prowadzi lub w którym stale pracuje, albo na terenie gospodarstwa domowego bezpośrednio związanego z tym gospodarstwem rolnym, lub
• w drodze z mieszkania do gospodarstwa rolnego, albo w drodze powrotnej, lub
• podczas wykonywania poza terenem gospodarstwa rolnego, zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo w związku z wykonywaniem tych czynności, lub
• w drodze do miejsca wykonywania tych czynności, o których mowa w pkt 3, albo w drodze powrotnej.

Statystyki i charakterystyka wypadków w rolnictwie

Stopień zagrożenia wypadkowego w rolnictwie jest bardzo zróżnicowany. Światowa Organizacja Pracy podaje, że rocznie w rolnictwie dochodzi do 170 tys. wypadków śmiertelnych na świecie. W Polsce obszary wiejskie zamieszkuje około 14,7 mln ludzi, z czego 1,5 mln rolników pracuje w indywidualnych gospodarstwach rolnych, co stanowi populację bezpośrednio narażoną na ryzyko wypadku.

Dane KRUS

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) co roku publikuje raporty na temat przyczyn wypadków rolniczych. Według KRUS w 2023 roku wpłynęło 10 696 wniosków o jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu bądź śmierci. Za wypadki przy pracy rolniczej uznano 10 111 zdarzeń, co stanowiło o 556 (5,2%) mniej niż w poprzednim roku. Najwięcej wypadków rolniczych doznają mężczyźni w wieku od 30 do 59 lat, w tym najwięcej w grupie wiekowej od 50 do 59 lat. Duże zróżnicowanie wskaźnika wypadkowości pomiędzy województwami wynika m.in. z warunków środowiska pracy, w tym struktury areałowej, stopnia mechanizacji oraz rodzaju produkcji.

KRUS podaje, że zdecydowaną większość, bo nawet połowę, stanowią upadki (4 235 w 2023 roku, 50,3% wszystkich wypłaconych odszkodowań). Mniejszą częstotliwością charakteryzują się uderzenia, przygniecenia, pogryzienia przez zwierzęta (1 060 poszkodowanych, 12,6%) oraz pochwycenia i uderzenia przez części ruchome maszyn i urządzeń (936 poszkodowanych, 11,1%). Wypadkom śmiertelnym ulegli przeważnie mężczyźni (95,6% poszkodowanych w wypadkach śmiertelnych), w wieku 40-49 lat (40,0%) i 50-59 lat (24,5%).

Mimo zmniejszającej się liczby wypadków w rolnictwie indywidualnym (np. w 2019 roku odnotowano spadek w stosunku do lat ubiegłych, a w jednym z wcześniejszych lat, 29 363 wypadki w rolnictwie, co stanowiło o 10% mniej niż w roku 2006, z czego 94 zakończyły się śmiertelnie), do zrobienia jest jeszcze bardzo dużo. W Polsce wypadki te zdarzają się prawie dwukrotnie częściej niż w innych działach gospodarki. W tym roku KRUS wypłacił już 28 jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadków śmiertelnych przy pracy. Najczęściej do zgonu dochodziło w czasie transportu, np. przemieszczania się ciągnikiem rolniczym, gdzie życie straciły 34 osoby.

Główne przyczyny wypadków w rolnictwie

Wypadki te mogą mieć różne przyczyny - od organizacyjnych, przez techniczne, aż po indywidualne zachowania ludzkie, związane m.in. ze stanem psychofizycznym.

Czynnik ludzki

Częstą przyczyną wypadków przy pracy rolniczej są zaniedbania i niedopatrzenia samego rolnika, które przy odpowiedniej wiedzy można byłoby wyeliminować. Pośpiech i brak wyobraźni sprzyjają wypadkom. Na przyczynę wypadków składa się nierespektowanie przepisów, brak umiejętności i opóźniony refleks kierowcy, ale także jego doświadczenie, umiejętność przewidywania, jak i trzeźwość, stan zdrowia oraz ogólna koncentracja. Często zdarzają się wypadki spowodowane atakami serca, udarami, czy mniej drastycznymi czynnikami, takimi jak przeziębienie, zmęczenie lub zmniejszona koncentracja. Wypadki te często są spowodowane przez brak bezpieczeństwa, zły stan techniczny ciągników oraz nieprzestrzeganie przepisów ruchu drogowego przez kierowców, lekkomyślność oraz pozostawienie uruchomionego ciągnika bez nadzoru.

Zagrożenia mechaniczne i techniczne

Jednym z głównych zagrożeń towarzyszących pracom w rolnictwie są czynniki mechaniczne. Duża część wypadków powstaje przy obsłudze podstawowej maszyny, jaką jest ciągnik rolniczy. Zdarzają się nawet wypadki śmiertelne, związane z przygnieceniem przez wywrócony ciągnik lub współpracującą z nim przyczepę czy inną maszynę. Liczne są również wypadki, które powstają podczas sprzęgania maszyn i narzędzi z ciągnikiem.

Z ponad 26 tysięcy zgłoszonych wypadków w rolnictwie do KRUS w 2010 roku, 9% wynikało z przyczyn technicznych, czyli było związanych ze stanem maszyn, urządzeń, narzędzi i obiektów budowlanych. Wypadki z przyczyn technicznych są szczególnie dotkliwe w skutkach, bardzo często powodując trwały uszczerbek na zdrowiu, a nawet utratę życia.

Przyczyny związane z maszynami

Jedną z głównych przyczyn technicznych wypadków w rolnictwie są nieosłonięte ruchome części maszyn oraz zły stan techniczny obiektów budowlanych. Zastosowanie niewłaściwych osłon lub ich brak było najczęstszą przyczyną wypadków w tej kategorii (53,6%). Wśród nieprawidłowości w wykonaniu maszyn często występowały "inne nieprawidłowości wykonania", "niedotrzymanie parametrów technicznych" oraz "zastosowanie materiałów zastępczych". Wśród wad materiałowych najliczniejszą grupę stanowiły "ukryte wady materiałowe".

Przyczyny związane z eksploatacją maszyn obejmują "nadmierną eksploatację", "użytkowanie niezgodne z instrukcją obsługi" oraz "niedostateczną konserwację" (np. zły stan techniczny spowodowany brakiem napraw lub naprawy prowizoryczne). Udział maszyn w wypadkach przy pracy w rolnictwie jest stosunkowo duży. Najczęściej do wypadku dochodziło podczas użycia siewnika do zbóż, samochodów, motocykli, rowerów oraz maszyn do zbioru siana, słomy i zielonek.

Istotne zagrożenie wypadkowe stanowiły pilarki łańcuchowe, maszyny do przygotowywania pasz dla zwierząt, kombajny do roślin okopowych, opryskiwacze, urządzenia i przenośniki magazynowe czy rozrzutniki obornika i rozsiewacze nawozów. Wypadki z udziałem maszyn uprawowych, elektronarzędzi i sadzarek do ziemniaków występowały rzadziej. Najrzadziej dochodziło do wypadków z udziałem pilarek tarczowych i kombajnów zbożowych, których skutki są zwykle ciężkie.

Przyczyny związane z obiektami budowlanymi

Przyczyny techniczne dotyczyły nie tylko maszyn, ale również stanu obiektów budowlanych. Zły stan techniczny budynków (głównie spowodowany brakiem lub niewłaściwą konserwacją czy brakiem remontów) oraz wady konstrukcyjne (budynków, schodów i stanowisk dla zwierząt, a także niezabezpieczone otwory zrzutowe i kanały gnojowe) często występowały w gospodarstwach. Rzadziej, ale równie ważne, były przyczyny takie jak niedostosowanie do rodzaju prowadzonej produkcji i stosowanej technologii (np. ciasnota czy brak korytarzy paszowych) oraz wady instalacji stałych w obiekcie.

Wypadki z udziałem ciągników rolniczych

Ciągnik rolniczy, poruszający się zarówno po drogach, jak i po polach, jest pojazdem narażonym na więcej zagrożeń niż zwykły pojazd drogowy. Część zagrożeń jest wspólna dla każdego pojazdu drogowego (warunki na drodze, stan techniczny pojazdu, stan psychofizyczny kierującego), pozostałe wynikają ze specyfiki pracy ciągnika.

Wypadki na drogach publicznych

Wypadki ciągników rolniczych na drogach publicznych to zjawisko, które wciąż stanowi poważny problem. Statystyki policyjne pokazują, że w tych zdarzeniach giną ludzie, a wielu kierowców i pasażerów doznaje obrażeń. W ubiegłym roku (tj. 2024, dla odróżnienia od 2023) doszło do 169 wypadków drogowych z udziałem ciągników, w wyniku których 12 osób poniosło śmierć, a 53 zostały ranne (dotyczy wyłącznie użytkowników ciągników). Liczba kolizji wyniosła 1927. W 2023 roku statystyki policyjne odnotowały 183 wypadki, 1914 kolizji, 51 rannych i 10 zabitych. Do 25 sierpnia bieżącego roku (2024) wydarzyło się 107 wypadków, 1216 kolizji, zginęły 3 osoby, a 43 zostały ranne. Te dane pochodzą wyłącznie z dróg publicznych, stref zamieszkania i stref ruchu, co oznacza, że wypadki na polach są jeszcze dodatkowym problemem.

Czynniki wpływające na wypadkowość ciągników rolniczych na drogach

• Czynnik ludzki

  Najczęstszą przyczyną wypadków na drodze (65%) jest stan psychofizyczny kierującego. Obejmuje to nierespektowanie przepisów, brak umiejętności, opóźniony refleks, ale także zmęczenie, zmniejszoną koncentrację, a nawet ataki serca czy udary. Wypadki te są często spowodowane lekkomyślnością oraz pozostawieniem uruchomionego ciągnika bez nadzoru. Podstawową zasadą jest wyłączenie silnika i zabranie kluczyków po wyjściu z pojazdu.

• Warunki na drodze

  Warunki pogodowe i zachowanie innych uczestników ruchu często są przyczyną wypadków. Oślepienie promieniami słonecznymi lub utrudnione widzenie drogi i jej uczestników, a także zwierząt czy przedmiotów, mają wpływ na zdarzenia drogowe.

• Stan techniczny ciągnika

  Awarie ciągnika, choć trudne do przewidzenia, stanowią trzecią grupę przyczyn. Nagłe zatrzymanie ciągnika wskutek awarii silnika może spowodować wjechanie w tył przez inny pojazd. Przepalenie żarówki w światłach zmniejsza widoczność ciągnika na drodze. Przykładem zaniedbania jest brak sprawdzania poziomu oleju w zwolnicy starego Ursusa, co może prowadzić do poważnych awarii. Brud i kurz pokrywający silnik i skrzynię biegów utrudnia odprowadzanie ciepła, co podnosi temperaturę pracy i rozrzedza olej, mimo regularnego mycia pojazdu z zewnątrz.

Wypadki spowodowane przez kierujących ciągnikami

W ubiegłym roku kierujący ciągnikami rolniczymi spowodowali 1288 kolizji i 88 wypadków, w których śmierć poniosło 19 osób, a 85 zostało rannych. W 2023 roku było to 1293 kolizje i 98 wypadków, z 14 zabitymi i 94 rannymi. Do 25 sierpnia bieżącego roku kierujący ciągnikami mieli na swoim koncie 57 wypadków i 87 kolizji, a także 7 zabitych i 71 rannych.

Wypadki na polu

Ciągnik poruszający się po polu narażony jest na specyficzne zagrożenia. Częstym rodzajem wypadków są wywrotki, do których dochodzi podczas prac na grząskim, pofałdowanym terenie, przy wykonywaniu gwałtownych manewrów, czy przy ugniataniu pryzm sianokiszonki. Manewry na trudnym terenie wymagają od prowadzącego ciągnik dużych umiejętności, doświadczenia i zachowania szczególnej ostrożności. Dla zabezpieczenia kierowcy przed przygnieceniem podczas wywrotki, niezwykle ważne jest, aby ciągnik posiadał kabinę. Zasady bezpieczeństwa mówią, że w razie wywrotki nie wolno wyskakiwać z kabiny ciągnika.

Inne istotne zagrożenia w pracy rolnika

Zagrożenia pyłowe

Pył rolniczy stanowi problem zdrowotny dla ludności wiejskiej. Badania dowodzą, że pył jest jednym z najczęściej występujących zagrożeń, towarzyszącym większości prac składających się na produkcję rolną. Pył powstaje w wyniku rozdrabniania, mieszania, przesypywania i przerzucania. Źródłami pyłu są prace uprawowe sezonowe (orka, bronowanie, siew), zbiory, omłoty, prace hodowlane (przygotowywanie i zadawanie karmy), przechowywanie płodów rolnych, remonty i konserwacja sprzętu. Bezpośrednimi dodatkowymi składnikami pyłu są prace warsztatowe, pestycydy i nawozy mineralne, a pośrednimi spaliny komunikacyjne i naturalne zanieczyszczenia atmosferyczne (np. pyłki kwiatowe). W większości pyłów występują drobnoustroje oraz składniki mineralne, w tym wolna krystaliczna krzemionka. Do chorób układu oddechowego wywoływanych przez pył rolniczy należą: podrażnienie błony śluzowej nosogardzieli, przewlekłe zapalenie oskrzeli, przewlekła obturacyjna choroba płuc, alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych (AZPP), astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa, zespół toksyczny wywołany pyłem organicznym (ODTS) oraz pylica krzemowa płuc.

Zagrożenia hałasem

Jednym z ważniejszych szkodliwych czynników środowiskowych w rolnictwie jest hałas. Ciągnik rolniczy, będąc podstawową jednostką napędową, jest głównym źródłem hałasu w środowisku rolnym. Hałas na stanowisku obsługi ciągnika i samojezdnej maszyny rolniczej charakteryzuje się dużą zmiennością w czasie, a jego poziom zależy od szybkości obrotowej silnika, elementów roboczych i stopnia obciążenia. Badania dowodzą, że na stanowisku obsługi tych pojazdów istnieje potencjalne zagrożenie dla słuchu operatorów, stwarzające ryzyko zawodowego ubytku słuchu. Kiedy techniczne sposoby zmniejszenia hałasu są trudne do zrealizowania, należy stosować indywidualne ochronniki słuchu.

Wypadki związane z hodowlą zwierząt

W wypadkach związanych z hodowlą zwierząt odnoszone urazy dotyczą najczęściej kończyn (stóp, podudzi, przedramion i palców rąk). Są to zazwyczaj zranienia, złamania i zwichnięcia doznawane podczas poślizgnięcia, potknięcia i upadku.

Przykłady tragicznych zdarzeń

• W gminie Biszcza (woj. lubelskie) 58-latek doznał urazu nogi podczas pracy z rozrzutnikiem.
• W miejscowości Jażdże nieopodal Kołobrzegu, podczas prac konserwacyjnych rozrzutnika, mężczyzna został wciągnięty przez maszynę.
• W miejscowości Podlodówka (gm. Ułęż, woj. lubelskie), 76-letni mężczyzna, próbując usunąć usterkę rozrzutnika, został wciągnięty przez wałki maszyny.
• W Karolinowie (gmina Zabrodzie, woj. mazowieckie) doszło do niebezpiecznego zdarzenia podczas prac polowych.
• W Wisznicach (woj. lubelskie) przyczepa z 8 tonami zboża odpięła się od zaczepu jadącego ciągnika i wjechała w drewniany dom.
• W Śladkowie Małym (gmina Chmielnik, woj. świętokrzyskie), kombajn zbożowy marki Claas Dominator zapalił się.
• W Mroczkach Małych (woj. łódzkie) i Czyczkowach (gmina Brusy) doszło do tragicznych wypadków podczas żniw, gdzie pracowali 60-letni mężczyzna wraz z 29-letnim synem.
• W Rydzewie 43-letni mężczyzna został przygnieciony do przyczepy przez kombajn podczas żniw.
• W Sielcu, gm. Wiślica (woj. świętokrzyskie), oraz w Wólce Komaszyckiej (gm. Opole Lubelskie), doszło do groźnych wypadków, w których rolnicy spadli z przyczep ciągników przewożących bele siana, doznając obrażeń.
• W powiecie lidzbarskim 63-letni właściciel gospodarstwa, uruchamiając ciągnik Ursus C 330 będąc na zewnątrz pojazdu, został przez niego przejechany, doznając urazu nogi i obrażeń wewnętrznych. Ciągnik z przyczepą uderzył następnie w inny pojazd i zatrzymał się na płocie.
• W Koźniewie-Łysakach (woj. mazowieckie) doszło do wypadku przy pracy w rolnictwie, którego okoliczności wyjaśniają policjanci pod nadzorem prokuratury.
• Rolniczka, podchodząc blisko do uruchomionej sieczkarni do zbierania kukurydzy i podając łodygi z kolbami, została pochwycona przez zespół tnący. Zmarła wskutek wstrząsu pourazowego w wyniku amputacji obu kończyn dolnych. Przyczyną tego tragicznego wypadku według KRUS był m.in. zły stan techniczny maszyny i brak osłon.

Zapobieganie wypadkom i bezpieczeństwo

Żniwa to okres szczególnie niebezpieczny, ponieważ następuje intensyfikacja prac polowych, którym towarzyszą różnorodne zagrożenia związane z obsługą maszyn, urządzeń i środków transportu, często w złym stanie technicznym. Do tego dochodzi zmęczenie i stres, co sprzyja wypadkom.

Zalecenia bezpieczeństwa

• Przed rozpoczęciem prac należy sprawdzić stan zabezpieczeń maszyn i urządzeń, zwłaszcza czy wały przegubowo-teleskopowe, części napędu i ostre mechanizmy tnące mają odpowiednie osłony.
• Nie należy pozwalać, aby maszyny obsługiwały osoby nieupoważnione, zwłaszcza dzieci. Prace na wysokości, takie jak załadunek zboża czy słomy na przyczepy i wozy, nie powinny być wykonywane przez osoby starsze oraz dzieci.
• Po wyjściu z ciągnika rolniczego (lub innego pojazdu) bezwzględnie należy pozostawić wyłączony silnik oraz zabrać ze sobą kluczyki.
• W przypadku hałasu, gdy techniczne sposoby jego zmniejszenia są trudne, należy stosować indywidualne ochronniki słuchu.

Bezpieczeństwo na drogach publicznych

Wszyscy użytkownicy dróg powinni przestrzegać przepisów ruchu drogowego, zachowywać się rozsądnie, nie przekraczać dozwolonej prędkości i "trzymać nerwy na wodzy", gdyż pośpiech bywa zabójczy. Ciągniki rolnicze mogą poruszać się z maksymalną prędkością do 30 km/h po drogach publicznych (z wyjątkiem autostrad i dróg ekspresowych). Traktory muszą mieć sprawne wszystkie elementy wyposażenia, w tym trójkąt ostrzegawczy dla pojazdów wolnobieżnych i obowiązkowe ubezpieczenie OC. Przepisy ruchu drogowego zalecają, by kierujący ciągnikiem zjechał jak najbardziej na prawą stronę, by ułatwić szybszym pojazdom manewr wyprzedzania.

Na drogach publicznych ciągników jest najwięcej w czasie nasilenia prac polowych, które trwają do późnej jesieni. Rolnicy pokonują spore odległości, dojeżdżając z pługiem na pola, gdyż gospodarstw z małym areałem jest coraz mniej, a pola uprawne rzadko znajdują się blisko domu.

Szkolenia i świadomość

Oddział regionalny KRUS w Krakowie przeprowadza szkolenia z zakresu BHP w rolnictwie, w których uczestniczą rolnicy, członkowie ich rodzin oraz inne zainteresowane osoby. Podczas szkoleń omawiane są zagrożenia, które występują najczęściej w gospodarstwach rolnych. Miejscowości do przeprowadzenia szkoleń są typowane w oparciu o liczbę wypadków na danym terenie, a także uwzględniane są wnioski sołtysów, wójtów, przedstawicieli doradztwa rolniczego i dyrektorów szkół.

Skutki wypadków i uprawnienia poszkodowanych

Niezależnie od przyczyn, skutki wypadków z udziałem ciągników bywają naprawdę poważne - od złamań, przez amputację kończyn, aż po śmierć. Konsekwencje tego typu zdarzeń wiążą się z ogromnym bólem i cierpieniem, często wymagają długotrwałej rehabilitacji i nierzadko skutkują utratą pełnej sprawności. Za te przeżycia poszkodowanym należy się dodatkowa rekompensata pieniężna, czyli zadośćuczynienie.

Ciągnik rolniczy jest pojazdem mechanicznym, co oznacza, że jego właściciel obowiązkowo musi wykupić ubezpieczenie OC. Jest to kluczowe dla poszkodowanych w wypadkach, aby mogli ubiegać się o odszkodowanie.

tags: #ciagnik #wjechal #w #ferme