Geneza Współpracy: Potrzeby i Polityka Gospodarcza
Historia współpracy między polskim Ursusem a czeskim Zetorem rozpoczęła się w niezwykle specyficznych warunkach, mających swoje korzenie w powojennej polityce gospodarczej bloku wschodniego.
W latach 1945-1989 polskie rolnictwo borykało się z problemem przestarzałych maszyn i brakiem nowoczesnych technologii. Pod koniec lat 50., kiedy wygasała produkcja mocno przestarzałego C-45 (C-451), w ZSRR nie było żadnego normalnego ciągnika rolniczego, którego licencję Polska musiałaby "kupić".
Mimo że biuro projektowe zakładów w Ursusie działało pełną parą, tworząc obiecujące prototypy takie jak C-325 (z nowoczesnym 2-cylindrowym silnikiem S-312, dwustopniowym sprzęgłem i hydrauliką siłową), czy silniki S 313, S 314 i S 316, ich wdrożenie do produkcji wymagało wielu lat i dużych nakładów.
Polska gospodarka, jaką zastał Edward Gierek pod koniec 1970 roku, była technologicznie mocno zacofana, a ogromny potencjał kadry inżynierskiej marnował się. Władze partyjne, w obliczu pilnej potrzeby modernizacji rolnictwa i braku szybkich rozwiązań krajowych, zdecydowały się na interwencję. Poszły najkrótszą drogą - całkowicie uwaliły projekty nowych prototypów polskich ciągników i odgórnie w 1962 roku kazały Ursusowi "zaprzyjaźnić się" z czeskim Zetorem.
Zetor: Awangarda Technologiczna Wschodu
Zetor Tractors a.s., czeski producent ciągników rolniczych z siedzibą w Brnie, już w latach 50. XX wieku wyróżniał się innowacyjnością. Inżynierowie z Brna, jakby nieograniczeni żadnymi zakazami, rozwinęli konstrukcje swoich ciągników dalece ponad standardy krajów demokracji ludowej. Zetory zmiatały nie tylko socjalistyczną konkurencję, ale wyznaczały kierunki światowym konstrukcjom ciągnikowym.
Firma Zetor była pionierem w wielu dziedzinach, wprowadzając jeden z pierwszych systemów hydraulicznych, znany jako Zetormatic. Była także pierwsza na świecie, która wyprodukowała w pełni zintegrowaną bezpieczną kabinę zawieszoną na poduszkach gumowych, wyciszających i tłumiących wibracje.
Licencja na Zetor 4011 i Fundament Nowoczesnego Ursusa
Podpisana na początku 1962 roku umowa licencyjna na produkcję modelu Zetor 4011 okazała się kluczowa dla polskiej fabryki Ursus. Ten licencyjny model, narzucony partyjnym dekretem, był przysłowiowym strzałem w dziesiątkę dla warszawskiej fabryki, stając się przez lata żyłą złota.
Choć Zetor 4011 wywodził się jeszcze z końca lat 50., był na tyle przemyślaną konstrukcją, że na jego bazie powstała cała rodzina legendarnych polskich traktorów. Ursus C-355, C-360 czy nawet zmodernizowany C-360 3P wywodzą się wprost od licencyjnego Zetora 4011. Te ciągniki nadal pracują w wielu polskich gospodarstwach i są uważane za "swoje", mimo czechosłowackiego wzorca konstrukcyjnego.
Ursus C-360: Ikona Polskiego Rolnictwa
Ciągnik Ursus C-360 to prawdziwa legenda w polskim rolnictwie. Jego produkcja rozpoczęła się w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie w latach 60. XX wieku. Zaprojektowany jako uniwersalny ciągnik rolniczy, miał spełniać oczekiwania zarówno małych, jak i dużych gospodarstw.
Premiera C-360 miała miejsce w 1968 roku, a ciągnik szybko zdobył uznanie rolników dzięki swojej prostocie, niezawodności i przystępnej cenie. Wyposażony był w czterocylindrowy silnik o pojemności 3,5 litra, który generował moc 60 KM, co pozwalało mu doskonale radzić sobie z różnorodnymi pracami w polu.
Ciągnik Ursus C-360 stał się symbolem modernizacji polskiego rolnictwa, odgrywając kluczową rolę w zwiększeniu wydajności produkcji rolniczej w latach 70. i 80. XX wieku. Mimo zakończenia produkcji w latach 90., wiele egzemplarzy nadal pracuje na polskich polach, a jego prostota i niezawodność są wciąż cenione.
Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy i Seria UŘ II Crystal
Wzajemne relacje obu firm rozwijały się przez lata, czego efektem był wspólny projekt powstania ośrodka badawczo-rozwojowego konstrukcji ciągników w Brnie. To właśnie w tym ośrodku skonstruowano zunifikowaną rodzinę ciągników UŘ II Crystal, stanowiącą odpowiednik ciężkich ciągników produkowanych przez ZM Ursus.
Nazwa serii Crystal pochodzi od czeskiego architekta Otakara Diblíka. Choć ciągnik ten powstał w biurach Zetora, jego rozwój był prowadzony pod kierownictwem polskich inżynierów: Eugeniusza Ajzenberga (silnik) i Jerzego Stożka (układ napędowy), co podkreśla głębię polskiego wkładu w ten projekt.
Produkcja podzespołów dla serii UŘ II Crystal była podzielona między kooperantów z kilku krajów:
- ZTS Martin - produkował silniki
- ZVL Považské strojárne - produkował przekładnie
- ZPC Ursus Warszawa - produkował tylne mosty
- Uzina Tractorul Brașov (Rumunia) - produkował przednie mosty napędzane
- Agromet Archimedes Wrocław - produkował podnośnik i układ hydrauliczny
Pierwszy ciągnik tej serii, Zetor Crystal 8011, został wdrożony do produkcji w 1968 roku. Seria ta została nagrodzona złotym medalem na międzynarodowych targach w Brnie w 1970 roku, w którym to roku przedstawiono również prototyp modelu Zetor 8045 Crystal z przednią osią napędzaną.
Charakterystyka Ciągników Serii UŘ II Crystal
Ciągniki serii UŘ II Crystal były wyposażone w cztero- i sześciocylindrowe silniki marki Zetor, produkowane w Zbrojovka Brno. Przekładnię tworzyła czterobiegowa skrzynia biegów z dwustopniową redukcją, uzupełniona przez wzmacniacz momentu obrotowego umożliwiający zmianę biegów pod obciążeniem.
Seria UŘ II została wyposażona w nowoczesną na ówczesne lata kabinę bezpieczeństwa zamontowaną na gumowych sprężynach, fotel kierowcy z amortyzowanym zawieszeniem, ogrzewaniem i efektywną wentylacją. Ciągniki te dysponowały hydrauliką siłową o zdolności podnoszenia do 4 ton, a łatwość obsługi poprawiono dzięki podwieszonym pedałom, hydraulicznemu sterowaniu sprzęgłem i hamulcami, sterowaniu hydrostatycznemu oraz nowym siłownikom drzwi i okien.
Dodatkowo, wprowadzono elektrohydrauliczne załączanie napędu przedniego mostu, wzmacniacza momentu siły, WOM i mechanizmu różnicowego osi przedniej.
Ewolucja Serii Ciągników Zetor
Po okresie intensywnej współpracy, ewolucja ciągników Zetor postępowała, prowadząc do powstania wielu unikalnych serii, które często dzieliły technologie z polskimi odpowiednikami lub stanowiły inspirację. Warto wspomnieć, że polsko-czechosłowacka przyjaźń mocno przygasła po mało przyjacielskiej i pacyfikacyjnej "wizytacji" 647 polskich czołgów w Czechosłowacji w sierpniu 1968 r. w czasie niesławnej Operacji Dunaj, jednak współpraca techniczna trwała.
Od roku 1972 trwały prace nad zupełnie nową zunifikowaną rodziną ciągników oznaczoną jako UŘ III, która miała od roku 1978 zastąpić produkcję ciągników UŘ I. Seria ta została wdrożona do produkcji w 1991 roku. W tym czasie w państwie czechosłowackim następowały tendencje do podziału na dwa państwa, co doprowadziło do podziału majątków na czeski Zetor Brno (produkcja ciągników UŘ I) i słowacki ZTS Martin (produkcja ciągników UŘ II).
Seria UŘ I
Seria UŘ I to linia, która miała liczne modernizacje na przestrzeni lat. Ciągniki te były wyposażone w kabiny, takie jak Typ 1 - UBK („wąska”) produkowana przez Vlad Prešov (obecnie Słowacja) oraz Typ 2 - BK („szeroka”) produkowana przez Letostroj Letovice (obecnie Czechy).
- Zetor 25: Produkowany od 1947 do 1949 roku, jednocylindrowy silnik Diesla o mocy 15 KM i przekładnia 6-biegowa. Był to pierwszy traktor marki Zetor.
- Zetor 7211: Traktor produkowany od 1971 do 1984 roku. Napędzany jednostką 4-cylindrową o pojemności 4562 cm³, moc 80 KM, moment obrotowy 266 Nm. Przekładnia mechaniczna: 16 biegów do przodu, 8 do tyłu.
- Zetor 7711 Turbo / 7745 Turbo: Modele wyposażone w turbodoładowany silnik Z 7701 T, wprowadzone do produkcji w 1989 roku.
- Późniejsze modernizacje UŘ I, jak model 97 Super (zaprezentowany na Agritechnica '97), charakteryzowały się nową panoramiczną kabiną bezpieczną ze skutecznym wyciszeniem i ulepszoną widocznością, zunifikowaną z rodziną ciągników UŘ III, nową maską silnika, napędem na 4 koła uruchamianym elektropneumatycznie oraz mokrymi hamulcami tarczowymi.
Seria Proxima: Nowe Pokolenie Ciągników Lekkich
Nowa rodzina ciągników lekkich (JRL) Proxima zadebiutowała na targach Techagro w 2004 roku. Zastąpiła ona znaną serię Super, dziedzicząc po niej skrzynię biegów (10/2, 12/12, 20/4) wraz z tylnymi mostami oraz kabiny.
- Proxima (face lifting 2008): Obejmowała ulepszenia takie jak podnoszone maski umożliwiające lepszy dostęp do silnika, nowe oświetlenie, przeniesienie akumulatora, zwiększenie pojemności zbiornika paliwa do 150 litrów oraz nową podłogę kabiny z większą redukcją hałasu. Wprowadzono silniki spełniające normy emisji spalin EURO III oraz przedni most Carraro 20.16.
- Proxima Plus (2006): Zaprezentowana na targach TECHAGRO w Brnie. Wprowadziła nową skrzynię przekładniową z chłodnicą oleju, zsynchronizowaną z rewersem i jednostopniowym wzmacniaczem momentu sterowanym elektrohydraulicznie o łącznej liczbie biegów 16/16. Wzmocniono także oś tylną (nośność 5000 kg).
- Proxima Power (2008): Zadebiutowała w kwietniu 2008 roku. Modele te są dłuższe od standardowej Proximy i charakteryzują się skrzynią biegów typu Power Shuttle z 3-stopniowym wzmacniaczem momentu obrotowego, umożliwiającą zmianę kierunku jazdy bez użycia sprzęgła.
- Współczesne modele, takie jak Proxima CL 100 (2023), wyposażone są w silniki Deutz o mocy niecałe 99 KM, spełniające normy emisji spalin Stage V, polecane do małych i średnich gospodarstw. Zetor Proxima HS 120 STAGE V Platinium to najmocniejszy model z serii Proxima.
Seria Forterra: Ciągniki Średniej i Dużej Mocy
W 1998 roku poddano modernizacji serię UŘ III, a nowa, zmodernizowana seria nosi nazwę Forterra. Wprowadzono wówczas nową skrzynię biegów 24/18 z 3-stopniowym wzmacniaczem momentu obrotowego, elektroniczne sterowanie TUZ (EHR marki Bosch) oraz wydajniejszą pompę hydrauliczną (60 lub 70 l/min).
W lipcu 2020 roku design ciągników rodziny Forterra został zmieniony na stylistykę opracowaną przez znane włoskie biuro projektowe Pininfarina, podkreślając nowoczesny charakter serii.
- Forterra 140 (2011): Zaprezentowany na targach AGROSHOW 2011 w Bednarach. Posiada silnik spełniający normy emisji spalin EURO IIIB (z filtrem cząsteczek stałych HUSS MD-System), nową skrzynię biegów z elektrohydraulicznym rewersem i zwiększony udźwig hydrauliki do 7000 kg.
- Forterra HD (2014): Zaprezentowana na targach Techagro w Brnie. Wyposażona w silniki Zetor spełniające normę 3B (za pomocą filtrów DOC i DPF), szerszą tylną oś z wyższą nośnością oraz nową przednią oś Carraro 20.25 z możliwością amortyzacji. Udźwig tylnego podnośnika kategorii 3 wynosi 8500 kg.
Seria Major: Powrót do Korzeni i Współczesne Wersje
Nazwa Major powróciła do oferty Zetora wraz z modernizacją serii UŘ I. 21 lutego 2013 roku do produkcji seryjnej wszedł nowy ciągnik Zetor Major wyposażony w 4-cylindrowy 76-konny silnik Zetor 1105 spełniający normy emisji spalin Stage IIIA oraz układ napędowy Carraro T506. Zastosowano w nim w pełni zsynchronizowaną czterobiegową skrzynię przekładniową z trzybiegową redukcją oraz biegiem wstecznym (12 + 12 biegów).
Ciekawostką jest, że kabiny do tego modelu od samego początku produkcji są wytwarzane w Polsce w przedsiębiorstwie KOJA.
- Zetor Major CL 80 (2023): Fabrycznie nowy ciągnik z czterocylindrowym silnikiem Deutz 75 KM (bez AdBlue).
Kompaktowe Serie (Compax, Utilix, Hortus, Primo)
W latach 2017-2020 Zetor rozszerzył swoją ofertę o kompaktowe ciągniki z serii Primo, Compax, Utilix i Hortus. Są to maszyny przeznaczone do lżejszych prac w gospodarstwach, utrzymania terenów zewnętrznych, sportowych oraz do ogrodnictwa, charakteryzujące się łatwością obsługi i wszechstronnością.
- Zetor Compax CL 25: Kompaktowa, łatwa w obsłudze i wszechstronna maszyna dla profesjonalistów, dostępna w wersji otwartej lub z kabiną.
- Zetor Utilix CL 55: Ciągnik rolniczy fabrycznie nowy, rok produkcji 2021.
- Zetor Hortus CL 65: Obecnie niedostępny w Polsce.
- Zetor Primo HT 20 NC: Ciągnik rolniczy fabrycznie nowy, rok produkcji 2021.
Zetor na Rynkach Światowych i Wpływ na Polski Rynek
Zetor, jako firma o globalnym zasięgu, miał swoje montownie także poza Europą. W 1970 roku została zbudowana montownia w Iskanderyiah, około 40 km na południowy zachód od Bagdadu, gdzie do 1990 roku zmontowano ponad 80 tys. ciągników pod marką Antar.
Firma współpracowała również z gigantami takimi jak John Deere. Od 1993 roku w ramach tej kooperacji rozpoczęła się sprzedaż ciągników Zetor UŘ I model 92 i UŘ III, częściowo zmontowanych w Brnie, pod marką John Deere z serii 2000, w krajach Ameryki Łacińskiej. Przez 4 lata współpracy John Deere pomógł Zetorowi poprawić logistykę, zarządzanie jakością, obsługę klienta oraz dostawę części zamiennych.
W Polsce, w 1995 roku, z inicjatywy producenta traktorów i dystrybutora Motokov Praga, powstała spółka Moto-Zetor Polska (w maju 2002 roku zmieniona na ZETOR POLSKA Sp. z o.o.), która w latach 1995-1998 zleciła montaż 3600 sztuk ciągników Zetor w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-Kalisz”.
W 2018 roku Zetor utrzymywał znaczący udział w polskim rynku, sprzedając 491 ciągników, co stanowiło 8,9% łącznej sprzedaży w okresie od stycznia do sierpnia. Zetor nadal zajmuje pierwsze miejsce w swoim segmencie mocy w Czechach i drugie na Słowacji, ma stabilną pozycję w krajach Bałtyckich, Europy Środkowej, Bałkanów i Skandynawii. W ciągu ostatnich czterech lat marka Zetor weszła także na nowe rynki zagraniczne, takie jak Kenia, Etiopia, Sudan, Rwanda, Myanmar, Indonezja, Jemen, Kolumbia, Kostaryka czy Urugwaj oraz Wietnam.
W szerszym kontekście: Licencje Ursusa i jego ekspansja zagraniczna (Indie)
Podobnie jak Zetor, także Ursus prowadził działalność licencyjną i eksportową, przykładem czego jest współpraca z Indiami. Na początku lat 60. XX wieku Ursus sprzedał licencję na produkcję modelu C-325 firmie Escorts Limited. Cel założycieli Escorts - Hara Prasada Nandy i Yudiego Nandy - to unowocześnienie prymitywnego wówczas indyjskiego rolnictwa.
W zakładach w Faridabadzie, na dokumentacji Ursusa i przy wsparciu polskich specjalistów, wyprodukowano około 40 tys. ciągników. Współpraca Escorts z Polską obejmowała także dostawy części i podzespołów. Do ciągników dostarczanych bez silnika S-312B, hinduska firma Escort montowała silniki własnej produkcji o nazwie Kirloskar - były to trzycylindrowe jednostki chłodzone powietrzem o mocy 30 KM wg DIN.
Indyjskie wersje Ursusów różniły się wyglądem (np. inną maską) i konstrukcją, choć czerpały z polskich rozwiązań. Modele takie jak Escort 27, 37 i 47W były oparte na polskiej technologii, ale często z indyjskimi silnikami. Według artykułu z 1974 roku, Escorts przeniósł produkcję ciągników do nowego zakładu, z zamiarem produkowania około 16 tys. ciągników rocznie na licencji Ursusa. W latach 70. ponad 64 tys. ciągników z częściami dostarczanymi z Polski pracowało na polach Indii.
Warto również zaznaczyć, że w 1969 roku firma Escorts Limited weszła w spółkę joint venture z Ford Motor Company, co zaowocowało montażem ciągników Ford w Indiach od 1971 roku. Mimo to, współpraca z Ursusem trwała, a w 1993 roku Ursus sprzedał Hindusom linię produkcyjną modelu C-330M/C-335, co otworzyło nowy rozdział w historii Escorts Limited.
Kluczowe Specyfikacje Techniczne Ciągników Zetor (Wybrane Aspekty)
Zetor oferuje szeroką gamę traktorów o mocach od 15 do 170 koni mechanicznych, charakteryzujących się solidnymi rozwiązaniami technicznymi, które były rozwijane przez dziesięciolecia.
Silniki
Silniki Zetor, często 4 lub 6-cylindrowe, są zasilane olejem napędowym, z bezpośrednim wtryskiem paliwa i chłodzeniem cieczą. Turbodoładowane silniki osiągają moc maksymalną 90, 100, 140, 160 KM. Specyficzne zużycie paliwa wynosi 235 g/kW/h dla doładowanych i 240 g/kW/h dla wolnossących.
Skrzynia Biegów
Zsynchronizowane skrzynie biegów oferują różnorodne konfiguracje, np. 8 biegów do przodu w 2 zakresach i 4 do tyłu, które są pomnożone przez dwustopniowy wzmacniacz momentu, co daje 16 biegów do przodu i 8 do tyłu. Wprowadzenie nowej 16/16 w pełni zsynchronizowanej skrzyni P 90.2 stanowiło znaczącą modernizację w zakresie biegów roboczych. Skrzynia P 135.1 16/8 została przygotowana dla mocniejszych modeli.
Układ Hamulcowy
Hamulce nożne dwuobwodowe są suche dyskowe, sterowane hydraulicznie przez rozłączne pedały. Hamulec ręczny jest sterowany mechanicznie za pomocą ręcznej wajchy.
Układ Hydrauliczny
Podnośnik hydrauliczny jest wyposażony w cztery rodzaje sterowania: pozycyjne, siłowe, mieszane i ciśnieniowe. Układ hydrauliki zewnętrznej dostarcza olej pod ciśnieniem do podłączonych maszyn rolniczych za pomocą szybkozłączy ISO. Wydajność pompy hydraulicznej wynosi zazwyczaj 41 l/min przy ciśnieniu 16 MPa. Maksymalna siła podnoszenia wynosi od 39 kN (dla TUZ 2 kategorii) do 8500 kg (np. w Forterra HD), z możliwością zwiększenia siły podnoszenia poprzez dodatkowy siłownik pomocniczy.
Przedni TUZ i WOM
Ciągniki z przednim napędem mogą być wyposażone w przedni Trzypunktowy Układ Zawieszenia (TUZ) 2 kategorii ISO. Maksymalna siła podnoszenia wynosi 15 kN i 25 kN przy 14 MPa w zależności od typu ciągnika. Opcjonalnie dostarczany jest przedni Wałek Odbioru Mocy (WOM) z 21 wypustami, o średnicy 35 mm dla 1000 obr./min.
Zastosowanie Ciągników Zetor z Ładowaczem Czołowym (TUR)
Ciągniki Zetor wyposażone w ładowacz czołowy (TUR) są wszechstronnymi maszynami, znajdującymi szerokie zastosowanie zarówno w rolnictwie, jak i w pracach komunalnych czy gospodarczych. Mogą być wykorzystywane do:
- Przewozu materiałów sypkich (np. obornik, ziemia, pasze).
- Ładowania i rozładunku przyczep.
- Prac porządkowych na podwórzu i w obejściu.
- Prac związanych z budową i remontami.