Egzekucja komornicza w gospodarstwie rolnym: Ochrona ciągników i innych składników majątku

Prowadzenie gospodarstwa rolnego to działalność wiążąca się z wysokim ryzykiem, często zagrożona gwałtownymi zjawiskami pogodowymi oraz zwiększającymi się kosztami upraw i hodowli. Z tego względu płynność finansowa w rolnictwie bywa niestabilna. W obliczu egzekucji komorniczej rolnicy zyskali silniejszą ochronę prawną, która ma na celu zapobieżenie bankructwu gospodarstwa i umożliwienie dalszego prowadzenia działalności. Niniejszy artykuł przedstawia, jak ewoluowały przepisy dotyczące egzekucji komorniczej wobec rolników, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony maszyn rolniczych, w tym ciągników.

Ewolucja przepisów prawnych dotyczących egzekucji wobec rolników

W sierpniu 2017 roku weszło w życie Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 lipca 2017 r. (opublikowane 18 lipca 2017 r.) w sprawie określenia przedmiotów należących do rolnika prowadzącego gospodarstwo, które nie podlegają egzekucji. Nowy akt prawny zastąpił przestarzałe rozporządzenie z 1996 r., które nie odpowiadało już obecnej sytuacji gospodarczej i technologicznej w rolnictwie, wyłączając spod egzekucji przedmioty takie jak koń z uprzężą czy kierat, od dawna nieużywane w produkcji rolnej. Uprzednio obowiązujące regulacje musiały ewoluować z uwagi na zmianę stanu prawno-legislacyjnego oraz nową rzeczywistość ekonomiczno-społeczną.

Zgodnie z zapowiedziami Ministerstwa, celem nowego rozporządzenia była zmiana podejścia do egzekucji prowadzonej wobec rolników. Odchodziło ono od regulacji, które miały zapewnić jedynie wyżywienie dłużnikowi i członkom jego rodziny. Zamiast tego, wprowadzono rozwiązania, które umożliwiają dalsze prowadzenie produkcji w gospodarstwie rolnym, a przychody z tej działalności mają być przeznaczone na zaspokojenie wierzycieli. Fundamentem tego rozwiązania było przyjęcie założenia, że podstawą konstrukcji gospodarstwa rolnego są czynniki produkcji.

Kolejna istotna zmiana nastąpiła wraz z wejściem w życie nowej ustawy Kodeks Postępowania Cywilnego (KPC) od 10 stycznia 2022 roku, która zawiera istotne zmiany w egzekucji komorniczej wobec rolników. Dotychczasowe możliwości egzekucji komorniczej, zapisane w rozporządzeniu z 2017 r., zostały przeniesione do art. 829² KPC. W efekcie rolnik jest chroniony już nie rozporządzeniem, ale ustawą, która jest aktem prawnym wyższej rangi, co zapewnia silniejszą ochronę.

Przedmioty wyłączone spod egzekucji komorniczej

Nowe przepisy, najpierw w rozporządzeniu, a następnie w KPC, znacznie rozszerzyły katalog składników gospodarstwa rolnego, które nie podlegają egzekucji. Komornik musi pozostawić rolnikowi nie tylko to, co niezbędne jest do wyżywienia jego i rodziny, ale wszystko to, co umożliwi mu dalsze prowadzenie gospodarstwa, tak aby możliwe było dalsze prowadzenie działalności i w ten sposób doprowadzenie do zaspokojenia wierzycieli. Jak wynika z powyższego wyliczenia, rolnicy prowadzący gospodarstwo rolne, zyskali bardzo silną ochronę przed egzekucją komorniczą. Spod egzekucji komorniczej wyłączono m.in.:

Maszyny, urządzenia i narzędzia rolnicze

• Ciągniki rolnicze z maszynami i sprzętem współpracującym.
• Samobieżne maszyny rolnicze niezbędne do uprawy, pielęgnacji, zbioru i transportu ziemiopłodów.
• Inne podstawowe maszyny, narzędzia i urządzenia rolnicze, w liczbie niezbędnej do pracy w gospodarstwie rolnym dłużnika.

Inwentarz żywy

• Stado podstawowe zwierząt gospodarskich.
• Zwierzęta w drugiej połowie okresu ciąży oraz w okresie odchowu potomstwa, a nienależące do pierwszej kategorii.
• Potomstwo tych zwierząt w okresie do czterech miesięcy.
• Stado użytkowe drobiu, które jest przedmiotem umowy na dostawę ptaków z tego stada lub produktów pochodzących od tych ptaków.
• Zwierzęta futerkowe, które są przedmiotem umowy na dostawę skór tych zwierząt.
• Rodziny pszczele pszczoły miodnej wraz z zasiedlonymi przez nie ulami.

Zasoby produkcyjne i inne przedmioty

• Materiały siewne, zboże i inne ziemiopłody niezbędne do siewów lub sadzenia w gospodarstwie rolnym dłużnika, w ilości niezbędnej w danym roku gospodarczym.
• Nawozy, środki ochrony roślin oraz środki wspomagające uprawę roślin, w ilości niezbędnej na dany rok gospodarczy dla gospodarstwa rolnego.
• Zapasy paszy i ściółki dla inwentarza żywego wymienionego wyżej (oprócz pszczół) - do najbliższych zbiorów.
• Zapasy opału na okres 6 miesięcy.

Rola izby rolniczej w egzekucji nadwyżek

Niezależnie od wymienionych wyłączeń, egzekucji nie podlegają również nadwyżka inwentarza żywego ponad stado podstawowe oraz przedmioty, o których mowa w art. 829² pkt 6, 8, 9, 11-13 i 15 KPC (dotyczące m.in. maszyn, paliw, materiałów siewnych), jeżeli komornik, po zasięgnięciu opinii izby rolniczej właściwej ze względu na położenie gospodarstwa rolnego dłużnika, uzna je za niezbędne do prowadzenia tego gospodarstwa.

W celu zasięgnięcia opinii, komornik w terminie 3 dni od zajęcia, występuje do izby rolniczej z wnioskiem o jej wydanie. Opinia powinna być wydana w terminie 21 dni od dnia doręczenia wniosku (wcześniej było to 14 dni). Pamiętajmy też, że do czasu otrzymania tej opinii komornik nie ma prawa dokonać zajęcia w tym zakresie. Ta procedura podkreśla, że w praktyce o możliwości zajęcia komorniczego wielu składników majątku decyduje właśnie opinia izby rolniczej.

Cel i konsekwencje nowych przepisów

Podstawowym celem wprowadzenia tak szerokiej ochrony nie jest pozbawienie rolnika środków do życia czy uniemożliwienie dokończenia niezbędnych prac, ale umożliwienie mu odbicia się od dna i odbudowanie swojej działalności, co wymaga czasu. Uzasadnieniem dla nowych regulacji było również wskazanie, że wierzycielem rolnika może być inny rolnik, a także potrzeba zabezpieczenia rolników przed nadmiernym zadłużaniem, poprzez zmniejszenie ich zdolności kredytowej.

Wprowadzone rozwiązania stawiają rolników w bardzo silnej pozycji wobec ich wierzycieli, ograniczając możliwość wykonania świadczenia należnego. Rolnicy zyskali bardzo silną ochronę przed egzekucją komorniczą, co sprawia, że wierzyciel rolnika nie będzie mógł skierować egzekucji praktycznie do żadnego składnika majątku ruchomego dłużnika związanego z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Kontrowersje i negatywne skutki

Rozwiązania zawarte w rozporządzeniu, a następnie w KPC, są jednak często krytykowane za nadmierne faworyzowanie rolników kosztem ich wierzycieli oraz innych dłużników, którym tak szeroka ochrona nie przysługuje. Nowe uregulowania spowodowały, iż uzyskanie przymusowej zapłaty w drodze egzekucji prowadzonej przeciwko rolnikowi jest jeszcze trudniejsze niż dotychczas.

W konsekwencji, rozwiązania te mogą się obrócić przeciwko rolnikom. Wielu wierzycieli, obawiając się, że nie będzie w stanie prowadzić skutecznej egzekucji w razie braku zapłaty, może nie zgodzić się na sprzedaż towaru na kredyt lub z odroczonym terminem płatności. Związek Banków Polskich (ZBP) wskazywał, że „znaczna liczba rolników zostanie pozbawiona dostępu do finansowania działalności, ponieważ nie będzie w stanie przedstawić wystarczającego zabezpieczenia wierzytelności kredytodawcy”. Wiceprezes ZBP Jerzy Bańka przekonywał, że "wprowadzenie powyższych regulacji spowoduje zahamowanie inwestycji w rolnictwie, spowolnienie wzrostu gospodarczego w tym obszarze, a w dalszej perspektywie - załamanie finansowania działalności gospodarstw rolnych".

Krajowa Rada Komornicza (KRK) również protestuje, argumentując, że przepisy te "w praktyce całkowicie uniemożliwiają prowadzenie egzekucji z jakichkolwiek rzeczy należących do rolników". Zdaniem KRK, nawet wierzyciele alimentacyjni czy wierzyciele dochodzący zapłaty zaległego wynagrodzenia za pracę mogą mieć problem z egzekucją, co doprowadzi do wykluczenia grupy rolników z możliwości zaciągania kredytów i pożyczek.

Co podlega egzekucji i kiedy wyłączenia nie mają zastosowania?

Mimo szerokiej ochrony, wierzyciel nadal ma kilka możliwości, aby zwiększyć swoje szanse na odzyskanie należności. Do majątku, do którego wierzyciel może bez problemu skierować egzekucję, zaliczają się:

• Rachunki bankowe.
• Wierzytelności przysługujące dłużnikowi (np. z tytułu dostaw zbóż, zwierząt).
• Papiery wartościowe.
• Majątek osobisty rolnika, którego zajęcie nie spowoduje likwidacji gospodarstwa i nie jest niezbędne do życia, np. przedmioty codziennego użytku.
• Część renty, emerytury lub posiadanych zasobów pieniężnych - reguluje to corocznie ogłaszana kwota wolna od zajęcia komorniczego.

Istnieją również sytuacje, w których zasady wyłączeń spod egzekucji nie mają zastosowania:

• W przypadku egzekucji dotyczącej świadczeń alimentacyjnych lub renty o charakterze alimentów.
• W przypadku egzekucji należności związanych ze świadczoną pracą w gospodarstwie dłużnika.
• Gdy egzekucja została równocześnie skierowana do wszystkich nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego prowadzonego przez dłużnika. Nowością w KPC jest to, że lista wykluczeń powinna być stosowana także wtedy, gdy postępowanie komornicze będzie skierowane do wszystkich nieruchomości należących do gospodarstwa rolnego, jednak § 5 rozporządzenia z 2017 r. (a zapewne analogiczny przepis w KPC) przewiduje wyjątek w tym zakresie, co budzi pytania o skuteczność zabezpieczeń bankowych w postaci hipotek.

Prawa i świadomość dłużnika

Egzekucja komornicza stanowi ostateczność w zakresie dochodzenia roszczeń. Dużym problemem w tym zakresie jest nieświadomość dłużników odnośnie przebiegu całego postępowania, praw, które im przysługują oraz obowiązków, które na nich ciążą, a także środków, którymi może posłużyć się dłużnik w celu dochodzenia swoich praw. Rolnik ma prawo złożyć skargę, jeżeli uzna, że zostały naruszone jego prawa podczas postępowania egzekucyjnego.

tags: #czy #ciagnik #rolniczy #jest #wylaczony #spod