Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (PROW 2014-2020) oferował rolnikom szansę na rozwój i unowocześnienie gospodarstw przez dofinansowanie projektów, w tym modernizację parku ciągnikowo-maszynowego. Składane do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) wnioski o dofinansowanie inwestycji w ramach tego programu podlegały weryfikacji pod względem rzeczowym i ekonomicznym. Weryfikowano przydatność maszyny do technologii produkcji rolniczej oraz dostosowanie wydajności maszyny lub mocy ciągnika do skali i intensywności działalności produkcyjnej. Spełnienie tych wymagań świadczyło o racjonalności doboru sprzętu rolniczego i było przesłanką pozytywnej oceny projektu.
Zasady racjonalnej mechanizacji gospodarstw rolnych
Racjonalnie dobrany i użytkowany park ciągnikowo-maszynowy powinien usprawniać realizację zabiegów produkcyjnych zgodnie z wymaganiami agrotechnicznymi, a koszty jego posiadania nie mogą obciążać gospodarstwa ponad możliwości bieżącego odtwarzania sprzętu. Oznacza to, że maszyny i ciągniki powinny z jednej strony umożliwiać wykonanie prac polowych w optymalnych terminach agrotechnicznych, w możliwie krótkim czasie, a z drugiej strony ich liczba i wydajność nie może być zbyt duża, aby uniknąć przeinwestowania gospodarstwa.
Okresy agrotechniczne
W produkcji roślinnej niezmiernie ważne jest dostosowanie terminu i czasu wykonania poszczególnych prac maszynowych do wymagań roślin. Przekroczenie optymalnego terminu może powodować obniżkę plonu lub jakości, a także inne straty, np. konieczność dosuszania wilgotnego ziarna. Dotyczy to głównie zbiorów i siewów, ale również innych zabiegów agrotechnicznych.
Jakość wykonania zabiegów
Dla plonowania roślin i zapewnienia odpowiedniej jakości zebranych płodów rolnych konieczne jest wykonanie wszystkich prac z jak najwyższą starannością, od uprawy gleby przed siewem, poprzez siew, nawożenie, pielęgnację i zbiór, aż do transportu i odpowiedniego przechowywania płodów rolnych.
Koszty wykonania prac maszynowych
Koszty utrzymania maszyn są tym mniejsze, im bardziej jest wykorzystany ich potencjał eksploatacyjny, czyli im intensywniej są one użytkowane w ciągu roku. Możliwość odtwarzania parku maszynowego zależy od relacji pomiędzy wartością produkcji a ponoszonymi nakładami. Dochód powinien zapewnić byt rodzinie i umożliwić inwestowanie w nowy sprzęt, zarówno w celu odtwarzania zużytych zasobów, jak i rozwoju gospodarstwa.
Czynniki doboru maszyn
Wyposażenie gospodarstw w sprzęt rolniczy jest bardzo zróżnicowane. Czynnikiem najbardziej różnicującym jest wielkość (areał) gospodarstwa, który jest głównym wyróżnikiem skali produkcji. Zróżnicowanie wyposażenia technicznego jest również pochodną struktury produkcji, w tym udziału upraw pracochłonnych (np. okopowe), oraz jej specjalizacji.
Mniejsze gospodarstwa, dominujące w polskim rolnictwie, często wybierają prostsze, mniej wydajne, ale stosunkowo tanie maszyny. Jeśli decydują się na sprzęt specjalistyczny, jest to najczęściej sprzęt używany. Duże gospodarstwa, o utrwalonej pozycji na rynku, zgłaszają popyt na wydajne maszyny nowej generacji.
Innym czynnikiem wpływającym na poziom umaszynowienia jest forma mechanizacji prac polowych (indywidualna, usługowa lub zespołowa). Rolnicy dążą jednak do samowystarczalności pod względem wyposażenia w sprzęt rolniczy, a z usług korzystają najczęściej tylko przy zbiorze plonów. Swoboda dysponowania własną maszyną jest gwarancją szybkiego jej zastosowania w odpowiednim momencie, co jest istotne w niesprzyjających warunkach pogodowych i krótkich okresach agrotechnicznych.
Wzrost GVA i inwestycje w maszyny w PROW
Jednym z kluczowych wymogów PROW było doprowadzenie do wzrostu Wartości Dodanej Brutto (GVA) w gospodarstwie o co najmniej 10% w odniesieniu do roku bazowego, w okresie 5 lat od dnia przyznania pomocy. Ten wzrost GVA musi wynikać z zakupionych maszyn. Wnioskodawcy często mieli problem z wykazaniem, jak zakupione maszyny (np. ciągnik, rozrzutnik, brona talerzowa, pług) bezpośrednio wpłyną na wzrost GVA, zwłaszcza gdy inwestycja nie była bezpośrednio związana z uprawami lub hodowlą.
Uzasadnienie wzrostu GVA
W przypadku zakupu rozrzutnika obornika można uzasadnić zmniejszenie zużycia nawozów mineralnych, co wpływa na koszty produkcji. Kupując nowy ciągnik, można wskazać na zmniejszenie zużycia paliwa. W tabeli wyliczającej GVA należy tak zmniejszać wielkości w roku docelowym, aby uzyskać wymagany 10% wzrost, zmieniając tylko to, na co mogą wpłynąć kupowane maszyny. Manewrowanie kosztami (paliwo, nawozy) i plonami jest możliwe, ale wzrost plonu musi być realnie powiązany z inwestycją.
Można również zwiększyć powierzchnię gospodarstwa, ale tylko wtedy, gdy zakupione maszyny są za duże dla obecnego areału, co jednocześnie zwiększa GVA. Na nowych działkach można wpisać tylko taką uprawę, jaka była w roku bazowym, chyba że kupuje się maszynę specjalistyczną do innej uprawy.
W przypadku problemów z wykazaniem wzrostu GVA, niektórzy rolnicy musieli w roku bazowym i docelowym wpisać wszędzie te same wartości (struktura zasiewów, plonowanie), powiększyć w roku docelowym o zadeklarowaną ilość hektarów (z roślinami z roku bazowego), a wzrost GVA uzyskać poprzez zmniejszenie wydatków na paliwo, nawozy i środki ochrony roślin (ŚOR). Oznaczało to konieczność ograniczenia sprzedaży w roku bazowym i uzyskanie dodatkowych faktur na paliwo, nawozy, a w roku docelowym przeniesienie części faktur za środki do produkcji na znajomego oraz załatwienie ze znajomym faktur na sprzedaż zboża, aby wykazać oszczędności i wzrost GVA.
Zakup rozrzutnika obornika może pozwolić na uzyskanie punktacji zarówno za kryterium I. Skala i rodzaj produkcji, jak i za kryterium IV. Poprawa efektywności wykorzystania nawozów, pod warunkiem, że w gospodarstwie prowadzona jest produkcja zwierzęca. W przypadku rezygnacji z usługi wywożenia obornika na rzecz zakupu rozrzutnika, należy to również uwzględnić w uzasadnieniu, podobnie jak większe plony przez wapnowanie, mniejsze ugniatanie gleby i oszczędności paliwa. Jednakże, jak wskazują doświadczenia, takie uzasadnienia mogą nie zawsze przejść, a kluczowe jest bezpośrednie powiązanie inwestycji z wpływem na uprawy.
Wielkość ekonomiczna gospodarstwa i limity wsparcia
PROW 2014-2020 ustalił próg dostępu do poddziałania „Modernizacja gospodarstw rolnych”: wartość ekonomiczna gospodarstwa musiała być większa niż 10 tys. euro, ale nie mogła przekroczyć 200 tys. euro. Rolnik posiadający gospodarstwo o powierzchni powyżej 300 ha nie mógł ubiegać się o pomoc. Maksymalna wysokość pomocy na jedno gospodarstwo, w zależności od celu, wynosiła 500 000 zł, a na inwestycje niezwiązane bezpośrednio z budową/modernizacją budynków inwentarskich lub magazynów paszowych - 200 000 zł. Pomoc przyznawano na operacje o planowanej wysokości kosztów kwalifikowalnych powyżej 50 tys. zł.
Dobór rozrzutnika obornika
Wielkość gospodarstwa rolnego ma zasadnicze znaczenie przy wyborze odpowiedniego rozrzutnika obornika. Im większe gospodarstwo, tym większe wymagania i potrzeby na optymalizację procesów. W codziennej produkcji rolnej kluczowa jest wydajność, którą można osiągnąć za pomocą usprawniania wykonywanych procesów. Rozrzutnik obornika znacząco usprawnia pracę i jest niezwykle funkcjonalny. Przy wyborze rozrzutnika warto wziąć pod uwagę kilka istotnych aspektów:
- Pojemność i ładowność skrzyni: powinna być dostosowana do ilości obornika, którą planujemy rozrzucić.
- Wydajność: im większa wydajność, tym szybciej i efektywniej można rozrzucić obornik.
- Rodzaj adaptera: wpływa na wydajność nawożenia (pionowe, poziome dwu- i czterobębnowe).
- Rodzaj podwozia: jednoosiowe (dla mniejszych maszyn) lub dwuosiowe typu tandem (do zadań specjalnych).
- Warunki terenowe: kształt i wielkość działki, ukształtowanie terenu oraz rodzaj upraw.
Rozrzutniki dla dużych i małych gospodarstw
Dla dużych gospodarstw rolnych, z dużą ilością obornika, zaleca się rozrzutniki o dużej wydajności i pojemności (od kilku do kilkunastu ton), często wyposażone w pionowy adapter, który zapewnia bardzo szeroki rozrzut nawozu (np. 14-tonowy BIZON N250S/6 z rozrzutem na szerokość nawet 15 metrów).
Dla małych gospodarstw rolnych, z niewielką ilością obornika, zaleca się rozrzutniki o mniejszej pojemności i wydajności. Rozrzutniki jednoosiowe o pojemności na kilka ton obornika umożliwiają sprawny załadunek i rozprowadzenie na mniejszej powierzchni. W małym i średnim gospodarstwie dobrze sprawdzi się rozrzutnik wyposażony w adapter poziomy (np. LEO N250/4), zapewniający równomierny rozrzut na szerokość skrzyni załadunkowej.
Homologacja i przepisy drogowe
Z punktu widzenia prawa, rozrzutnik traktowany jest jako pojazd wolnobieżny, jeśli nie przekracza prędkości 25 km/h i nie jest przeznaczony do przewozu osób. Nowoczesne polskie rozrzutniki posiadają homologację drogową. Brak homologacji może skutkować zakazem przemieszczania się maszyną poza gospodarstwem. Do prowadzenia ciągnika z podpiętym rozrzutnikiem wystarczy prawo jazdy kategorii T lub B (dla lżejszych zestawów). Jeśli zestaw przekracza 3,5 tony z ładunkiem, mogą obowiązywać inne regulacje. Kierowca musi być trzeźwy, a rozrzutnik nie może stwarzać zagrożenia dla innych użytkowników drogi. W trakcie transportu obornik musi być odpowiednio zabezpieczony przed wysypywaniem się na jezdnię, np. za pomocą specjalnych fartuchów, plandek lub systemów blokujących.
Wsparcie dla grup rolników i inwestycje zbiorowe
PROW przewidywał również wsparcie dla inwestycji zbiorowych, realizowanych przez co najmniej dwóch rolników. W takim przypadku, jedną z przesłanek pozytywnej oceny wniosku było zapewnienie racjonalnego wykorzystania maszyn przez grupę. Procentowy udział wspólnie wnioskujących rolników w operacji może być uzgadniany indywidualnie i nie musi być dopasowany do wielkości gospodarstwa, ale powinien uwzględniać jego strukturę i rodzaj prowadzonej produkcji. Stopień pomocy każdemu rolnikowi w grupie jest przyznawany w wysokości uzasadnionej zakresem prac wykonywanych przez każdego z nich przy użyciu przedmiotu operacji stanowiącego współwłasność, uwzględniającym zasoby i potrzeby ich gospodarstw.
Wymagane dokumenty i formalności
W przypadku gdy wnioskodawca nie posiada ciągnika rolniczego na własność, a wykorzystuje sprzęt użyczany, do wniosku o przyznanie pomocy należy załączyć "umowę użyczenia ciągnika" lub "umowę wspólnego używania ciągnika", zawartą przed dniem złożenia wniosku. Ważne jest, że badanie adekwatności doboru maszyn odbywa się na podstawie łącznego areału rolnika i nie uwzględnia się planowanego powiększenia gospodarstw wnioskodawców na etapie składania wniosku.
Zmiany w PROW 2014-2020 dotyczące zakupu maszyn
Istotna uwaga dotyczyła beneficjentów, którzy w ramach PROW 2007-2013 zakupili ciągniki, kombajny, opryskiwacze, rozrzutniki nawozów mineralnych, wozy asenizacyjne, ładowacze, przyczepy, ładowarki teleskopowe, wózki widłowe oraz inne maszyny. W przypadku PROW 2014-2020, uznawano za niekwalifikowalny zakup rzeczy tego samego rodzaju, co wcześniej dofinansowane. Miało to na celu efektywniejsze wykorzystanie środków i uniemożliwienie realizacji identycznych inwestycji przez te same podmioty. Wielkość gospodarstwa jest bardzo ważna, ale przy wyborze rozrzutnika trzeba uwzględnić także ilość obornika, częstotliwość nawożenia, moc posiadanego ciągnika, warunki terenowe oraz wielkość i układ działek. Nawet w większym areale, wybór powinien wynikać z realnych potrzeb gospodarstwa, a nie wyłącznie z chęci zakupu największego modelu.