Decyzja o zakupie kombajnu zbożowego to jedno z kluczowych wyzwań dla każdego rolnika, mające znaczący wpływ na koszty produkcji rolnej. Rolnik, podejmując decyzję o nabyciu i użytkowaniu maszyn, ma bezpośredni wpływ na poziom ponoszonych kosztów. Z tego względu niezwykle istotna jest analiza kosztów eksploatacji sprzętu. Niniejsza artykuł szczegółowo omawia czynniki wpływające na opłacalność posiadania własnego kombajnu zbożowego, w tym koszty stałe i zmienne, a także alternatywne rozwiązania.
Kalkulacja kosztów eksploatacji kombajnu zbożowego
Koszty eksploatacji kombajnów zbożowych, podobnie jak w przypadku innych maszyn rolniczych, są silnie uzależnione od stopnia ich wykorzystania w ciągu roku oraz w całym okresie eksploatacji. Kalkulację tych kosztów przeprowadzono w oparciu o dane uzyskane bezpośrednio od rolników.
Rodzaje kosztów
W celu obliczenia kosztów eksploatacji kombajnów zbożowych należy uwzględnić wszystkie koszty związane z utrzymaniem i użytkowaniem maszyny. Dzielą się one na:
- Koszty stałe: ponoszone przez użytkownika kombajnu zbożowego niezależnie od stopnia wykorzystania maszyny w ciągu okresu eksploatacji.
- Koszty zmienne: tzw. koszty użytkowania, które rosną wraz z intensywnością pracy maszyny.
Wpływ wieku maszyny na koszty i użytkowanie
Analizując dane wyjściowe kombajnów zbożowych z poszczególnych przedziałów wiekowych, można zauważyć, że maszyny zakupione ponad 10 lat temu będą użytkowane blisko dwukrotnie dłużej niż kombajny nabyte w ciągu ostatnich 5 lat, przy porównywalnym wykorzystaniu w całym okresie trwania. Całkowity okres użytkowania wynosi odpowiednio 12, 18 i 21 lat dla maszyn z przedziałów wiekowych: do 5 lat, od 6 do 10 lat i powyżej 10 lat.
Roczne wykorzystanie kombajnów zbożowych dla maszyn w grupie kombajnów do 10 lat wynosi około 250 godzin, natomiast dla maszyn najstarszych około 125 godzin. Oznacza to, że maszyny w wieku do 10 lat są dwukrotnie bardziej intensywnie eksploatowane niż kombajny najstarsze. Jednostkowe koszty eksploatacji rosną wraz ze zmniejszeniem rocznego wykorzystania kombajnu, co oznacza, że im mniejszy areał upraw, tym wyższy jednostkowy koszt zbioru.
Wartość kombajnów a koszty
Różna jest także wartość kombajnów z poszczególnych przedziałów wiekowych. Średnia wartość nowoczesnych maszyn w wieku do 5 lat wynosi ponad 410 000,00 zł. Dla maszyn z przedziału wiekowego od 6 do 10 lat jest to 204 000,00 zł, a dla najstarszych, ponad 10-letnich kombajnów, tylko 145 000,00 zł. Cena maszyny w dużym stopniu wpływa na jednostkowe koszty pracy, ponieważ ma bezpośrednie przełożenie na roczny koszt amortyzacji, który w całym okresie jej użytkowania jest równy cenie zakupu kombajnu. Koszt ten pozwala na wartościowe odtworzenie maszyny.
Koszty napraw
Wraz ze zwiększeniem się wieku maszyny rośnie także jej awaryjność, wynikająca z naturalnych procesów zużycia, a co za tym idzie - koszty napraw. Wynoszą one rocznie średnio 1 000,00 zł w przypadku kombajnów w wieku do 5 lat i już blisko 12 000,00 zł dla kombajnów w wieku od 6 do 10 lat. Koszt napraw maszyn najstarszych wynosi około 4 000,00 zł/rok.
Niski koszt napraw nowych kombajnów można tłumaczyć usuwaniem większości ewentualnych usterek w ramach gwarancji producenta oraz ich niską awaryjnością. Nie można tego powiedzieć o maszynach starszych, gdzie na usterkowość duży wpływ ma zmęczenie materiałów oraz postępująca korozja. Niski koszt napraw najstarszych kombajnów w stosunku do maszyn z przedziału wiekowego od 6 do 10 lat tłumaczyć można tym, że w przeważającej większości są one naprawiane bez korzystania z usług serwisu, tzw. "we własnym zakresie".
Koszty paliwa i smarów
Na koszty eksploatacji kombajnów zbożowych wpływ mają także koszty paliwa i smarów. Zależą one od jednostkowego zużycia paliwa na godzinę i od ceny paliwa. Koszt paliwa w przeliczeniu na godzinę zawiera się w zakresie od 84,00 zł dla kombajnów najnowszych do 96,00 zł w przypadku maszyn ponad 10-letnich.
Koszty ubezpieczenia
Do kosztów utrzymania zalicza się koszt ubezpieczenia kombajnów zbożowych. Wynosi on blisko 2 000,00 zł w przypadku maszyn najnowszych i 500,00 - 700,00 zł w przypadku kombajnów 6-letnich i starszych. Tego typu ubezpieczenia są uzależnione od wartości przedmiotu ubezpieczenia - im wyższa wartość, tym wyższa składka ubezpieczenia. Jest to ubezpieczenie dobrowolne, zatem nie jest ono zawierane przez wszystkich użytkowników maszyn.
Warto zwrócić uwagę na regulacje prawne dotyczące ubezpieczenia OC. Z ubezpieczenia OC rolników przysługuje odszkodowanie, jeżeli rolnik, osoba pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym lub osoba pracująca w jego gospodarstwie rolnym są obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z posiadaniem przez rolnika tego gospodarstwa rolnego szkodę. Przepis ten stosuje się również, jeżeli szkoda powstała w związku z ruchem pojazdów wolnobieżnych, będących w posiadaniu rolników i użytkowanych w związku z posiadaniem tego gospodarstwa rolnego. Oznacza to, że OC pojazdu jest potrzebne tylko wtedy, gdy kombajn nie jest użytkowany w związku z posiadaniem gospodarstwa rolnego.
Koszty przechowywania
Na koszty eksploatacji kombajnów zbożowych wpływa także koszt przechowywania maszyn. Kształtuje się on dla poszczególnych grup kombajnów zbożowych w zakresie od 0,00 zł do 1 000,00 zł. Duża rozpiętość kosztów przechowywania w rocznym koszcie eksploatacji jest wynikiem różnego sposobu przechowywania.
Całkowity koszt eksploatacji i zwrot inwestycji
Na podstawie przeprowadzonej kalkulacji wyznaczono całkowity koszt eksploatacji kombajnu zbożowego na godzinę wykonanej pracy, który stanowi sumę jednostkowych kosztów utrzymania i użytkowania. Koszt ten zawiera się w przedziale od 308,00 zł dla kombajnów najstarszych do 370,00 zł dla maszyn z przedziału wiekowego od 6 do 10 lat. Dla kombajnów najnowszych koszt eksploatacji na 1 godzinę pracy wynosi 338,00 zł.
Uwzględniając wydajność praktyczną poszczególnych kombajnów zbożowych, wyznaczono koszt wykonania pracy (koszt eksploatacji) na jednostkę wykonanej pracy. Średni koszt zbioru ziarna z powierzchni jednego hektara dla kombajnów z przedziału wiekowego do 5 lat, od 6 do 10 lat i powyżej 10 lat dla analizowanych grup maszyn wynosi odpowiednio 150,00 zł/ha, 206,00 zł/ha oraz 139,00 zł/ha.
Aby móc w pełni porównać koszt eksploatacji kombajnu zbożowego z cenami usług kombajnowania zbóż i rzepaku, które w 2007 roku na terenie Dolnego Śląska zawierały się w granicach od 220,00 zł/ha do 300,00 zł/ha, wskazane byłoby uwzględnienie kosztu obsługi kombajnu, który kształtuje się w zakresie od 15,00 zł do 30 zł na godzinę pracy maszyny. Tym samym koszt zbioru ziarna z powierzchni jednego hektara wzrósłby od 6,30 - 12,60 zł/ha w przypadku maszyn najnowszych i najstarszych, do 8,40 - 16,80 zł/ha dla kombajnów w wieku od 6 do 10 lat.
Jak dochodzi do omłotu - na przykładzie kombajnu Bizon Z056
Granica opłacalności
Zmniejszająca się opłacalność produkcji rolnej wymaga dążenia do obniżania kosztów utrzymania oraz użytkowania maszyn w gospodarstwie, które w dużej części decydują o kosztach produkcji. Według specjalistów, kupno własnego kombajnu zbożowego jest opłacalne, gdy w sezonie pracuje on na powierzchni nie mniejszej niż 70 ha. Pan Zenon Melski, właściciel 20 ha gospodarstwa rolnego wyspecjalizowanego w produkcji zbóż, przekonuje, że taki zakup zawsze się opłaca, nie należy sugerować się jedynie rachunkiem ekonomicznym, ale uwzględnić komfort pracy w trakcie żniw. Posiadanie własnego kombajnu daje możliwość zbioru w każdej chwili oraz bardzo dobrą jakość zebranego zboża.
Zwrot inwestycji w nowy kombajn
Maszyny rolnicze są drogie, zwłaszcza w kontekście aktualnych ofert przy skupie rzepaku czy zbóż. Nawet duże, jak na polskie warunki, gospodarstwa nie są w stanie szybko zrekompensować sobie zakupu kombajnu. Przykładowo, kombajn Deutz-Fahr C6025 TS o mocy 250 KM był wyceniany na około 650 tysięcy zł netto. Aby zarobić na taki sprzęt, przy cenie rzepaku 1800 zł/t, trzeba sprzedać 361 ton tego surowca. Upraszczając, przy średnim plonie 3 t/ha, na zakup kombajnu trzeba poświęcić 120 ha uprawy.
Jeśli na zakup chcemy przeznaczyć nadwyżkę ze sprzedaży płodów rolnych, czyli dochód, sytuacja staje się bardziej skomplikowana. Przy optymistycznym scenariuszu, gdzie rzepak sprzedajemy po 2 tysiące zł/t, średni plon w gospodarstwie to 3,5 t/ha, a dochód wynosi 1400 zł/ha, kombajn zwracałby się wiele lat. Jeśli przyjmiemy, że usługi zbioru zbóż w kolejnych latach będą wyceniane na około 500 zł/ha, a koszt obsługi maszyny na każdy hektar to 250 zł (paliwo + amortyzacja), to usługowo trzeba skosić 2600 ha, żeby zarobić 650 tysięcy zł. Kosząc na usługach 500 ha rocznie, zwrot nastąpi po ponad 5 latach. Aby kombajn "spłacił" się po dwóch latach, trzeba rocznie skosić 1300 ha. Przy założeniu, że kombajn kosi tylko rzepak i zboża i codziennie kosi 20 ha, w ciągu miesiąca może wykonać usługi na areale 600 ha.
Kombajny nowe czy używane?
Wielu rolników zadaje sobie pytanie, czy warto mieć własny kombajn i czy lepszy jest używany, czy nowy sprzęt.
Zalety używanego kombajnu
Kombajn zbożowy jest bardzo popularną maszyną rolniczą. Cena nowego kombajnu to często wydatek około 500 tys. zł. Natomiast zakup używanego kombajnu to z reguły wydatek między 60-100 tys. zł przy małym kombajnie, a nawet do 150 tys. zł za 10-letni Massey Ferguson. Mniejsze gospodarstwa często decydują się na korzystanie z usługi lub kupują sprzęt z drugiej ręki. Jest to racjonalne zachowanie, ponieważ pozwala znacznie zmniejszyć poniesione koszty.
Rolnik, który zakupił 10-letni Massey Ferguson za ok. 150 tys. zł, jest dziś niezależny od pogody. Ponadto, po skończonych żniwach we własnym gospodarstwie, świadczy usługi u okolicznych gospodarzy, co jest dla jego budżetu dodatkowym źródłem dochodu.
Jednak rolnik przestrzega przed zakupem używanej maszyny bez skrupulatnej analizy jej stanu technicznego. Najlepiej skorzystać z usługi profesjonalnego mechanika, który precyzyjnie określi stan zużycia poszczególnych podzespołów maszyny i poziom niezbędnych napraw. Chodzi o to, by nie okazało się w przyszłości, że używany kombajn to przysłowiowa „studnia bez dna”. Zadbany kombajn to mniej awarii w sezonie, co w przypadku używanego sprzętu ma ogromne znaczenie, bo części zamienne nie należą do najtańszych, co zresztą tyczy się również usługi wykonywanej przez wykwalifikowanego mechanika.
Zalety nowego kombajnu
Większe gospodarstwa inwestują raczej w nowe maszyny, które są mniej awaryjne i służą dużo dłużej. Pan Józef Wlazły, prowadzący gospodarstwo rolne o powierzchni ok. 100 ha, nie kupuje używanego sprzętu, twierdząc, że w jego przypadku zakup używanego kombajnu zwyczajnie się nie opłaca. Taka maszyna przy jego areale popracuje jedynie kilka lat, a nakłady będą rosły z każdym rokiem jej użytkowania. Należy również wiedzieć, że większość kombajnów sprowadzana jest do Polski z krajów Unii Europejskiej, gdzie już odsłużyły swoje.
Ryzyka związane z zakupem używanego sprzętu
Niezależnie od tego, na jaki kombajn postawimy, trzeba zadbać o jego stan techniczny. O żywotności używanego kombajnu w dużej mierze przesądza jego wiek mierzony stanem technicznym danej maszyny. Kiedy zdecydujemy się już na taki zakup, musimy liczyć się, że w przyszłości koszty te będą rosły. Dlatego, aby wiedzieć, czy opłaca nam się wciąż inwestować w nadszczerbiony zębem czasu sprzęt, powinniśmy prowadzić skrupulatne zapiski związane z ponoszonymi co sezon nakładami.
Zdarzają się również nieuczciwi sprzedawcy. Pewien rolnik ostrzega przed sprzedającym z okolic Wandowa (województwo wielkopolskie), który specjalizuje się w sprzedaży kombajnów marki Claas Dominator. Maszyny są wyszykowane tylko powierzchownie, często sprowadzane w beznadziejnym stanie. W jego przypadku, zakupiony kombajn Claas, który wydawał się być w idealnym stanie, rozleciał się po zakupie. Autoryzowany serwis Claasa wykrył, że wał był złożony z dwóch elementów, łożyska w obudowach były zużyte, brakowało wielu czujników, a dużo elementów było dorobionych na wzór. Rolnik przestrzega przed szybkim i pochopnym kupowaniem maszyn rolniczych, radząc wydać 200-500 zł na serwisanta, który przejrzy sprzęt przed zakupem. W jego przypadku, sprawa wymiany wadliwej sieczkarni trwała od lipca 2013 do stycznia 2014, wymagając pomocy adwokata.
Alternatywy dla własnego kombajnu
Kombajny zbożowe są stosowane do zbiorów w każdym gospodarstwie rolnym, jednak nie każde gospodarstwo posiada własną maszynę. Czy kupno własnego kombajnu zbożowego często nie jest lepszym pomysłem, niż korzystanie z kombajnów obsługiwanych przez specjalistyczne firmy lub wypożyczanych od sąsiednich gospodarstw?
Usługi kombajnowania
Większość rolników woli wynająć do zbiorów zewnętrzną firmę, która w zależności od wielkości gospodarstwa i od ilości hektarów zasianych pól przyjeżdża z kilkoma maszynami i w kilka dni udaje jej się zebrać całe zboże. Jest to rozwiązanie korzystne, ponieważ nie trzeba martwić się kosztami związanymi z zakupem własnej maszyny oraz kosztami jej eksploatacji. W takim modelu prowadzenia gospodarstwa rolnego trzeba się jednak zawsze liczyć ze zmianami w pogodzie.
Szczególnie przy małym areale w gospodarstwie, z reguły bardziej opłacalna jest usługa, wykonana lepszej jakości sprzętem (mniej połówek i strat ziarna przy młócce, szybki zbiór z pola). Właściciel małego gospodarstwa decydujący się na zakup używanej maszyny może zastanowić się także nad świadczeniem usług własnym kombajnem, co przysporzy mu dodatkowego dochodu, ale też obowiązków formalnych. Nastawianie się na usługi może być dość niepewne, ponieważ kombajnów jest już sporo, a konkurencja na rynku usługowym jest wysoka. Wiele gospodarstw dysponuje z kolei mniejszymi, starszymi kombajnami na własne potrzeby i nie potrzebują zbioru usługowego. Tak więc, trzeba przede wszystkim dysponować raczej bardzo dużym własnym areałem, by wydać na sprzęt znacznie ponad pół miliona złotych. Mając do koszenia np. 200 ha własnego areału każdego roku, sytuacja staje się bardziej klarowna. Jeśli nawet mamy duże gospodarstwo (jak na polskie warunki) i każdego roku kosimy 100 ha, to przez 10 lat na kombajn przy obecnych stawkach wydalibyśmy około pół miliona złotych, co wciąż jest mniej niż zakup takiej maszyny.
Wypożyczanie od sąsiadów
Inni rolnicy wypożyczają za opłatą kombajny zbożowe z sąsiednich gospodarstw. Jest to opłacalne tylko wówczas, jeżeli posiada się naprawdę duże gospodarstwo. W przypadku małych lub średnich gospodarstw z kilkoma hektarami zasianych pól, zakup własnego kombajnu niekoniecznie będzie opłacalny. Jednak nie oznacza to, że nie można kupić własnego sprzętu.
Budowa i działanie kombajnu zbożowego
Kombajn zbożowy jest to maszyna rolnicza używana do zbioru zbóż z pól uprawnych. Ponadto, kombajn ma również dokonać wstępnej obróbki zebranego zboża, co oznacza, że kombajny jednocześnie mogą kosić oraz młócić zboże. Czyni to z kombajnu rolniczego jedną z najważniejszych maszyn do pracy na roli. Wielu właścicieli większych terenów uprawnych nie wyobraża sobie pracy na nich bez posiadania własnego kombajnu zbożowego, dzięki któremu można znacząco skrócić czas wykonywania zbioru zbóż.
Budowa kombajnu zbożowego jest skomplikowana i złożona. W maszynie rolniczej znajduje się wiele złączonych ze sobą zespołów i innych elementów mechanicznych, które działają w tym samym czasie:
- Z przodu kombajnu umieszczony jest specjalny naganiacz (zwany również motowidłami). Jest to bęben, którego zadaniem jest optymalne ustawienie łanu zboża i przyciągnięcie go do zespołu tnącego.
- Zespół tnący składa się z dwóch szyn zakończonych ostrymi zębami, co umożliwia ścięcie zboża.
- Ścięte zboże jest przenoszone przez podajnik ślimakowo-palcowy na specjalną taśmę, czyli podajnik taśmowy.
- Stamtąd zaś jest zrzucane do bębna młócącego, w którym oddziela się ziarno od kłosów oraz niechcąco zebranych śmieci i zanieczyszczeń.
- Wszystko, co zbędne (zanieczyszczenia), jest wyrzucane, a ziarno jest izolowane i oczyszczane przez wytrząsacze oraz sita.
- Ostatnim etapem jest transport przenośnikami do ciągników rolniczych lub do zbiornika kombajnu.