Współczesne rolnictwo stoi przed wyzwaniami związanymi z ochroną gleby, efektywnością kosztową i adaptacją do zmieniających się warunków klimatycznych. Coraz częściej dyskutuje się o alternatywnych metodach uprawy roli, a w szczególności o tym, czy brona talerzowa może skutecznie zastąpić tradycyjną orkę. Poniższa analiza, oparta na doświadczeniach rolników i danych eksperymentalnych, przedstawia różne aspekty uprawy bezorkowej, porównując jej zalety i wady z orką.
Uprawa bezorkowa jako odpowiedź na współczesne wyzwania
Wielu rolników zastanawia się nad wyborem odpowiedniego narzędzia do uprawy pożniwnej. Coraz częściej ściernisko jest uprawiane płytko, wykorzystując specjalistyczne maszyny przeznaczone do tego celu. Technicznie różnią się one wydajnością, zapotrzebowaniem na energię oraz efektem uprawowym. Uprawa bezpłużna, nazywana również uproszczoną, zmniejsza liczbę zabiegów uprawowych w porównaniu do systemów orkowych. Ten model gospodarowania jest coraz bardziej popularny, gdyż zmniejsza nakład pracy i oszczędza czas, sprawdzając się nawet w dużych gospodarstwach. Szybka uprawa pożniwna pozwala na wymieszanie resztek roślin z ziemią, przyspieszając ich rozkład i kiełkowanie osypanych nasion. Agregaty ścierniskowe umożliwiają szybką uprawę pożniwną, zapobiegając porastaniu pola samosiejkami i ułatwiając walkę z chwastami, a także zmniejszają parowanie wody, co pozytywnie wpływa na wilgotność gleby.
Bank Światowy: Rolnictwo bezorkowe zapobiega erozji gleby
Wapnowanie i pH gleby - studium przypadku
Niskie pH gleby stanowi poważny problem w rolnictwie. W jednym z gospodarstw po otrzymaniu wyników z OSRCH (pH: 5,66 lekko kwaśne, Fosfor: 9,7 niska, Potas: 18,0 średnia, Magnez: 4,0 niska) zastosowano wapnowanie wapnem magnezowym w ilości 4 t/ha. Mimo to, w kolejnym roku wyniki wykazały obniżenie pH do 5,34 (kwaśne), a poziom fosforu spadł do 8,3 (niska), potasu do 17,0 (średnia), natomiast magnezu wzrósł do 7,4 (wysoka). Na polu zasiany był jęczmień jary, plonujący około 5 t/ha. Pojawiło się pytanie, czy jęczmień mógł wyciągnąć wapno, czy też wapno nie zadziałało w pełni. Warto zaznaczyć, że ocena efektów wapnowania wymaga czasu, a warunki pogodowe i uprawowe mogą wpływać na dostępność składników dla roślin.
Narzędzia do uprawy ścierniska: Brony talerzowe, kultywatory i ultra-płytka uprawa
Przed wyborem konkretnego modelu maszyny do uprawy pożniwnej warto zastanowić się nad jej rodzajem, uwzględniając możliwości uprawowe, uniwersalność zastosowania oraz koszty eksploatacji. Ważnym czynnikiem warunkującym wybór będzie otwartość rolnika na nowe techniki obróbki ziemi, ilość hektarów oraz technologia uprawy.
Brona talerzowa
Brona talerzowa doskonale sprawdza się na glebach z dużą ilością resztek roślinnych i charakteryzuje się niskim zapotrzebowaniem na moc, co czyni ją ekonomiczną w użytkowaniu. Narzędzie to jest wszechstronne i może być stosowane w różnych warunkach, doskonale miesza glebę i radzi sobie z dużą ilością resztek pożniwnych. Koszty eksploatacji elementów roboczych bron talerzowych są niższe, ponieważ talerze uprawowe mogą wystarczyć na tysiące hektarów. Dzięki obrotowym elementom uprawowym brony talerzowe wymagają mniej mocy od ciągnika, co czyni ich użytkowanie bardziej opłacalnym.
Jednym z wyzwań związanych z bronami talerzowymi jest zagłębianie się talerzy w ciężkich glebach. Aby temu sprostać, brona talerzowa musi mieć odpowiednią masę. Duża masa i odległy środek ciężkości powodują jednak, że wymagają one dużej mocy podnośnika. Kompaktowe brony talerzowe, znane również jako agregaty talerzowe, mają zwartą konstrukcję, co sprawia, że środek ciężkości jest bliżej ciągnika, zmniejszając wymogi dotyczące udźwigu TUZ. Dzięki odpowiednim tarczom skrajnym i wałom doprawiającym problemy z powstawaniem bruzd są minimalizowane.
Brony talerzowe Rolmako mają różne kształty tarcz, które nadają się zarówno do płytkiej uprawy, przygotowania gleby pod siew, jak i uprawy ścierniskowej na głębokości do 15 cm. Maszyny te wyróżniają się możliwością montażu dodatkowych elementów, takich jak siewnik poplonu, wały uprawowe, belka ze zgrzebłem, wał nożowy, czy koła podporowe. Indywidualna amortyzacja każdego elementu roboczego zwiększa ich efektywność. Brony talerzowe Rolmako są bardzo popularne ze względu na swoją wielofunkcyjność - jeden przejazd pozwala wykonać wiele prac rolnych, które w innym przypadku wymagałyby użycia kilku różnych maszyn.
Kultywatory podorywkowe (grubery)
Kultywatory podorywkowe, znane również jako grubery, są efektywne w zrywaniu ścierniska nawet na ciężkich glebach, skutecznie mieszając resztki pożniwne i zastępując klasyczną podorywkę pługiem ornym. Są idealne do głębokiego spulchniania gleby oraz płytkiej uprawy ścierniska. Aby zapewnić odpowiednią efektywność, ramy tych maszyn muszą mieć zęby robocze rozmieszczone w dużych odstępach. Największą popularnością cieszą się kultywatory trzy- i czterobelkowe. Większość kultywatorów Rolmako oferuje szeroki zakres zastosowań, od płytkiej podorywki po głębokie spulchnianie gleby. Dostępne są różne rodzaje narzędzi dopasowane do konkretnych zadań: podcinania całej powierzchni, płytkiej uprawy, intensywnego mieszania, głębokiej uprawy. Duże zęby gruberów mogą pozostawiać pole w nieładzie, dlatego kultywatory podorywkowe zazwyczaj wyposażone są w sekcje wyrównujące, zwykle w postaci rzędów talerzy, a za nimi wały dogniatające, takie jak wały rurowe, pierścieniowe, gumowe czy stalowe. Ich wadą jest większe zapotrzebowanie na moc w porównaniu z bronami talerzowymi oraz mniejsza wydajność. Wymienne nakładki robocze i możliwość regulacji parametrów pracy zwiększają wszechstronność kultywatorów. Kultywator do bezorkowej uprawy gleby musi spełniać kilka wymagań, aby praca była skuteczna. Kluczowe jest rozmieszczenie zębów na ramie, zwłaszcza przy dużej ilości resztek pożniwnych. Optymalna liczba to 11 zębów na szerokość 3 metrów.
Maszyny do ultra-płytkiej uprawy
Ultra-płytka uprawa gleby to nowoczesna technologia, która ma na celu ochronę ziemi i wody. Polega ona na podcinaniu gleby do głębokości 2-3 cm, co zmniejsza parowanie wody i inicjuje wschody nasion chwastów oraz samosiewów. Ta metoda może być stosowana zarówno w uprawach orkowych, jak i bezorkowych, poprawiając wyniki przy niższych kosztach. Mniejsza ilość przerzucanej gleby oznacza niższe zużycie paliwa, a praca zgodnie z biologią roślin obniża koszty chemikaliów, jednocześnie poprawiając higienę pola. Przy płytkiej uprawie jedynie około 25% resztek pożniwnych jest przykrywanych, a pozostałe tworzą warstwę ochronną na powierzchni gleby. Samosiewy i chwasty, które wykiełkują, można zniszczyć podczas kolejnego zabiegu mechanicznego. Taka metoda nawiązuje do sprawdzonych technik i prowadzi do zmniejszenia użycia środków chemicznych oraz szerszego stosowania zintegrowanej ochrony. Do ultra-płytkiej uprawy należy stosować specjalnie zaprojektowane maszyny, które pomimo niewielkiej głębokości, pracują równomiernie na całej szerokości roboczej.
Doświadczenia rolników z uprawą bezorkową
Pan Mariusz Brzezicki z Lubiechowej od 28 lat z powodzeniem stosuje uprawę bezorkową na swoich 200 hektarach. Początkowo napotkał problemy z nadmierną ilością słomy i złymi wschodami, ale dzięki wytrwałości i ciągłej obserwacji pola udało mu się dopracować technologię. Zaczynał od własnoręcznie zespawanego kultywatora do Ursusa C-360, a następnie inwestował w nowoczesne maszyny, takie jak kultywatory Unia Kos, Kongskilde Delta, siewnik Horsch Pronto i agregat Horsch Fokus. Podkreśla, że uprawa bezorkowa pozwoliła mu zaoszczędzić czas i pieniądze, a także poprawić strukturę gleby, która obecnie "rozsypuje się na drobne gruzełki" i wygląda jak dobra ziemia ogrodnicza.
Wyzwania w uprawie bezorkowej
- Szkodniki: W pierwszych latach uprawy bezorkowej pan Mariusz zmagał się ze ślimakami, które niszczyły zasiewy. Stopniowo ograniczył stosowanie moluskocydów, koncentrując się na monitoringu i punktowym zastosowaniu. Myszy nigdy nie stanowiły dużego zagrożenia, ale monitoruje ich obecność. Dużym problemem są stada jeleniowatych, żerujące zimą na rzepaku i oziminach.
- Płodozmian: Podstawą sukcesu w uprawie bezorkowej jest prawidłowy płodozmian. Rolnik zaznacza, że sianie pszenicy po pszenicy prowadzi do nagromadzenia chorób i zwiększonych kosztów ochrony. Obecnie wysiewa rzepak ozimy (plon 4-5 t/ha) z grochem dla darmowego azotu i ochrony gleby, a następnie pszenicę ozimą (celuje w 9 t/ha, osiągnął ponad 7 t/ha w suchym roku). Po pszenicy stosuje poplony (gryka, facelia, owies, rośliny motylkowe), niszczone jesienią, aby gleba szybciej się nagrzewała wiosną. Planuje wykorzystać Fokusa do siewu poplonu i jednoczesnego zasilania podglebia wapnem granulowanym.
- Typ gleby: W gospodarstwie dominują gleby IV i V klasy bonitacyjnej, a jedynie 2 ha to klasa II. Na części pól warstwa uprawna ma zaledwie 20 cm, pod nią znajduje się łupek. W czasach orki jego ilość w warstwie ornej była tak duża, że utrudniała wzrost roślin. Obecnie gleba ma bardzo dobrą strukturę.
Krytyka i obrona uprawy bezorkowej
Uprawa bezorkowa budzi wiele kontrowersji. Krytycy zarzucają jej:
- Konieczność okresowego orania pola z powodu problemów z chwastami i szkodnikami.
- Brak nawozów w głębszych warstwach gleby.
- Większe zużycie herbicydów, w tym glifosatu.
- Dziczenie ziemi bez pługa.
- Zyski ograniczające się jedynie do oszczędności czasu.
Zwolennicy uprawy bezorkowej odpowiadają:
- Prawidłowy płodozmian i odpowiednie zarządzanie resztkami pożniwnymi minimalizują problemy.
- Stosowanie specjalistycznych maszyn, takich jak głębosze z talerzami, pozwala na głębokie spulchnianie i mieszanie.
- Długoterminowe korzyści to odbudowa życia biologicznego w glebie, oszczędność wody i niższe zużycie paliwa.
- Rolnicy stosujący tę metodę od lat widzą realne efekty, takie jak lepsze i wcześniejsze wschody.
Wielu komentatorów podkreśla, że uprawa bezorkowa to nie "moda", lecz sprawdzona metoda, która wymaga wiedzy, cierpliwości i dostosowania do specyficznych warunków glebowych i klimatycznych. Twierdzenia o konieczności stosowania środków totalnych są często nieprawdziwe, a długoterminowe stosowanie uprawy bezorkowej może nawet prowadzić do eliminacji zwykłych herbicydów.
Głębosz jako alternatywa dla orki
Pług dłutowy "Terraland Profi", czyli głębosz wyposażony w wały zębowe i dwa wały talerzowe, pracujący na głębokość do 65 cm, jest postrzegany przez niektórych rolników jako lepsze rozwiązanie niż tradycyjna orka. Jego zalety to oszczędność czasu i lepsza penetracja gleby. Rolnik, który zakupił taką maszynę o szerokości 4 metrów i wykorzystuje ciągnik o mocy 405 KM, twierdzi, że "Terraland" jest w stanie pokryć wszystkie resztki pożniwne i dobrze wymieszać ziemię, ponieważ jest to połączenie głębosza z gruberem. Dzięki temu można od razu po zabiegu siać, co potwierdzają doświadczenia z siewem pszenicy po jednym przejeździe Horshem Terrano.
Krytycy głębosza zauważają jednak, że nie zastąpi on orki w usuwaniu resztek pożniwnych i mieszaniu ziemi, zwłaszcza w suchych warunkach, gdzie maszyna może wchodzić tylko na niewielką głębokość (np. 20 cm).
Koszty uprawy bezorkowej vs. tradycyjna
W uprawie bezorkowej liczba przejazdów jest znacznie mniejsza. Porównując gruberowanie i siew (2 przejazdy) z gruberowaniem, orką, uprawą i siewem (4 przejazdy), koszty paliwa są zauważalnie niższe. Przykładem jest sąsiad, który zaorał pod pszenicę, a następnie 8 razy bronował i agregatował, podczas gdy rolnik po sąsiedzku zastosował 3 razy talerzówkę i 2 razy agregat. Mimo że maszyny do uprawy bezorkowej mogą być droższe w zakupie, niższe koszty eksploatacji (np. dłuższa żywotność talerzy) i mniejsze zużycie paliwa rekompensują początkową inwestycję w dłuższej perspektywie.
Wpływ na glebę i środowisko
Uprawa bezorkowa ma na celu przede wszystkim ochronę gleby i jej życia biologicznego. Pług odwraca ziemię, wprowadzając organizmy przystosowane do światła i tlenu na dno bruzdy, gdzie trudno im przetrwać. W glebie żyznej na 1 ha może znajdować się nawet do 30 000 kg organizmów żywych. Długotrwała głęboka orka, praktykowana od lat 70. XX wieku wraz z pojawieniem się mocnych ciągników, mogła przyczynić się do zniszczenia struktury gleby i degradacji jej biologii. Uprawa bezorkowa, w tym strip-till, ma za zadanie nie odwracać gleby i nie niszczyć organizmów glebowych, a także nie rozprowadzać chwastów i samosiewów po całej warstwie ornej. Odbudowa życia biologicznego w glebie dzięki brakowi przewracania ziemi jest jednym z kluczowych argumentów za tą metodą.
Monokultura w uprawie bezorkowej
Pojawiają się obawy, że promowanie uprawy bezorkowej jako ekologicznej może prowadzić do wieloletniej monokultury, która jest szkodliwa dla gleby. Przykładem są plantacje kukurydzy siane piętnaście razy na tej samej działce we Francji. Taka praktyka, choć może przynosić wysokie plony w krótkim okresie, długoterminowo zagraża zdrowiu gleby i wymaga intensywniejszej ochrony chemicznej. Prawidłowy płodozmian pozostaje kluczowy dla zrównoważonego rolnictwa, niezależnie od wybranej metody uprawy.