Użytki zielone są źródłem taniej i wydajnej paszy objętościowej dla zwierząt hodowlanych. Aby uzyskać odpowiednią ilość i jakość zielonej masy, niezbędne jest przestrzeganie wskazówek agrotechnicznych przy zakładaniu i renowacji łąk i pastwisk. Kluczowe znaczenie ma dobór mieszanek traw, który musi być dostosowany do warunków glebowych i wodnych oraz potrzeb zwierząt. Należy pamiętać, że użytki zielone wymagają właściwego nawożenia, koszenia i odnawiania co kilka lat.
Terminy siewu traw na łąki i pastwiska
Tradycyjnie wyróżnia się dwa terminy siewu traw na łąki i pastwiska:
- Siew wiosenny: od początku kwietnia do początku maja.
- Siew jesienny: od połowy sierpnia do połowy września.
Zaletą siewu wiosennego jest duża ilość wilgoci pochodzącej z roztopów. Jednak zmiany klimatyczne, z bezśnieżnymi zimami i ciepłymi, suchymi wiosnami, mogą ograniczać czas sprzyjający wysiewom traw. Niska wilgotność gleb i ryzyko przymrozków utrudniają przewidywanie optymalnych warunków pogodowych w okresie kiełkowania.
Wybór mieszanek traw
Trawy na łąki kośne
Na łąkach kośnych dominują gatunki traw wysokich, szybko odrastających i pozwalających uzyskać duże zbiory siana lub zielonki o dużej smakowitości, strawności i walorach odżywczych. Skład mieszanki zależy od nawodnienia i charakterystyki gleb na danym stanowisku. W polskich warunkach rzadko zdarza się, żeby trwałe użytki zielone występowały na glebach o odczynie obojętnym w uregulowanych warunkach wilgotnościowych. Wybór mieszanki traw łąkowych musi poprzedzić analiza wymagań poszczególnych gatunków. Na glebach lekkich, przepuszczalnych i okresowo suchych trawy powinny mieć rozbudowany system korzeniowy, który pozwoli im wykorzystać wodę z głębszych warstw podłoża.
Trawy na pastwiska
Mieszanki traw pastwiskowych zawierają gatunki traw niższych, odpornych na udeptywanie i krótkie przygryzanie. Podobnie jak w przypadku traw łąkowych, istotnym czynnikiem jest ich strawność, walory zdrowotne i smakowitość optymalna dla danego gatunku wypasanych tam zwierząt. Warto zadbać o obecność gatunków łatwo strawnych, o dużej zawartości białka, korzystnie wpływających na mleczność krów i zapewniających odpowiednią dawkę błonnika.
Pastwiska często zajmują stanowiska na pochyłym terenie, gdzie powinny być wysiewane gatunki skutecznie zadarniające i zapobiegające erozji gleb. Jeszcze częściej spotyka się pastwiska na terenach o niewłaściwych stosunkach wodnych, nadmiernie suche lub położone na terasach zalewowych i w innych miejscach o nadmiernej wilgotności.
Przygotowanie do siewu traw
Przed przystąpieniem do wysiania trawy należy dokładnie wymieszać mieszankę traw, ponieważ podczas transportu materiału siewnego cięższe nasiona opadają na dno opakowania, co mogłoby skutkować niejednorodnym siewem. Nie należy obniżać norm wysiewu zalecanych przez producenta, ponieważ zbyt małe zagęszczenie spowoduje inwazję chwastów, które zdominują szlachetne gatunki.
Ze względu na niewielkie rozmiary nasiona traw i roślin motylkowych wchodzących w skład mieszanek łąkowych powinny być wysiane płytko, około 1-2 cm pod powierzchnią. Zbyt głęboki siew utrudni wschody. Po siewie zaleca się wałowanie, żeby nasiona nie uległy wypłukaniu przez deszcze lub wydziobaniu przez ptaki.
Siew nawozów i nasion - kluczowe porady
Rolnicy często łączą zabiegi agrotechniczne w celu obniżenia kosztów uprawy oraz zmniejszenia ugniatania gruntu kołami maszyn. Nawożenie i siew mieszanek traw można wykonywać w tym samym okresie, ale nie można ich łączyć w jeden zabieg. Wymieszanie nasion z nawozem spowoduje nierównomierny wysiew obu składników. W efekcie powstaną plamy przenawożonej ziemi z niewielką ilością traw oraz obszary dużego zagęszczenia roślin niemal pozbawione dawki nawozu. Nadmiar nawozu może również spalić znaczną część nasion oraz kiełkujących siewek. Można natomiast najpierw wysiać nawóz, a zaraz potem wysiać nasiona.
Rodzaje siewników i ich zastosowanie
Na rynku dostępne są różne konstrukcje siewników, z których każda ma swoje zalety i wady, zwłaszcza w zależności od wielkości powierzchni i rodzaju wysiewanego materiału.
Siewniki z wałkiem (np. SN 471 FLORA)
Siewniki tego typu, z których nawóz wysypuje się przez dziurki rozmieszczone między kołami, są odpowiednie do mniejszych powierzchni. Ich konstrukcja umożliwia wysypywanie nawozu lub nasion jedynie na szerokości około 30-50 cm, co sprawia, że praca na większych obszarach jest czasochłonna. Mały zbiorniczek zmusza do ciągłego dosypywania materiału, co znacząco utrudnia pracę. Dodatkowo, niewielkie, plastikowe kółka, obracające się blisko pojemnika, mogą ulegać oblepianiu ziemią, co blokuje wyrzut nasion. W praktyce, po jednym punkcie placu często trzeba przejechać 2-3 razy.
Siewniki z talerzem rotacyjnym
Siewniki z talerzem rotacyjnym i dużymi, pompowanymi kołami gumowymi (np. Teksas CS 2500) są znacznie bardziej efektywne, zwłaszcza na większych powierzchniach. Charakteryzują się solidną konstrukcją (często wykonaną z metalu, poza pojemnikiem zasypowym) i dużym pojemnikiem na nasiona, wyposażonym w wyjmowaną siatkę, która zapobiega wpadaniu bryłek nawozu i blokowaniu mechanizmu. Dodatkowo, przy dziurach wylotowych z pojemnika często znajduje się zawleczka, która kręci się i rozbija ewentualne zbrylenia.
Rozrzut w siewnikach rotacyjnych jest imponujący, z promieniem około 2 m dla nawozów, co znacznie przyspiesza pracę. W przypadku siania trawy, ze względu na wagę nasion, rozrzut jest dwukrotnie mniejszy, ale nadal znacznie większy niż w przypadku siewników z wałkiem. Dodatkowym plusem jest to, że nawet w przypadku nierównomiernego ustawienia przepustnicy, po sianiu trawy nie będą widoczne pasy "mocniej" rzuconych nasion, a ewentualne przejścia będą łagodniejsze dla oka.
Jedną z wad siewników rotacyjnych jest ich większa wrażliwość na wietrzną pogodę, zwłaszcza przy wysiewie lżejszych nasion trawy, ponieważ wiatr może nieco znosić granulki lub nasiona. Jest to jednak problem, na który można wziąć poprawkę. Siewniki rotacyjne są również znacznie większe gabarytowo, co może utrudniać ich przechowywanie.
Podsumowując, ręczny siewnik rotacyjny jest często wybierany ze względu na lepsze i szybsze warunki pracy. Choć bywają droższe, na rynku dostępne są inne odpowiedniki o podobnej konstrukcji. Przy większej powierzchni działki, każdy rodzaj siewnika powinien mieć duży pojemnik zasypowy, aby zminimalizować konieczność częstego uzupełniania materiału. Na działki o powierzchni około 5 arów, siewnik rotacyjny, być może nieco tańszy (z plastikowymi kołami, jeśli trawka już jest i nie trzeba jeździć po ziemi), z pojemnikiem zasypowym około 10-15 litrów lub większym, będzie dobrym wyborem.
Renowacja i podsiew użytków zielonych
Spadek plonów uzyskiwanych z użytków zielonych jest sygnałem do odnowienia lub wykonania podsiewu. Podsiew wykonuje się w przypadku ubytku darni na poziomie 30-60%. Podsiew jest metodą odnawiania użytków zielonych bez uprawy płużnej, szybko zmienia skład roślinności i zwiększa ich produktywność. Jest tańszy od przyorywania darni i obsiewu na nowo, a także nie wyłącza obiektu z użytkowania w roku podsiewu.
Dosiewanie i zakładanie pastwisk: porady ekspertów
Terminy podsiewu
Optymalny termin siewu jest czynnikiem decydującym o powodzeniu podsiewu użytku zielonego. Musi zapewnić on dobre uwilgotnienie gleby w okresie kiełkowania roślin. Wiosna to najkorzystniejszy termin wykonania podsiewu, najlepiej na przełomie marca i kwietnia, kiedy rusza wegetacja i w glebie jest wystarczająco dużo wilgoci po zimie. Wiosenna susza i konkurencja ze strony szybciej rosnących traw już występujących na użytku mogą obniżyć skuteczność tego zabiegu. Nie poleca się podsiewu w pełni lata, kiedy może być zbyt sucho.
Drugim dobrym terminem jest schyłek lata i początek jesieni, począwszy od połowy sierpnia, pod warunkiem odpowiedniego poziomu wilgotności gleby.
Przygotowanie do podsiewu
Przed wykonaniem podsiewu należy usunąć chwasty (mechanicznie lub przy pomocy środków chemicznych). Kolejnym etapem jest osłabienie starej darni, żeby stworzyć jak najlepsze warunki startu młodym roślinom. W tym celu przeprowadza się bronowanie lub włókowanie.
Jeśli ruń zawiera dużo chwastów, konieczny będzie herbicyd selektywny. Alternatywnie, jesienią można zastosować dobrze przefermentowany obornik, który pozostaje nieruszany całą zimę. Wiosną, po obeschnięciu gleby, należy użyć ciężkiej brony (wzdłuż, w poprzek, po przekątnej), aby możliwie mocno osłabić starą ruń, ale jej nie zniszczyć. Po zabronowaniu sieje się wybraną mieszankę. Gdy świeżo wsiana trawa osiągnie około 10 cm, ruń należy skosić, używając nowych, ekstra ostrych noży w kosiarce, aby nie powyrywać wsiewek.
W przypadku braku sprzętu do podsiewu, można zastosować dobrze przefermentowany obornik na jesieni, a wiosną, po jego obeschnięciu, bronować teren, aby osłabić starą darń, nie niszcząc jej całkowicie. Następnie wysiewa się wybraną mieszankę. Gdy świeżo wsiana trawa osiągnie ok. 10 cm, należy skosić ruń, używając ostrych noży, aby nie powyrywać siewek.
Techniki podsiewu
O skuteczności podsiewu decyduje sposób jego wykonania - tradycyjny lub nowoczesny. Podczas wysiewania warto zmieszać nasiona z glebą, ale najważniejsze jest wałowanie po wykonaniu podsiewu.
Tradycyjny podsiew
Przy podsiewie tradycyjnym nasiona można wysiewać siewnikiem zbożowym bez redlic, rozsiewaczem nawozów lub rzutowo na powierzchnię użytku.
Podsiew z siewnikami szczelinowymi
W siewnikach z systemem szczelinowym darń jest nacinana za pomocą talerzy lub noży. Przykładem jest siewnik firmy Moore, wyposażony w nacinający darń krój tarczowy z systemem wysiewu nasion. Wycięta przez krój tarczowy szczelina jest poszerzana specjalnie ukształtowanym klinem przylegającym do tarczy, tworząc rowki o szerokości około 4 cm, w które wysiewa się nasiona traw przez przewody nasienne. Żeliwne koła podporowe ugniatają nasiona w rowkach. Siewnik Moore jest maszyną doczepianą do ciągnika, przystosowaną do transportu po drogach i nie posiada napędu od WOM ciągnika, a przyrządy wysiewające mają napęd od koła napędzającego.
Nieco inny system wysiewu nasion w wyciętą darń stosuje firma Köckerling w siewniku Herbamat. Szczelinę w darni o szerokości około 15 mm wykonuje nóż umieszczony w bruździe, a nasiona są dociskane sprężystym łukowym prętem, co zapewnia dobry kontakt nasion z glebą i przyspiesza kiełkowanie. Taki system nie rozcina darni, lecz tworzy bruzdę siewną, co z jednej strony nie niszczy systemu podsiąkania wody kapilarnej, ale jednocześnie nie eliminuje konkurencji roślin ze starej darni. Brak elementów napędzających elementy frezujące ogranicza możliwość awarii i upraszcza codzienną obsługę. Nadaje się głównie do uzupełniania runi z dużą ilością pustych powierzchni, ponieważ odstęp między redlicami jest wąski i wynosi 8 cm.
Siewniki z systemem szczelinowym nie pracują zadowalająco na glebach o miękkim podłożu i na grubej darni, której kroje tarczowe nie są w stanie dokładnie przeciąć. W tych warunkach lepszym rozwiązaniem jest system gryzowania pasowego.
Podsiew szerokopasmowy (agregat uprawowo-siewny U601)
System gryzowania pasowego ma szczególne zastosowanie w gospodarstwach ekologicznych, gdzie chemiczne ograniczenie wzrostu starej darni nie może zachodzić, a konkurencyjność starej darni można ograniczyć tylko mechanicznie. W związku z tym skonstruowano agregat uprawowo-siewny do podsiewu szerokopasmowego łąk i pastwisk (U601). Napęd rzędowej glebogryzarki pochodzi od WOM ciągnika, a napęd siewników jest proporcjonalny do przejechanej drogi i pochodzi od tarczy zębatej, toczącej się po darni.
Każda sekcja robocza glebogryzarki ma dwa bębny frezujące do wycinania w darni dwóch rowków o głębokości do 8 cm. Skrzynie nasienne siewników do traw i nasion drobnych mają zespoły wysiewające typu szczoteczkowego wraz z zasuwami regulacyjnymi. Wysiewane nasiona kierowane są przewodami nasiennymi do wylotów osłon bębnów frezujących, pod koła ugniatające. Aby zapobiec zawieszaniu się lekkich nasion i zapychaniu przewodów nasiennych, siewnik do traw ma pneumatyczny transport nasion zasilany elektrycznym wentylatorem. Podmuch powietrza ułatwia też pasmowy wylot nasion na całą szerokość uprawianego pasa.
Zaletą agregatu uprawowo-siewnego U601 jest wyeliminowanie z pasa wschodów konkurencji roślin ze starej darni. Nawozy wysiewane są rzędowo tuż przed bębnami frezującymi sekcji roboczych maszyny, które wycinają w darni rowki o szerokości do 12 cm. Urobek frezów, będący mieszaniną darni, nawozów i gleby, gromadzi się w osłonach sekcji i wypełnia wycięte rowki, na które wysiewane są pasmowo nasiona. Postępujące tuż za osłonami ogumione koła ugniatające wciskają urobek w rowki.
Szerokość robocza maszyny regulowana jest rozstawem sekcji i zależna jest od wymaganego udziału podsiewanej powierzchni w całej powierzchni łąki. Na przykład, gdy podsiana powierzchnia ma stanowić 50% powierzchni łąki lub pastwiska - szerokość robocza powinna wynosić 1,6 m; zaś przy podsiewie 25% powierzchni - szerokość robocza wynosi 2,6 m. Agregat do szerokopasmowego podsiewu łąk i pastwisk umożliwia wysiew traw w dawce od 10 do 60 kg/ha, nasion drobnych (motylkowych) - od 3 do 10 kg/ha oraz granul nawozu od 50 do 250 kg/ha. Maszyna z trzema glebogryzarkami międzyrzędowymi wysiewa 6 pasm, a z czterema - 8 pasm od 8 do 12 cm. Masa maszyny wynosi 480 lub 590 kg i wymaga odpowiednio 60 i 80 KM. Metoda ta eliminuje całkowicie konieczność oprysków hamujących wzrost starej darni, co było niezbędne w przedstawionych dwóch metodach podsiewu. Ponadto, stymuluje się wzrost siewek miejscowym nawożeniem. Podsiew łąk i pastwisk siewnikami do bezpośredniego siewu należy do bardzo efektywnych metod renowacji runi.
Nawożenie po podsiewie
Po podsiewie należy wstrzymać się z zasilaniem nawozami azotowymi, żeby stara darń nie zagłuszyła młodych siewek. Wskazane jest natomiast zasilenie ich fosforem, który korzystnie wpłynie na rozwój korzeni młodych roślin.
Wybór gatunków do podsiewu
Do podsiewu wybiera się najodpowiedniejsze gatunki traw do danych warunków siedliskowych. Podstawowe znaczenie mają stosunki wodne oraz rodzaj i odczyn gleb na danym stanowisku. Ponadto rośliny te powinny charakteryzować się szybkimi wschodami, intensywnym wzrostem i dużą ekspansywnością, żeby nie dały się zdominować roślinom już istniejącym. Do podsiewu używa się przeważnie mieszanek wielogatunkowych najwyższej jakości. Przy wyborze gatunków w mieszankach ważne jest ich plonowanie i wartość odżywcza dla zwierząt. Warto zadbać o udział roślin bobowatych w mieszankach do podsiewu.
Siew rzepaku siewnikiem zbożowym
W przypadku siewu rzepaku siewnikiem zbożowym, takim jak "Poznaniak", ilość wysiewu zależy od kilku czynników:
- Jakość materiału siewnego: Jeśli jest to kwalifikowany materiał, zalecana ilość wynosi 2-3 kg/ha. W przypadku własnego ziarna, potrzebna jest około 1 kg więcej (jednak własne ziarno nie jest zalecane do siewu z wielu przyczyn).
- Gęstość siewu: Zależy również od terminu siewu - czy jest to optymalny okres, czy też (co się często zdarza) siew opóźniony.