Dawne znaczenie etymologiczne słowa „brona”

Słowo „brona” w języku polskim posiadało i nadal posiada kilka znaczeń, których etymologiczne korzenie sięgają zamierzchłej przeszłości. Rozumienie dawnego sensu tego wyrazu pozwala na głębsze poznanie jego ewolucji semantycznej i związków z innymi pojęciami.

Współczesne definicje i fonetyka

Współcześnie „brona” jest najczęściej kojarzona z narzędziem rolniczym. Jest to narzędzie w postaci żelaznej kraty z kolcami, używane do spulchniania i wyrównywania zaoranej ziemi, a także do przykrywania ziarna po siewie. W słownikach języka polskiego definiowana jest również jako podnoszona krata stanowiąca dodatkowe umocnienie średniowiecznej bramy warownej. Wymowa fonetyczna tego słowa to IPA: [ˈbrɔ̃na], co wskazuje na nazalizację (nosowość) samogłoski.

Pochodzenie prasłowiańskie

Etymologia słowa „brona” (w znaczeniu narzędzia rolniczego) wywodzi się od prasłowiańskiego *borna. Od tego samego prasłowa pochodzą również inne słowiańskie odpowiedniki, takie jak bułgarskie брана, chorwackie brana, czeskie brány, dolnołużyckie brona, górnołużyckie bróna, macedońskie брана, serbskie brana, słowackie brány, słoweńskie brana oraz staroruskie борона. Od staroruskiego борона z kolei wywodzą się białoruskie барана, rosyjskie борона i ukraińskie борона.

Inna linia etymologiczna, związana z obronnością, również wywodzi się od prasłowiańskiego *borna. Od niego pochodzą słowa takie jak obrona, ochrona, osłona, a później także przedmioty broniące, powstrzymujące, w szczególności brama, przegroda czy tama. Ta gałąź etymologiczna łączy się z prasłowiańskim czasownikiem *borti, oznaczającym ‘bronić, walczyć’. Pokrewne słowa w innych językach słowiańskich to bułgarskie брана, chorwackie brana, czeskie brána (od którego pochodzi polskie słowo „brama”), kaszubskie brona, macedońskie брана, serbskie брана, słowackie brána, słoweńskie brana oraz staroruskie борона (od którego pochodzą dialektalne rosyjskie боронка i ukraińskie борона).

Związek z walką i obroną: odpowiedź eksperta

Wielu zastanawia się nad związkiem znaczeniowym słów „broń”, „obrona” ze słowem określającym czynność rolniczą, mianowicie „bronowaniem”. Etymologia tych słów, w tym „brony”, „broni” i „bronić”, ginie w zamierzchłej przeszłości, co Aleksander Brückner w swoim Słowniku etymologicznym języka polskiego podsumował jako „prasłowo”. Długi rozwój tej grupy wyrazów sprzyjał licznym zmianom semantycznym, zacierającym ich pierwotny sens.

Kluczem do zrozumienia tych powiązań jest umiejscowienie wszystkich tych słów w polu znaczeniowym walki. Wówczas związek z praindoeuropejską rdzenną cząstką (pniem) odpowiadającym za znaczenie czegoś ostrego, raniącego, staje się bardziej oczywisty. Łatwiej tę relację uchwycić, patrząc na starocerkiewnosłowiański czasownik brati (← *bor-ti) oznaczający ‘walczyć’, który w czasie teraźniejszym odmieniał się: (ja) boŕǫ, (ty) boŕeši. Pokrewne jest również chorwackie słowo borba ‘walka’.

Od pierwotnego *borna do dwuznaczności

Wytłuszczony morfem w brati zawiera połączenie -or-, które przed spółgłoską ulegało tzw. metatezie (przestawce). W językach zachodniosłowiańskich dawało to między innymi *borda → broda, *porch → proch. Możemy zatem uznać, że słowo „brona” pochodzi z pierwotnego *borna i na pewno ma związek z prowadzeniem walki, obrony, oznaczając ‘to, co służy do walki, bronienia się’.

Jeszcze w XV wieku słowo „brona” nazywało umocnione wrota, bramę broniącą dostępu do czegoś (samo słowo „brama” jest zapożyczeniem z języka czeskiego). Nazywano tym słowem także najeżoną ostrymi kolcami żelazną kratę opuszczaną w bramach zamkowych. Taka krata spełniała wraz z mostem zwodzonym i fosą ważną rolę w średniowiecznej sztuce walki obronnej. Podobieństwo owej kraty do narzędzia do rozdrabniania ziemi doskonale wyjaśnia pojawienie się nowego, „rolniczego” znaczenia. Od tego poszedł czasownik bronować, czyli ‘uprawiać pole bronami’.

Rozwój znaczenia słów „broń” i „bronić”

Pozostałe wyrazy, takie jak „broń” i „bronić”, pozostają w nieco odrębnej linii rozwojowej. Jej początek wyznacza rzeczownik broń//bronia, od którego stworzono czasownik bronić i dalsze (pochodne) dokonane czasowniki przedrostkowe, np.: zabronić, wzbronić, wybronić oraz obronić, z którego mamy obronę, obrońcę, obronne działania itp.

Według Krystyny Długosz-Kurczabowej, w czasach przedpiśmiennych „broń” miała podstawowe znaczenie czynnościowe: ‘walka, bitwa, bój’. Dzisiejsze znaczenie „broni”, czyli ‘narzędzie walki, obrony; oręż’, wykształciło się ze znaczenia pobocznego już w XIV wieku (za Słownikiem etymologicznym języka polskiego Wiesława Borysia). Samo zaś „bronić” przyjęło znaczenia: ‘osłaniać, chronić bronią, orężem, odpierać atak, ujmować się za kimś, strzec, nie pozwalać na coś, nie dopuszczać, zakazywać itp.’

Magiczne czynności a „bronowanie”

Warto również odnieść się do pytania o magiczne oborywanie granic. U dawnych Słowian istniał zwyczaj oborywania granic, co stanowiło magiczną ochronę (obronę) przed rozmaitymi energiami czy duchami. Oborywaniem wyznaczano i utrwalano granice, co jest analogiczne do dzisiejszego mówienia o obronie granic. Jednakże, takie czynności magiczne, mające na celu ochronę wsi np. przed morowym powietrzem, bywały wykonywane pługiem czy sochą (por. oborać), a nie broną rolniczą w kontekście jej ówczesnego użycia.

Inne etymologiczne perspektywy

W języku prasłowiańskim istniało też oddzielne etymologicznie słowo *borna, niemające kontynuanta w języku polskim, oznaczające ‘błonę okrywającą, membranę’. Od niego pochodzą czeskie bránice (od tego słowackie branica) i słoweńskie brana. Dalsza etymologia tego słowa jest niepewna, a miało ono również oboczną formę *br̥na, od której pochodzi tylko staroczeskie słowo.

Istnieją również inne, bardziej odległe i wątpliwe powiązania, jak np. z „brość” (‘zawiązek liścia’), „brośń” (‘pleśń’), cerkiewne „bron” (‘szymel’), ruskie „broń” (‘kłos dojrzały owsa’) czy czeskie „broný” (‘biały’). Ich istotne połączenie ze słowem „brona” jest jednak kwestionowane przez językoznawców, ze względu na złożone zjawiska fonetyczne i różne źródła pochodzenia (np. z indyjskiego bradhna- ‘płowy’ dla konia).

tags: #dawne #znaczenie #etymologiczne #slowa #brona