Rozrzutniki obornika: deflektory, budowa i funkcje w nowoczesnym rolnictwie

Rozrzutniki obornika, często nazywane również roztrząsaczami, to kluczowe urządzenia w rolnictwie, stosowane do dystrybucji nawozu na polach. Ich podstawowa funkcja, choć ewoluowała od napędzania przez konie do współczesnych ciągników rolniczych, pozostaje niezmienna - efektywne rozprowadzanie materii organicznej. Nowoczesne rozrzutniki obornika to jednostki hydrauliczne, napędzane wałem odbioru mocy (WOM), wyposażone w zaawansowane rozwiązania gwarantujące wytrzymałość, komfort pracy operatora oraz precyzyjne nawożenie.

Zastosowanie i uniwersalność rozrzutników

Rozrzutniki obornika znajdują szerokie zastosowanie nie tylko w wielkich gospodarstwach rolnych, ale także w mniejszych i średnich. Wykorzystuje się je nie tylko do rozrzucania obornika, ale także kompostu, torfu, świeżej masy roślinnej, a nawet wapna. Ich uniwersalność sprawia, że są często używane również w leśnictwie i budownictwie. Wielu rolników, po demontażu adaptera i zamontowaniu burty, używa tych maszyn jako przyczep, co sprzyja obniżeniu kosztów eksploatacji.

Rozrzutnik obornika staje się maszyną coraz bardziej uniwersalną. Obecnie nie służy już tylko do nawożenia organicznego, ale także do wapnowania, czy też do transportu materiałów objętościowych, np. zielonki z pola do silosu. Możliwość dodatkowego wykorzystywania sprzyja obniżeniu kosztów ich eksploatacji.

Budowa i konstrukcja

Układ jezdny - solidna podstawa

Jednym z kluczowych elementów rozrzutników obornika jest układ jezdny, który musi sprostać przewożeniu bardzo dużych ilości materiału. Obciążenia i przebiegi tych maszyn często przekraczają standardowe wartości dla przyczep.

W najnowszych konstrukcjach obserwuje się tendencję do ograniczania liczby osi. O ile jeszcze niedawno rozrzutniki o średniej ładowności dostępne były głównie z układem tandemowym, o tyle obecnie wśród największych firm dominuje oś pojedyncza w połączeniu z kołami o dużej średnicy, wyposażonymi w opony z bieżnikiem rolniczym, podobnym do stosowanego w oponach ciągnikowych.

Rozwiązanie z dużymi, pojedynczymi kołami ma dwie główne zalety:

• Mniejsze zapotrzebowanie na moc: Wynika to z niższych oporów toczenia. Producenci deklarują, że do współpracy z rozrzutnikami z pojedynczą osią wystarcza ciągnik o 10-20% słabszy niż w przypadku osi tandemowej.
• Poprawiona manewrowość: Zmniejsza się ryzyko spychania podłoża podczas skręcania, co jest problemem w układach tandemowych.

Mimo tych zalet, układy jezdne typu tandem nadal mają swoich zwolenników, a ich właściwości ulegają poprawie po zastosowaniu skrętnych osi. Układ tandemowy ma przewagę nad pojedynczą osią z dużymi kołami, ponieważ dzięki mniejszej średnicy kół mieści się pod skrzynią ładunkową, nie ograniczając jej szerokości. Jest to istotne przy wykorzystaniu rozrzutnika do celów innych niż nawożenie organiczne. Dodatkowo, układy tandemowe zapewniają wyższą stabilność jazdy i często są resorowane, co zwiększa komfort i bezpieczeństwo transportu. Rozrzutniki jednoosiowe zazwyczaj nie posiadają amortyzacji kół, jednak sytuację poprawiają stosowane powszechnie amortyzowane dyszle.

Większość rozrzutników ma oko dyszla zamontowane na dolnym zaczepie ciągnika, ale niektórzy producenci, jak Unia Group czy Pronar, dopuszczają wybór między zaczepem górnym a dolnym.

Skrzynie ładunkowe - przestrzeń do wykorzystania

Skrzynie ładunkowe rozrzutników charakteryzują się dużym zróżnicowaniem pod względem zastosowanych materiałów i konstrukcji. Trwałość maszyny zależy od jakości stali i grubości blachy.

• Metaltech RO 10 i 10+: Blacha o grubości 4 mm na ścianach i 6 mm na podłodze, wykonana ze stali Domex (ściany) i Hardox (podłoga).
• Brochard: Skrzynie wykonane ze stali Domex, z blachą o grubości 3 mm na ścianach i 4 mm na podłodze.
• Pronar N 161/2 Heros i Metal-Fach N280/2: Grubość ścian wynosi 3 mm. W modelu Metal-Fach N280/2 zastosowano podłogę z drewnianych desek, co ma być trwałym rozwiązaniem w agresywnym środowisku nawozów.

Tradycyjne skrzynie ładunkowe umożliwiają transport innych materiałów. Model Metal-Fach N280/2 wyróżnia się otwieranymi burtami, co pozwala na jego wykorzystanie jako tradycyjnej przyczepy. Pozostałe modele posiadają burty sztywne lub skrzynie skorupowe, które zyskują na popularności ze względu na zwiększoną wytrzymałość i szczelność, przydatną przy przewożeniu materiałów sypkich i wilgotnych.

W rozrzutnikach z pojedynczą osią i dużymi kołami skrzynia ładunkowa jest zwężona i mieści się między kołami. Jest ona jednocześnie głęboka i długa, co zapewnia dużą objętość i dobrze współpracuje z dwuwalcowym adapterem. Umieszczenie platformy ładunkowej między kołami obniża środek ciężkości. Firma A-Lima-Bis zastosowała w modelach Evo Spreader 10 i Evo Spreader 12 skrzynię samonośną, do której przymocowane są koła. Pozwoliło to na obniżenie progu załadunku do 2,1-2,15 m, co ułatwia napełnianie maszyny za pomocą miniładowarek lub małych ciągników z ładowaczem czołowym. W większości innych modeli krawędź załadunku znajduje się na wysokości 2,6-2,7 m.

Duże koła umieszczone na zewnątrz skrzyni ładunkowej ograniczają miejsce podjazdu do niej, co może prowadzić do uszkodzenia krawędzi skrzyni podczas załadunku. Niektórzy producenci, jak Sipma i Pronar, stosują drewniane listwy na górnej krawędzi skrzyni, aby temu zapobiec.

Przenośnik i zabezpieczenia

Kluczowym elementem wyposażenia skrzyni ładunkowej jest przenośnik łańcuchowy. W rozrzutnikach o średniej ładowności stosuje się zazwyczaj przenośnik podwójny z dwoma łańcuchami na każdej połowie szerokości przestrzeni ładunkowej. Standardem jest napęd hydrauliczny, umożliwiający bezstopniową regulację prędkości.

Ważne jest zabezpieczenie przewożonego materiału. Do tego celu służą zasuwy i osłony adaptera, które zazwyczaj są dostępne za dopłatą:

• Zasuwy: Płyta wsuwana między walce adaptera a skrzynię ładunkową, zabezpieczająca adapter przed naporem nawozu podczas transportu i uruchamiania walców. Zapobiega to przeciążeniom mechanizmu napędu i chroni przed gubieniem materiału.
• Osłony adaptera: Zapobiegają gubieniu resztek obornika z adaptera i chronią osoby postronne przed kontaktem z zębami adaptera.

Zasuwa, wysunięta do góry podczas pracy, chroni ciągnik przed odpryskami obornika. Opadający w dużych ilościach obornik zalegający na walcach nie jest odpowiednio rozdrobniony, co dodatkowo prowadzi do zapychania się maszyn uprawowych.

Adapter rozrzutu - serce maszyny

Adapter rozrzutu jest kluczowym elementem wpływającym na jakość pracy i wydajność rozrzutnika. Wyróżniamy dwie główne kategorie adapterów: poziome i pionowe, z dalszym zróżnicowaniem w ich obrębie.

Adaptery poziome

Podstawowe rozwiązanie to adapter z dwoma poziomymi walcami. W maszynach średniej wielkości, walce te często współpracują z tarczami rozrzucającymi. Walce, osłonięte z otwartą dolną częścią, rozluźniają nawóz i podają go na tarcze. Takie zespoły dozowania pozwalają na rozrzucanie nie tylko obornika, ale także wapna, kompostu czy pozostałości z biogazowni. Wymagają one obornika niezbyt słomiastego. Zalety to szerokość pracy dochodząca do 25 m (np. Pronar N262 Herkules 12) i 12-24 m (Unia Group Apollo 14). Do współpracy z tymi adapterami potrzebny jest ciągnik o mocy od 100 do 127 KM.

Adaptery pionowe

Mogą posiadać dwa lub cztery walce. Adaptery czterowalcowe zazwyczaj rozrzucają obornik na szerokość od 4 do 8 m. Wyróżniają się adaptery Sipmy ze zróżnicowaną średnicą walców (wewnętrzne 30 cm, zewnętrzne 40 cm), z nożami wystającymi 16 cm. Adaptery dwuwalcowe osiągają większą szerokość roboczą dzięki wysokiej prędkości obwodowej walców i ich większej średnicy. W rozrzutnikach Brochard serii EV 2000 walce z nożami mają średnicę 100 cm, a w maszynach Joskin Ferti-CAP - 108 cm.

Adapter czterowalcowy sprawdzi się przy szerokopasmowym rozrzucaniu każdego rodzaju obornika, natomiast dwuwalcowy jest bardziej uniwersalny i nadaje się do rozrzucania kompostu, torfu, a nawet wapna. Zęby wałków adaptera w rozrzutnikach obornika JOSKIN wykonane są ze specjalnej stali typu HB lub HARDOX. Są przykręcane, a zatem łatwo je wymienić w razie zużycia. Poza tym większość z nich jest odwracalna.

Deflektory rozrzutu - precyzja na krawędziach pola

Wyposażenie rozrzutników w deflektory kierunku rozrzutu jest szczególnie istotne w przypadku maszyn z adapterami z tarczami rozrzucającymi i adapterami pionowymi. Deflektory umożliwiają kontrolę kierunku rozrzucania obornika. Wykorzystywane są przede wszystkim przy rozrzucaniu obornika na obrzeżach pola, aby ograniczyć przerzucanie obornika na sąsiednie pole, przylegające drogi i cieki wodne. Dzięki nim możliwe jest osiągnięcie równomiernej i pełnej dawki nawozu aż do samej miedzy, co ma proekologiczne znaczenie i jest elementem premiowanym przy obecnych naborach na dotacje na zakup maszyn rolniczych.

Lewy i prawy deflektor do rozrzutu brzegowego ograniczają szerokość rozrzucania. Są one sterowane hydraulicznie i można je wygodnie ustawiać ze stanowiska operatora w zależności od potrzeb. Ocynkowany tylny separator centralny jest deflektorem umieszczonym na środku końca stołu rozrzucającego adaptera. Odchyla on rozrzucany materiał na zewnątrz, aby zmniejszyć zachodzenie na siebie obu stref rozrzutu. Jest zatem korzystny przy wysiewaniu wapna lub podobnych materiałów.

Rozrzutnik obornika Evo Spreader został wyposażony w deflektory umożliwiające sterowanie kierunkiem rozrzutu obornika. Tylne klapy mogą być otwierane w zakresie pożądanym przez operatora maszyny. Dzięki temu może być regulowany zakres i kierunek rozrzutu materiału. Deflektory obsługiwane mogą być ręcznie lub sterowane hydraulicznie.

Wymagania mocy ciągnika

Rozrzutniki o ładowności 10-12 ton zazwyczaj wymagają ciągnika o mocy co najmniej 100 KM. Jest to niezbędne minimum.

• Najmniejsze zapotrzebowanie mocy: deklaruje Metal-Fach dla 10-tonowego modelu N280/2 z 4-walcowym adapterem pionowym.
• Joskin Tornado 3 (12 t): Minimalne zapotrzebowanie mocy wynosi 120 KM.
• Metaltech RO 12 (12 t) z 2 pionowymi walcami: Wymaga ciągnika o mocy co najmniej 130 KM. 10-tonowa odmiana potrzebuje o 10 KM mniej.

Wiele zależy od warunków panujących na polu.

Wyposażenie opcjonalne i innowacje

Sterowanie i systemy

Elementem wyposażenia rozrzutników, który w ostatnim czasie zyskuje na popularności, jest sterownik lub komputer sterujący. Komputer, który pozwala utrzymać określoną dawkę nawozu niezależnie od prędkości jazdy, nadzorować pracę maszyny oraz sterować funkcjami hydraulicznymi, to atrakcyjny element, za który wielu rolników skłonnych jest dopłacić. Modele Falcon (6t i 8t) oferują elektroniczne sterowanie podłogą za pomocą panelu w kabinie ciągnika, z przyciskami „+/-” do regulacji prędkości przenośnika.

System MF-S-Control w wersji DigiDevice umożliwia precyzyjne nawożenie, optymalizację kosztów, tworzenie i analizę danych dotyczących plonów. Wersja ISOBUS to zaawansowane narzędzie Rolnictwa 4.0, umożliwiające zmienne dawkowanie nawozów z uwzględnieniem przestrzennej zmienności gleby. Zapewnia dwukierunkową wymianę danych w czasie rzeczywistym, monitorowanie i kontrolę dawki, automatyczne wyłączanie taśmy oraz dostosowanie pracy do prędkości maszyny. Posiada certyfikat zgodności AEF.

Opcjonalnie do rozrzutnika można dobrać jeden z dwóch pilotów sterujących jego pracą. Pierwszy umożliwia regulowanie prędkości posuwu podłogi bardzo płynnie w zakresie od 1 do 99. Kolejny model pilota to zaawansowana konstrukcja umożliwiająca sterowanie wszystkimi elementami rozrzutnika, jak włączanie i wyłączanie pracy taśmy oraz regulowanie prędkości jej posuwu, podnoszenie i opuszczanie zasuwy oraz otwieranie i zamykanie deflektorów kierunku rozrzutu obornika.

Dodatkowo sterownik można wzbogacić o moduł GPS, który pozwala automatycznie dostosowywać dawkę rozrzucanego materiału, proporcjonalnie do szybkości jazdy.

Systemy ważenia

Rozrzutniki Evo Spreader mogą być wyposażone w systemy wagowe, pozwalające na ważenie materiału zgromadzonego w skrzyni ładunkowej. Umożliwia to kontrolowanie dawki wyrzucanego nawozu przez operatora. Dzięki takiemu rozwiązaniu użytkownik może z dużą dokładnością ustalać dawki składników pokarmowych, jakimi zasilane są uprawy. Za pomiar wagi odpowiedzialne są cztery sensory - czujniki umieszczone pod skrzynią ładunkową.

Własna hydraulika

Obok deflektorów rozrzutniki Evo Spreader mogą dysponować również własnym systemem hydraulicznym, który eliminuje konieczność podłączania maszyny do ciągnika, a co za tym idzie konieczność mieszania oleju rozrzutnika z olejem ciągnika. Oznacza to większy komfort i niezależność pracy oraz odpowiednią wydajność. Dzięki temu rozwiązaniu, eliminuje się zagrożenie przepływu zabrudzonego oleju do systemu układu hydraulicznego ciągnika.

Cynkowanie ogniowe

Wykonane w technologii ocynku rozrzutniki EVO SPREADER dostępne są we wszystkich dotychczasowych ładownościach, od 6 do 16 ton. Maszyny są wykonywane z wykorzystaniem powłok cynkowych zgodnych z normą PN EN-ISO 1461. Cynkowanie ogniowe to nowoczesna metoda zabezpieczenia antykorozyjnego elementów stalowych poprzez nałożenie powłoki cynkowej, co zapewnia wieloletnią ochronę antykorozyjną. Oprócz podniesienia trwałości i odporności na korozję, ocynk daje powłokę twardszą od lakierowanej, bardziej odporną na ścieranie i lepiej zabezpieczającą wszelkie krawędzie.

Oświetlenie

Zasuwy lamp tylnych w rozrzutnikach Evo Spreader są mechanicznie sprężone z pracą zasuwy. Kiedy następuje jej podniesienie w celu rozrzutu materiału, oświetlenie automatycznie przysłaniane jest osłonami. Po zakończeniu pracy i zamknięciu zasuwy, światła automatycznie odsłaniają się tak, by można było wyjechać na drogę i bezpiecznie się po niej przemieszczać. Do korzystania ze świateł błyskowych barwy pomarańczowej uprawniony jest każdy pojazd, który ze względu na konstrukcję, ładunek lub nietypowe zachowanie na drodze może zagrażać bezpieczeństwu w ruchu drogowym. W przypadku rozrzutników obornika, sygnalizacja zwiększa bezpieczeństwo jazdy szczególnie w nocy, z uwagi na duże gabaryty maszyny.

Optymalizacja pracy rozrzutnika

Równomierny rozrzut zaczyna się jeszcze na płycie obornikowej. Konsystencja materiału decyduje o tym, czy rozrzutnik do obornika rozprowadzi nawóz płynnie, czy też będzie tworzył „placki” i puste pasy. Zbyt mokry obornik skleja się na bębnach i talerzach, a zbyt suchy - pyli i słabo się rozdrabnia. Zatory zwykle wynikają z niezsynchronizowanej pracy podłogi z wałkami lub bębnami. W rozrzutniku obornika jednoosiowym i dwuosiowym kluczowe jest stałe, przewidywalne podawanie materiału - bez skoków i „falowania”.

Prędkość jazdy determinuje dawkę na hektar i równomierność pokrycia. Dla talerzowych rozrzutników (szeroki rozrzut) reaguj głównie prędkością podłogi, dla bębnowych pionowych - częściej tempem jazdy. Kąt natarcia, prędkość obrotowa i ustawienie łopatek/tarcz decydują o szerokości i profilu rozrzutu. Skraje i narożniki to miejsca największych strat i niedopokrycia. Zamiast „dosypywać” ręcznie, zaplanuj przejazdy tak, by uzyskać kontrolowane nakładki i równomierny pas przy miedzy. Nawet najlepsze ustawienia nie pomogą, jeśli maszyna jest zużyta. Sprawne łożyska, napędy i ostre elementy robocze to równy rozrzut i mniejsze obciążenia. Kontrola jakości to ostatni, a często pomijany etap. Szybki audyt pozwala od razu skorygować ustawienia i nie powtarzać błędów na kolejnych działkach.

Wybór optymalnego rozwiązania

Bogaty wybór rozwiązań i modeli na polskim rynku pozwala na dopasowanie maszyny do potrzeb każdego gospodarstwa. Przy wyborze należy wziąć pod uwagę:

• Wielkość maszyny: Dopasowana do posiadanych ciągników.
• Sposób wykorzystania: Decydujący o wyborze rodzaju skrzyni ładunkowej i adaptera, który ma kluczowy wpływ na wydajność i jakość pracy.

Dla gospodarstw z obornikiem o dużej zawartości słomy odpowiednia będzie maszyna z czterowalcowym pionowym adapterem. Dla nawozów o skrajnie różnych właściwościach fizycznych warto rozważyć zakup dwóch różnych adapterów, z których jeden będzie służył np. do wywozu obornika, drugi zaś - do wapna czy torfu.

tags: #deflektor #rozrzutnik #obornika