W historii polskiej mechanizacji rolnictwa wiele konstrukcji zapisało się złotymi zgłoskami. Jedną z nich jest ciągnik jednoosiowy Dzik, który wraz z Ursusem C308 wypełnił na polskim rynku niszę najmniejszych ciągników. W artykule przyjrzymy się zarówno maszynom polskiej produkcji, jak i importowanym z innych krajów bloku wschodniego, bazując na literaturze z epoki, by przedstawić parametry techniczne i zalety podkreślane przez producentów.
Geneza i Rozwój Polskich Mikrociągników
Powstanie mikrociągników serii Dzik datuje się na 1957 rok. Do zagospodarowania tej mało popularnej wówczas niszy przystąpiły równocześnie Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Maszynowego Leśnictwa we Wrocławiu oraz Zakłady Mechaniczne Ursus. Tym sposobem powstały dwie spokrewnione konstrukcje - Dzik oraz Ursus C308.
Dzik-1: Początki Produkcji
Wrocławskie Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Maszynowego Leśnictwa opracowało projekt mikrociągnika Dzik-1. Projekt ten, autorstwa inż. Tomasza Pacyńskiego i inż. Stanisława Goriaczki, został wdrożony do produkcji i intensywnie rozwijany w następnych latach. Dzik-1 był napędzany przez dwusuwowy silnik spalinowy z Wytwórni Sprzętu Mechanicznego „Polmo” w Bielsku-Białej typu S-82, konstrukcji Fryderyka Bluemkego, o mocy około 8 KM. Pojazd zasilany był mieszanką benzyny samochodowej i oleju silnikowego w stosunku 1:20. W ciągu roku seryjnej produkcji wypuszczono na rynek ponad 300 sztuk ciągników „Dzik 1”.
Modernizacja i Dzik-2
Jeszcze w tym samym roku wstrzymano produkcję pierwszej wersji, a wkrótce opracowano wersję całkowicie zmodernizowaną, oznaczoną marką „Dzik-2”. Była to konstrukcja o prostszej i bardziej ekonomicznej budowie względem wcześniejszej. Weszła ona do produkcji w roku 1960, wyposażona w silnik S-261C o mocy 8,5 KM. Przy modernizacji szczególny nacisk został położony na usunięcie usterek konstrukcyjnych, uproszczenie systemu przełączania biegów i blokad, tak aby każdy posiadacz ciągnika bez specjalnych kwalifikacji mógł go obsługiwać.
Zastosowanie i Funkcjonalność Ciągników Dzik
Jak podaje „Informator Agromy” z 1970 roku, ciągnik jednoosiowy Dzik 2 przeznaczony był do prac w leśnictwie, rolnictwie, do transportu oraz do napędu wciągarek linowych. Na początku lat 70. Dziki były jednoosiowymi mikrociągnikami, wykorzystywanymi jako uniwersalne nośniki narzędzi, które mogły być zaczepiane lub napędzane przez wałki WOM o obrotach zależnych od prędkości kół napędowych. Udogodnieniem była możliwość wyposażenia pojazdu w specjalnie przystosowane narzędzia (w pierwotnej wersji 22 typy), napędzane silnikiem tego mikrociągnika.
Dzik-21: Ewolucja i Parametry Techniczne
Na przełomie lat 60. i 70. wprowadzona została na rynek wersja ciągnika „Dzik-21”, wyposażona w silnik typu 160.03 o mocy 11 KM. Około roku 1980 wyprodukowano ostatnią serię ciągników „Dzik-21”. Tym razem produkcją zajęła się Wytwórnia Urządzeń Komunalnych „WUKO” w Stąporkowie. Jednostką napędową nadal stanowił silnik WSM typ 160.
Szczegóły Techniczne Dzik-21
Model Dzik-21 z 1972 roku, będący eksponatem Muzeum Motoryzacji Topacz pod Wrocławiem, napędza gaźnikowy, chłodzony powietrzem dwusuwowy silnik WSM typ 160, wyprodukowany w Fabryce Samochodów Małolitrażowych w Bielsku-Białej. Osiągał on moc 10,5 KM z pojemności 372 cm³. Mikrociągnik Dzik-21 posiada skrzynię biegów o trzech przełożeniach (plus bieg wsteczny) i może rozwinąć prędkość od 3 do 15 km/h. Ciekawostką jest możliwość mechanicznej blokady obu półosi napędowych lub każdej z osobna.
Ogólne Cechy Ciągników Dzik
Jednocylindrowe silniki ciągnika „Dzik” (wcześniejszych wersji) miały pojemność 350 cm³, chłodzone były powietrzem i miały moc około 8 KM. Maksymalna prędkość pojazdu wynosiła około 14 km/h, a jego masa - 502 kg (Dzik 1 ważył 400 kg). Ciągnik kierowany był przy pomocy kierownicy teleskopowej typu motocyklowego, dzięki której operator siedzący na specjalnym siodełku (zamontowanym do przyczepki lub maszyny) mógł skręcać pojazdem, skręcając całą osią, na której zainstalowany był silnik ciągnika. Ciągnik miał możliwość blokowania obu kół lub jednego (prawego albo lewego).
Cena i Wartość Ciągnika Dzik w Czasach PRL
W wydaniu „Informatora Agromy” z 1970 roku Centrala Handlowa Sprzętu Rolniczego podała cenę ciągnika Dzik 2, która wynosiła 23,3 tys. zł. Należy mieć jednak świadomość, że zakup ciągnika to był dopiero początek wydatków.
Porównanie Cen z Innym Sprzętem i Towarami (1970 r.)
Dla porównania, snopowiązałka Warta, produkowana w Poznaniu, kosztowała wówczas 31,5 tys. zł. Inne maszyny rolnicze i pojazdy miały następujące ceny:
- Ursus C4011: 91,4 tys. zł
- Ursus C330 (bez dodatkowego wyposażenia): 77 tys. zł
- Vistula KZB-3B (za podstawowe wyposażenie): 210 tys. zł
- Fiat 125p: 160 tys. zł
Wartość Dzik-2 można także odnieść do cen produktów rolnych i pierwszej potrzeby z 1970 roku, według danych Głównego Urzędu Statystycznego:
- Pszenica: średnio 3500 zł/t
- Żyto: około 2400 zł/t
- Jęczmień: 3100 zł/t
- Owies: około 2200 zł/t
- Żywiec wołowy: średnio 11,70 zł/kg
- Cielęcy: około 12,20 zł/kg
- Wieprzowy: średnio 20,90 zł/kg
Tym samym, nowy Dzik 2 był warty około 6,7 t pszenicy, 9,7 t żyta, 7,5 t jęczmienia, 10,6 t owsa, 29 t ziemniaków lub 39 t buraków cukrowych.
Dziedzictwo i Współczesność
Silniki zdemontowane z „Dzików” często wykorzystywane były w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, dlatego niewiele z tych pojazdów zachowało się do czasów współczesnych w stanie nadającym się do użytku. Mimo to, Dzik pozostaje ważnym elementem polskiej historii mechanizacji rolnictwa, a niektóre egzemplarze, jak Dzik-21 z muzeum w Topaczu, są do dziś na chodzie, świadcząc o inżynieryjnym dziedzictwie epoki.