Niekiedy gleba jest tak ciężka, że aby móc ją dalej uprawiać, konieczne jest głęboszowanie. Jest to zabieg, który pozwala na rozluźnienie jej skondensowanych warstw, bez jej jednoczesnego odwracania. Ma to pozytywny wpływ nie tylko na strukturę podłoża, ale także rozwój korzystnych mikroorganizmów.
Głęboszowanie przeprowadza się za pomocą głębosza. Jest to sprzęt, który posiada długie, metalowe zęby, pozwalające na penetrację gleby nawet na głębokość ponad pół metra.
Czym jest głęboszowanie i jakie są jego zalety?
Głęboszowanie to zabieg, który ma za zadanie poprawić parametry gleby poprzez pokruszenie jej twardych warstw. Jest to kluczowy zabieg w rolnictwie, który pozwala na rozluźnienie skondensowanych warstw gleby bez jej odwracania. Ta metoda poprawia strukturę gleby, ułatwia drenaż i napowietrzenie, co sprzyja lepszemu przenikaniu korzeni roślin i zwiększa skuteczność upraw. Ponadto głęboszowanie wspomaga rozwój korzystnych mikroorganizmów w glebie, co jest korzystne dla zdrowia i plonów roślin.
Lepszy drenaż i napowietrzenie to z kolei łatwiejsze przenikanie korzeni i większa skuteczność uprawy. Dzięki odpowiedniej głębokości roboczej, użycie głębosza będzie sprzyjało późniejszemu doprowadzaniu składników odżywczych do niższych warstw gleby. Wszystko to przekłada się na zwiększenie opłacalności upraw.
Głęboszowanie przyczynia się do poprawy warunków powietrzno-wodnych w glebie. Działa jak forma drenażu, co zapobiega zastojom wodnym. W efekcie zabiegu gleba chłonie wodę, co wpływa korzystnie na podsiąkanie. W rezultacie głęboszowanie sprzyja również lepszemu drenażowi wierzchniej warstwy gruntu.
Współczesne konstrukcje głęboszy zostały dostosowane do coraz popularniejszej uprawy bezorkowej zastępującej tradycyjną orkę. Perspektywiczne kierunki rozwoju głęboszy uwzględniają również możliwość adaptacji do uprawy pasowej.
Głęboszowanie nie niszczy życia biologicznego gleby, pod warunkiem zachowania odpowiedniej częstotliwości (raz na 4-6 lat). Głębosz nie odwraca warstw gleby, więc nie przenosi organizmów glebowych w nienaturalne środowisko. Badania Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach wskazują, że aktywność biologiczna gleby po głęboszowaniu wraca do normy w ciągu 2-3 miesięcy.
Głęboszowanie traci sens, jeśli zostanie wykonana orka po zabiegu. Pług odwraca spulchnioną warstwę i tworzy nową podeszwę na tej samej głębokości.
Jak wybrać odpowiedni głębosz?
Przy zakupie maszyny do gospodarstwa rolnego, warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych parametrów głębosza:
Głębokość robocza
Aby zabieg głęboszowania przyniósł jak najlepsze efekty, należy użyć głębosza o odpowiedniej głębokości roboczej. Najlepiej sprawdzi się taki, którego zęby sięgają na ponad pół metra w głąb. Maksymalna głębokość robocza może wynosić do 60 cm, umożliwiając spulchnianie warstwy gleby nie naruszonej przez pług.
Szerokość robocza
Głębosz powinien mieć także odpowiednią szerokość roboczą, która może wynosić nawet 3 metry. Zależy ona przede wszystkim od rozstawu i ilości zębów. Głębosze z 1 czy 2 zębami są stosunkowo wąskie, ich szerokość robocza wynosi około 1,5 metra. Szerszy zakres pracy mają modele z większą ilością zębów, przykładem są głębosze 5-zębowe. Do uprawy niewielkich areałów sprawdzi się mniejsza maszyna, natomiast przy dużym gospodarstwie rolnym warto zainwestować w szerszy sprzęt, co pozwoli na zmniejszenie liczby przejazdów po polu, oszczędzając czas i paliwo.
Konstrukcja i typ zębów
Głębosze składają się z rzędu długich grządzieli zakończonych dłutami. Na rynku dostępne są głębosze z zębami prostymi (np. typu Kret) oraz wygiętymi (np. typu Michel). Kształt grządzieli i dłuta ma wpływ na profil podcięcia gleby i to, czy maszyna ma tendencję do wyciągania martwicy. Głębosze z wygiętymi łapami pozwalają na zwiększenie przekroju podcięcia gleby, stawiając mniejszy opór niż głębosz typu Kret.
Ząb typu Michel posiada specjalną konstrukcję, która pozwala na płynne, stopniowe wnikanie w strukturę ziemi. Stawiając stosunkowo niewielkie opory, doskonale spulchnia glebę, zapewniając odpowiedni dostęp wody oraz powietrza uprawom. Dwustronne dłuto pozwala wydłużyć okres eksploatacji elementu roboczego.
Zabezpieczenie przeciążeniowe
Typ zabezpieczenia przeciążeniowego decyduje o trwałości głębosza i komforcie pracy. Wyróżniamy:
- Zabezpieczenie kołkowe (ścinane): najprostsze i najtańsze. Kołek ścinany pęka przy natrafieniu na przeszkodę, wymaga ręcznej wymiany.
- Zabezpieczenie sprężynowe: ząb unosi się automatycznie po natrafieniu na kamień i wraca do pozycji roboczej. Jest to najlepsza opcja na glebach średnio i silnie zakamienionych.
- Zabezpieczenie hydrauliczne: najdroższe, stosowane w ciężkich głęboszach profesjonalnych. Siłownik hydrauliczny podnosi ząb i opuszcza go po minięciu przeszkody.
Na glebach świętokrzyskich, małopolskich i podkarpackich, które często są kamieniste, zabezpieczenie sprężynowe to minimum.
Wały doprawiające
Niektóre modele głęboszy mogą być wyposażone w wały doprawiające (np. wał kolczasty mulczujący pojedynczy lub tandemowy). Wał toczy się po powierzchni gleby za sekcją łap, rozbijając i krusząc bryły wyciągnięte na powierzchnię, dodatkowo napowietrzając glebę. Zapobiega powstawaniu twardej skorupy na powierzchni gleby po deszczu, co ułatwia wchłanianie wody i zapobiega erozji.
Wybór głębosza a moc ciągnika
Dobór głębosza zaczyna się od dwóch parametrów: dostępnej mocy ciągnika i powierzchni, którą trzeba obrobić w jednym sezonie. Zasada praktyczna mówi, że na każdy ząb głębosza pracujący na głębokości 45 cm potrzeba około 30-40 KM mocy ciągnika.
Przykładowe zapotrzebowanie mocy:
- Głębosz 2-zębowy (głębokość do 45 cm): około 50-60 KM.
- Głębosz 3-zębowy (głębokość 45-55 cm): 80-100 KM.
- Głębosz 4-zębowy (głębokość do 60 cm): 120-150 KM.
Należy pamiętać, że na glebach ciężkich, gliniastych zapotrzebowanie mocy może wzrosnąć o 20-30%.
Częstotliwość głęboszowania
Częstotliwość przeprowadzania głęboszowania zależy od rodzaju i struktury gleby. W systemie bezorkowym wystarczy głęboszować raz na 4-6 lat. Jeśli gospodarstwo nadal stosuje pług, głęboszowanie co 3-4 lata pomaga usunąć nawarstwiającą podeszwę płużną. Na glebach ciężkich i intensywnie użytkowanych częstotliwość może być większa - co 2-3 lata. Zazwyczaj zaleca się stosowanie tej metody co 5 lat, jednak w przypadku gleb często ugniatanych przez ciężkie maszyny rolnicze, głęboszowanie może być konieczne nawet co 3-4 lata.
Termin wykonania zabiegu
Termin głęboszowania ma kluczowe znaczenie dla efektu zabiegu. Okres od połowy września do połowy listopada jest optymalny dla większości typów gleb. Po żniwach gleba ma jeszcze resztkową wilgoć z sezonu wegetacyjnego, a mrozy zimowe dodatkowo rozkruszają spulchnioną warstwę (tzw. działanie mrozu na bryły).
Wiosenne głęboszowanie jest możliwe, ale wymaga ostrożności. Zabieg wykonuje się wyłącznie na glebach, które zdążyły obeschnąć po zimie. Na glebach ciężkich i gliniastych wiosenne głęboszowanie często prowadzi do tworzenia dużych brył, które nie zostaną rozbite przed siewem.
Uwaga: Głęboszowanie w zbyt mokrej glebie (ponad 70% pojemności wodnej) daje efekt odwrotny do zamierzonego - zamiast spulchniać, zagęszcza glebę poniżej dłuta.
Jak rozpoznać rodzaj gleby?
Głęboszowanie a eko schematy
Głęboszowanie nie jest wymogiem obowiązkowym w eko schemacie uproszczonej uprawy, ale jest silnie zalecane jako zabieg przygotowawczy. Eko schemat wymaga odstąpienia od pługa - a bez wcześniejszego rozbicia podeszwy płużnej uprawa bezorkowa może prowadzić do spadku plonów. Głęboszowanie wykonane w pierwszym roku przejścia na system bezorkowy zabezpiecza glebę na kolejne 4-6 sezonów.
Eko Schemat „Uproszczone systemy uprawy” w ramach Planu Strategicznego WPR 2023-2027 oferuje dopłatę za prowadzenie uprawy bezorkowej. Wymogi eko schematu obejmują m.in. odstąpienie od uprawy płużnej w zespole uprawek pożniwnych i przedsiewnych oraz pozostawienie resztek pożniwnych na powierzchni gleby.
Głębosz kontra pług dłutowy
Głębosz spulchnia glebę na głębokości 35-70 cm bez jej odwracania. Służy do rozbijania podeszwy płużnej. Pług dłutowy pracuje płycej (20-40 cm) i ma inny profil dłuta - szerszy, bardziej zbliżony do lemiesza. Pług dłutowy służy do uprawy podstawowej jako alternatywa dla pługa obrotowego. Pługi dłutowe, dzięki zastosowaniu bocznych podcinaczy na grządzielach, mieszają dodatkowo wierzchnią warstwę gleby, co pozwala na siew zaraz po zabiegu.
Koszty i opłacalność głęboszowania
Koszt głęboszowania składa się z trzech elementów: amortyzacji maszyny, zużycia paliwa i robocizny. Usługowe głęboszowanie kosztuje na rynku 250-450 zł/ha w zależności od regionu i głębokości roboczej.
Zysk z głęboszowania to przede wszystkim wyższy plon. Badania polowe wskazują, że prawidłowe głęboszowanie podnosi plon zbóż o 5-15%, a buraków cukrowych nawet o 10-20% w latach z deficytem opadów.
Dla gospodarstwa 30-hektarowego usługa to wydatek 7 500-13 500 zł. Dopłata z ekoschematu (około 2 600 zł za 10 ha) może pokryć ten wydatek.
Głęboszowanie jest opłacalne nawet na małym gospodarstwie (do 10 ha), pod warunkiem doboru odpowiedniego sprzętu. Głębosz 2-zębowy kosztuje od 1 400 zł i można go agregatować z ciągnikiem 50 KM. Alternatywnie można skorzystać z usługi.
Jak rozpoznać, że pole wymaga głęboszowania?
Najważniejsze sygnały to:
- Zastoje wody po deszczu w zagłębieniach pola (woda nie wsiąka).
- Widoczna warstwa zbita przy kopaniu szpadlem na głębokość 30-40 cm.
- Płytki system korzeniowy roślin (korzenie „zaginają się” na poziomie 20-25 cm).
- Obniżone plony mimo prawidłowego nawożenia i ochrony.
Głęboszowanie nie jest zabiegiem efektownym - jego efekty nie są widoczne gołym okiem na powierzchni pola. Ale są mierzalne: w wyższych plonach, lepszej infiltracji wody, silniejszym systemie korzeniowym roślin i mniejszej podatności upraw na suszę.
tags: #glebosz #rysunek #techniczny